Батыраз – солтүстік кавказ аңыздарының маңызды кейіпкері, Нарт сагаларының ұлы. Оның әкесі Хамыс, анасы – теңіз перісі. Нарт эпосы, мифология тақырыбы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыраз, Батрадз немесе Патараж (осетин: Батыраз Batyraʒ) – Солтүстік Кавказ мифтеріндегі Нарт жырларының басты кейіпкері. Нарттар Солтүстік Кавказ халықтарының фольклорындағы орталық тұлғалар болған.
Batraz, Batradz, or Pataraz (Ossetian: Батыраз Batyraʒ) is a central character in the North Caucasian myths known as the Nart sagas. The Narts were the central figures of the folklore of peoples of the North Caucasus.
Аңыз
Батраз (Батрадз, немесе Батраз) – осетин нарт сағаларында Хамицаның ұлы. Хамис теңіз нимфасына немесе су перісіне үйленген, осетин нұсқаларында осетин теңіз құдайы Донбетирдің қызы (кейде Бисенон деп аталады), ал черкес нұсқаларында бақаға ұқсайтын Леди Исп. Нарттардың жиынында Нарт Сырдон Хамистің әйеліне күлді, ол бақаға айналып, оның қалтасына сыйды. Соның салдарынан Хамистің әйелі кетіп қалды, бірақ кетер алдында ол күйеуінің арқасына ұлының жатырының бастамасын (түкірді ме?) сіңірді, осыдан аналық кістаға ұқсас қуыс пайда болды, содан кейін Батраз қызыл ыстық күйде дүниеге келді. Әкесінің арқасынан туған, әлі де оттан тұтанған Батразды Сырдон теңізге лақтырып жіберді, ол балалық шағын сонда өткізді. Батраз құдай-ұста Курдалазонды (Курдалазону) көру арқылы күш алды. Ұста Батразды қыздырып, ақшыл қызғылт түске дейін жеткізіп, содан кейін оны қысқашпен ұстап теңізге лақтырады. Осыдан бастап Батраздың ұлы ерліктері басталады – ол аспанда өмір сүріп, Нарттарға көмектесу үшін найзағай шақыра алады. Бір нұсқада Батраз Нарттардан көп көмір талап етеді, содан кейін екі ондаған үрлемелермен көмір қыздырылады, ал Батраз ақшыл ыстыққа дейін қыздырылып, теңізге секіреді, содан кейін көптеген Нарттарды өлтіреді. Бұл мифтік мотивтің бір нұсқасында Батраз әкесінің өлімі үшін кек алу үшін қатты қызып кетеді, басқа Нарттардың қолынан қаза тапқандықтан, ол мұнараның бірнеше қабаты арқылы Сырдон төменде орналастырған қазанға өртеп түсіп, содан кейін кінәлі Нарттарды өш алу үшін өлтіреді. Оның ерліктеріне Нарт жастарын зорлыққа ұшыратқаны үшін "қисық алыпты" (кривого великана) кек алуы; сондай-ақ әкесі Хамисті өлтірген Сайнаг Алдар ("қара таудың иесі", қараңыз: ru:Сайнаг Алдар). Батраз Нарттар жүлде үшін мақтанып жарысқанда да кездеседі, көбінесе ол мақтан айту ойындарында жеңіске жетеді. Соңында оның өліміне әкесі үшін кек алу себеп болады. Оның әкесінде сиқырлы тіс болған, оны көрсеткенде Нарттардың кез келген әйелімен ұйықтауға мүмкіндік берген. Оның осы тісті дұрыс пайдаланбауы басқа Нарттардың сақалынан Хамистің қаза табуына әкелді. Алайда Батраз кек алады, ол басқа Нарттарды өлтіріп, қудалай бастайды, содан кейін ол әкесінің өліміне көктегі рухтарды кінәлайды. Ақырында құдай араласып, Батразды өлімге кеседі.
Batraz (Батрадз, or Батраз) in the Ossetian Nart sagas is son of Khami(t)s (Хамыца). Khamis was married to a sea nymph or water sprite, in Ossetian variants a daughter (named sometimes as Bisenon of the Bisenta clan) of the Ossetian sea god Donbettyr and in Circassian versions the frog like Lady Isp. Whilst at a meeting of the Narts (see :ru:Ныхас) the Nart Syrdon (see :ru:Сырдон) ridiculed Khamis's wife, who had taken the form of a frog which he put in his pocket. As a result, Khamis's wife left, but before going she breathed (spat?) the embryo of her son upon her husband's back, creating a type of womb like cyst from which Batraz is later delivered, glowing hot. After being born from his father's back, still on fire, Syrdon throws Batraz into the sea, where he dwells during his childhood. Batraz gained his powers by visiting the god blacksmith Kurdalægon (Курдалазону) – the smith heats Batraz to white heat, then using tongs, throws him into the sea. From then on Batraz's great feats begin – he lives in the sky and is able to summon lightning bolts to aid the Narts. In one variant Batraz demands a huge amount of charcoal from the Narts, then with two dozen bellows the charcoal is heated, and Batraz is heated to white hot, he then jumps into the sea, and next kills many Narts. In a variant of this mythic motif Batraz becomes so hot in order to avenge his father's death at the hands of certain other Narts that he plunges, burning, through successive floors of a tower into a cauldron placed beneath it by Syrdon, and then goes on to kill the guilty Narts in revenge. His feats include wreaking vengeance on a 'crooked giant' (кривого великана) in retribution for violence against the young people of the Narts; and also upon Sainag Aldar ("the owner of the black mountain", see :ru:Сайнаг Алдар), the killer of his father Xamyc. Batraz also appears in tales in which the Narts compete for a prize by boasting – often he is the winner in the boasting games. Ultimately it is vengeance for his father that leads to his death his father had a magic tooth than when shown allowed him to sleep with any woman of the Narts his (mis )use of this led to Xamyc being killed in an ambush by other Narts who sought revenge for this. However Batraz takes revenge, and he starts killing and persecuting other Narts in cruel ways, then he begins to blame the heavenly spirits for his father's death. Eventually god has to intervene and put Batraz to death.
Батраздың семсері
Батраздың бір ерекшелігі – оның темірді бейнелеуі. Көптеген әңгімелерде оның дене күшінің өзі қару ретінде қолданылады, мысалы, қамалдың қабырғаларын қирату арқылы. Оның қызып кеткен күйі суға батырылуы – болатты суытып, оны қатайтуға жасалған сілтеме ретінде қарастырылады. Батраз туралы мифтердің басқа жақтарында оның қылышы молшық шығарады, оны жаман рухтарды тарату үшін қозғалтқанда пайда болады. Аңыздың бір нұсқасында Батраздың қылышын Қара теңізге тастағанда ғана өлгені айтылады.
One aspect of Batraz's aspect is his representation of iron. Often is the tales his physical presence itself is used as a weapon, such as him smashing through the walls of a fortress. The tales where his hot self is plunged into water have been taken as a reference to the quenching of steel to make it harder. In other aspects of his myth it is his sword that creates lightning, produced when it is swung to dispel evil spirits. In one version of the legend Batraz could only die when his sword was thrown into the Black Sea.
Осетиялық аспектілер
Батраз туралы әңгімелердің көп бөлігі Осетияда жиналған. Аңыз бойынша, Осетияның үш негізгі қасиетті орындары – Реком (Rekom), Таранджелоз (Tarandzhelos) және Мыкалгабырта (Mikalgabirta) – Батраздың қазасына Құдайдың төккен үш жасынан пайда болған. Сонымен қатар, осетиялықтар Батраз есімін кейбір жергілікті халық мұрасында күннің күркіреуімен байланыстырған. Бірақ, христиандық қабылдағаннан бері, дауыл құдайы ретінде ол 'Әулие Вацилламен' (қараңыз: Уацилла) христиандық тұлғалармен күреседі.
Most of the stories of Batraz were collected in Ossetia. According to legend the three main sanctuaries (shrines) of Ossetia Реком (Rekom), Таранджелоз (Tarandzhelos) and Мыкалгабырта (Mikalgabirta) were formed by the three tears wept by God upon the death of Batraz. Additionally the Ossetians associated Batraz's name with thunderstorms in some local folklore. However, since Christianization, as a storm god he contends with the Christian figures of 'St. Wacilla' (see :ru:Уацилла).
Этимология
Орыс тілшісі және тарихшысы Николай Трубецкой Батраз есімінің кабарда тілінен осетин тіліне қабылданғанын айтқан, себебі оның дыбысталуы түпкі осетин есімі үшін мүмкін емес. Трубецкой бұл есімді кабардалардың бұрын осы аймақта өмір сүрген, осетин емес иран халқынан алғанын болжайды және көне ирандық түрін *Pitari za деп жаңартады, яғни "әкесінен туған" (Батраздың тууы туралы аңызға сілтеме, онда ол әкесі Хамиктің арқасындағы дөңгелекте туған). Осетин сөзі Батыр парсы тіліндегі Бахадор сөзімен туыс болуы мүмкін, ал бірінші буыны ирандық *bag сөзінен, яғни "Батыр, Мырза" деген мағынадан шыққан болуы ықтимал, ал толық есім "Батыр Аз" дегенді білдіреді. Қызығы, "Аз" түбірі грузин тіліндегі "Оси" немесе "Осети" атауында да бар (көне осетин Azi сөзінен, одан бұрынғы Iasi сөзінен), ал екінші бөлігі Proto Iranian *Yazig сөзінен шыққан, одан Язигтер және одан кейін осетиндер өз атауларын алған.
Russian linguist and historian Nikolai Trubetzkoy proposed that the name Batraz was borrowed into Ossetic via a Kabardian source, as the phonology is impossible for a native Ossetic name. Trubetsky proposed that the name was borrowed by the Kabardians from an earlier, non Ossetic, Iranian people who once lived in the region, and reconstructs the Old Iranian form as *Pitari za, meaning "given birth to by the father" (a reference to the legend of Batraz's birth, in which he was born from a hump on his father Xamyc's back). The Ossetic term Батыр may be cognate with the Persian word Bahador , the first syllable is very likely derived from the Iranic word *bag meaning "Hero, Lord", the whole name meaning "hero Az" – interestingly enough, "Az" is also the root for the Georgian exonym "Osi" or "Oseti" (from Old Ossetic Azi, from earlier Iasi) the second half being ultimately derived from the Proto Iranian *Yazig, from which the Iazyges and subsequently the Ossetians receive their name.
Салыстырмалы мифология
Басқа құдайлармен күресетін "құдай" ретінде Батраз әрмендік Артавазд (Арташес ұлы) және грузин Амираниге ұқсас рөл атқарады. Ол грек мифологиясындағы Прометейге де сәйкес келеді деп саналады. Дюмезил Батраздың ерекше тууы мен үнді құдайы Индра арасындағы ұқсастықтарды да көрсетеді. Кейде Батраз Артур патшаның алға куәсі болуы мүмкін деп есептеледі.
As a 'god' who contends against the other gods Batraz takes a similar role as the Armenian Artavazd (son of Artashes), and the Georgian Amirani. He has also been identified as corresponding to Prometheus in Greek Myth. Dumézil also sees parallels between Batraz's unusual birth, and the Indian deity Indra. He is sometimes seen as a possible precursor to King Arthur.