Кіріспе

Батыраз, Батрадз немесе Патараж (осетин: Батыраз Batyraʒ) – Солтүстік Кавказ мифтеріндегі Нарт жырларының басты кейіпкері. Нарттар Солтүстік Кавказ халықтарының фольклорындағы орталық тұлғалар болған.

Аңыз

Батраз (Батрадз, немесе Батраз) – осетин нарт сағаларында Хамицаның ұлы. Хамис теңіз нимфасына немесе су перісіне үйленген, осетин нұсқаларында осетин теңіз құдайы Донбетирдің қызы (кейде Бисенон деп аталады), ал черкес нұсқаларында бақаға ұқсайтын Леди Исп. Нарттардың жиынында Нарт Сырдон Хамистің әйеліне күлді, ол бақаға айналып, оның қалтасына сыйды. Соның салдарынан Хамистің әйелі кетіп қалды, бірақ кетер алдында ол күйеуінің арқасына ұлының жатырының бастамасын (түкірді ме?) сіңірді, осыдан аналық кістаға ұқсас қуыс пайда болды, содан кейін Батраз қызыл ыстық күйде дүниеге келді. Әкесінің арқасынан туған, әлі де оттан тұтанған Батразды Сырдон теңізге лақтырып жіберді, ол балалық шағын сонда өткізді. Батраз құдай-ұста Курдалазонды (Курдалазону) көру арқылы күш алды. Ұста Батразды қыздырып, ақшыл қызғылт түске дейін жеткізіп, содан кейін оны қысқашпен ұстап теңізге лақтырады. Осыдан бастап Батраздың ұлы ерліктері басталады – ол аспанда өмір сүріп, Нарттарға көмектесу үшін найзағай шақыра алады. Бір нұсқада Батраз Нарттардан көп көмір талап етеді, содан кейін екі ондаған үрлемелермен көмір қыздырылады, ал Батраз ақшыл ыстыққа дейін қыздырылып, теңізге секіреді, содан кейін көптеген Нарттарды өлтіреді. Бұл мифтік мотивтің бір нұсқасында Батраз әкесінің өлімі үшін кек алу үшін қатты қызып кетеді, басқа Нарттардың қолынан қаза тапқандықтан, ол мұнараның бірнеше қабаты арқылы Сырдон төменде орналастырған қазанға өртеп түсіп, содан кейін кінәлі Нарттарды өш алу үшін өлтіреді. Оның ерліктеріне Нарт жастарын зорлыққа ұшыратқаны үшін "қисық алыпты" (кривого великана) кек алуы; сондай-ақ әкесі Хамисті өлтірген Сайнаг Алдар ("қара таудың иесі", қараңыз: ru:Сайнаг Алдар). Батраз Нарттар жүлде үшін мақтанып жарысқанда да кездеседі, көбінесе ол мақтан айту ойындарында жеңіске жетеді. Соңында оның өліміне әкесі үшін кек алу себеп болады. Оның әкесінде сиқырлы тіс болған, оны көрсеткенде Нарттардың кез келген әйелімен ұйықтауға мүмкіндік берген. Оның осы тісті дұрыс пайдаланбауы басқа Нарттардың сақалынан Хамистің қаза табуына әкелді. Алайда Батраз кек алады, ол басқа Нарттарды өлтіріп, қудалай бастайды, содан кейін ол әкесінің өліміне көктегі рухтарды кінәлайды. Ақырында құдай араласып, Батразды өлімге кеседі.

Батраздың семсері

Батраздың бір ерекшелігі – оның темірді бейнелеуі. Көптеген әңгімелерде оның дене күшінің өзі қару ретінде қолданылады, мысалы, қамалдың қабырғаларын қирату арқылы. Оның қызып кеткен күйі суға батырылуы – болатты суытып, оны қатайтуға жасалған сілтеме ретінде қарастырылады. Батраз туралы мифтердің басқа жақтарында оның қылышы молшық шығарады, оны жаман рухтарды тарату үшін қозғалтқанда пайда болады. Аңыздың бір нұсқасында Батраздың қылышын Қара теңізге тастағанда ғана өлгені айтылады.

Осетиялық аспектілер

Батраз туралы әңгімелердің көп бөлігі Осетияда жиналған. Аңыз бойынша, Осетияның үш негізгі қасиетті орындары – Реком (Rekom), Таранджелоз (Tarandzhelos) және Мыкалгабырта (Mikalgabirta) – Батраздың қазасына Құдайдың төккен үш жасынан пайда болған. Сонымен қатар, осетиялықтар Батраз есімін кейбір жергілікті халық мұрасында күннің күркіреуімен байланыстырған. Бірақ, христиандық қабылдағаннан бері, дауыл құдайы ретінде ол 'Әулие Вацилламен' (қараңыз: Уацилла) христиандық тұлғалармен күреседі.

Этимология

Орыс тілшісі және тарихшысы Николай Трубецкой Батраз есімінің кабарда тілінен осетин тіліне қабылданғанын айтқан, себебі оның дыбысталуы түпкі осетин есімі үшін мүмкін емес. Трубецкой бұл есімді кабардалардың бұрын осы аймақта өмір сүрген, осетин емес иран халқынан алғанын болжайды және көне ирандық түрін *Pitari za деп жаңартады, яғни "әкесінен туған" (Батраздың тууы туралы аңызға сілтеме, онда ол әкесі Хамиктің арқасындағы дөңгелекте туған). Осетин сөзі Батыр парсы тіліндегі Бахадор сөзімен туыс болуы мүмкін, ал бірінші буыны ирандық *bag сөзінен, яғни "Батыр, Мырза" деген мағынадан шыққан болуы ықтимал, ал толық есім "Батыр Аз" дегенді білдіреді. Қызығы, "Аз" түбірі грузин тіліндегі "Оси" немесе "Осети" атауында да бар (көне осетин Azi сөзінен, одан бұрынғы Iasi сөзінен), ал екінші бөлігі Proto Iranian *Yazig сөзінен шыққан, одан Язигтер және одан кейін осетиндер өз атауларын алған.

Салыстырмалы мифология

Басқа құдайлармен күресетін "құдай" ретінде Батраз әрмендік Артавазд (Арташес ұлы) және грузин Амираниге ұқсас рөл атқарады. Ол грек мифологиясындағы Прометейге де сәйкес келеді деп саналады. Дюмезил Батраздың ерекше тууы мен үнді құдайы Индра арасындағы ұқсастықтарды да көрсетеді. Кейде Батраз Артур патшаның алға куәсі болуы мүмкін деп есептеледі.