Нацистік Германия мен швейцарлық банктердің байланыстары: тарихи зерттеу

Нацистік Германия мен швейцарлық банктердің байланысы сараланды. Бергие комиссиясы Холокост құрбандарының мүлігін сақтаған банктерді зерттеді. Тарих және құқық тұрғысынан сараланды.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Bergier commission — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Нацистік Германия мен швейцариялық банктер арасындағы байланыстарды зерттеу Берн қаласындағы Бергиер комиссиясы 1996 жылғы 12 желтоқсанда Холокост құрбандарына тиесілі бағалы заттарды швейцариялық банктердің ұстап қалғаны үшін Дүниежүзілік еврей конгресінің соты нәтижесінде Швейцария үкіметімен құрылды. Ол сондай-ақ ICE (Тәуелсіз сарапшылар комиссиясы) деп те аталады. Комиссия Швейцарияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әрекеттері, әсіресе Германиядағы нацистік үкіметпен байланыстары үшін үнемі сыналып отырған он жылдықта Швейцария Парламентімен құрылды және оны экономикалық тарихшы Жан Франсуа Бержие басқарды. Польша, АҚШ, Израиль және Швейцария тарихшыларынан тұратын комиссияның міндеті Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, соғыс кезінде және соғыстан кейін Швейцарияға ауысқан активтердің көлемін және олардың тағдырын зерттеу болды. Зерттеу тарихи және құқықтық тұрғысынан жүргізілуі керек еді, нацистік режим мен швейцариялық банктер арасындағы байланыстарға ерекше назар аударылуы тиіс еді. Комиссияның міндетіне алтын, валюта және мәдени мүліктер сияқты барлық түрдегі активтер кірді. Үкімет зерттеу бағдарламасын экономикалық қатынастар, қару-жарақ өндірісі, "арийлендіру шаралары", ақша жүйесі және босқындар саясатын қамту үшін кеңейтті.

Экономикалық қатынастар

Комиссия өзінің басты бағытын былайша анықтады: "Туындайтын мәселе – Швейцария бастапқыда соғысқан елдермен сауда байланыстарын және сыртқы саудасын сақтап қалуы керек пе, жоқ па деген емес, осы іс-әрекеттердің шегі қандай болды: яғни, қажеттілік тудырған икемдеулер мен қасақана ынтымақтастық арасындағы шекараны қайда жүргізу керек".

Сыртқы сауда қатынастары

Шетел саудасына көп тәуелді болған Швейцария 1930 жылдардағы протекционистік саясат кезінде күрделі жағдайға тап болды. 1939 жылы соғыс басталғанда жағдай одан да нашарлады. "Сауда және бизнес айналымын сақтау – соғыс экономикасын жүргізудің қажетті шарты" болды. Швейцарияның экспорты халыққа қажетті азық-түлік пен шикізатты импорттау үшін маңызды болды. Сондықтан, соғысқан елдермен сауданы сақтау "ішкі саяси мақсаттарға жету үшін, әсіресе халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету және олардың сатып алу қабілетін арттыру" үшін қажеттілік туды. Осы мақсатқа жету үшін Федералды үкімет сыртқы сауданы бақылау жүйесін құрды. Бұл, ішінара, соғысқан тараптармен, әсіресе нацистік Германиямен үздіксіз келіссөздер арқылы іске асырылды. Жалпы алғанда, бұл саясат сәтті болды: "Швейцарияның Германиямен тығыз экономикалық ынтымақтастыққа қол жеткізуге жасаған тырабы екі есе пайда әкелді. Швейцарияның бизнесі соғыс жылдарынан технологиялық және қаржылық тұрғыдан нығайып шықты. Мемлекет қорғаныс және экономикалық саясатының басты мақсаттарына қол жеткізе алды". Швейцария барлық елдермен экономикалық байланыстарды сақтауға ниеттенді, бірақ соғыс салдарынан Осі державаларымен байланыс күшейді, бұл Осі державаларына экспорттың өсуіне және Англия мен Франциямен (сондай-ақ, шамалы дәрежеде АҚШ-пен) сауданың азаюына әкелді. 1940 жылдың шілдесінен 1944 жылдың шілдесіне дейін Германия Швейцария тауарларының ең ірі импортеріне айналды. Осылайша, ішкі өндіріс (және жұмыспен қамту) сауда келіссөздерінің, әсіресе Германия үкіметімен, сәттілігіне тікелей байланысты болды. Германияға экспортталған қару-жарақпен байланысты тауарлардың көлемі өте шағын болды – Германияның қару-жарақ өнімдерінің 1% ғана. Кейбір мамандандырылған өнімдер, мысалы, уақытты қозғалтатын механизмдер 10% -дан сәл ғана асты. Швейцарияның ашық капитал нарығының рөлі әлдеқайда маңызды болды – алтын мен бағалы қағаздарды сату арқылы, сондай-ақ франк Осі державалары үшін қол жетімді жалғыз айырбасталатын валюта болғандықтан, вольфрам мен мұнай сияқты стратегиялық импортты төлеуде маңызды рөл атқарды. Швейцариядан импортты қаржыландыру үшін Германия үкіметі экспорттаушыларға мемлекеттік кепілдіктер түрінде "компенсациялық несиелерді" талап етті. "Швейцарияның компенсациялық несиелері Германия және Италия армияларына Швейцариядағы қару-жарақ сатып алуларын қаржыландыруға мүмкіндік берді". Швейцарияның экспорттық үлесі Германияның соғыс кезеңіндегі қарулануына қаншалықты маңызды болды деген мәселе зерттеуіміздің негізгі қорытындыларына әсер етпейді. Көбірек маңызға ие болғаны – 1933 жылға дейінгі жылдары Швейцарияның атқарған рөлі, ол – басқа еуропалық елдермен бірге – Германияның жасырын қарулануына жағдай жасады. Бұл мүмкіндік болмаса, Германия осылайша қысқа мерзімде жалпы еуропалық соғысты бастай алмас еді.

Switzerland which relied heavily on foreign trade experienced an increasingly difficult position during the protectionist 1930's. This worsened when war broke out in 1939. "Maintaining trade and business traffic was an 'essential precondition for conducting the wartime economy '"

Swiss exports were a necessary condition for obtaining imports of necessary food and raw materials required for the population. Maintaining trade with the warring powers was thus required to meet "the domestic political objectives, in particular to supply the population with food and purchasing power." To achieve this goal, the Federal government set up structure in order to control foreign trade. This was done in part through continual negotiations with the warring parties, particularly with Nazi Germany. On the whole, this policy was successful: "Switzerland's efforts to achieve close economic co operation with Germany brought it dual advantages. Swiss businesses emerged from the war years both technologically and financially stronger. The state was able to realise the central objectives of its defence and economic policies." Switzerland intended to continue economic relations with all countries, but because of the war, there was a large shift to relations with the Axis powers resulting in large increases in exports to the Axis powers and large reductions in trade with England and France (and to a lesser extent, the USA). Germany during the period July 1940 and July 1944 became the largest importer of Swiss goods. Thus domestic production (and employment) was directly linked on the success of trade negotiations, particularly with the German government. The actual supplies of armament related goods exported to Germany was quite small: just 1% of German armament end products. Some specialized items, i. e. time fuses accounted for a little more than 10%. Far more important was the role played by Switzerland's open capital market—sale of gold and securities—and as the Franc was the only convertible currency available to the Axis powers, it played a vital role in paying for certain strategic imports such as tungsten and oil. In order to finance its imports from Switzerland, the German government demanded "clearing loans" which took the form of state guarantees to exporters. "The Swiss clearing loans made it possible for the German and Italian armies to fund their large scale armaments purchases in Switzerland." Whether the contribution of Swiss exports to German rearmament during the war is considered to have been more or less significant does not affect the principal findings of our investigation. Of greater importance was the role played by Switzerland in the years leading up to 1933, when – together with other European countries – it accommodated the covert rearmament of Germany. Without this opportunity, Germany would not have been able to start a pan European war in so short a time.

Алтынмен жасалатын операциялар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швейцария Еуропаның алтын саудасының орталығы болды. Германияның шетелге алтын жөнелтуінің 77%-ы осы ел арқылы ұйымдастырылды. 1940-1945 жылдар аралығында Германияның мемлекеттік банкі 101,2 миллион швейцариялық франк сомасына алтынды швейцариялық коммерциялық банктерге, ал 1,231,1 миллион франк сомасына – Швейцария Ұлттық банкі (SNB) арқылы сатты. Бұл сауда рөлі бейтараптықты сақтаудың нәтижесі ретінде қарастырылғанымен, алтынның бір бөлігі жеке тұлғалардан және Германияның жеңілген көрші елдерінің (әсіресе Бельгия мен Нидерландының) орталық банктерінен ұрланған еді. Бұл тоналған алтын швейцариялықтарға швейцариялық франктарға сатылды, ал түскен ақша неміс соғыс машинасының қажеттіліктері үшін стратегиялық сатып алуларға жұмсалды. Соғыс кезінде одақтастар алтынмен жасалған мәмілелерді айыптап, соғыс аяқталғаннан кейін "тоналған алтынның толық қайтарылуын" талап етті. Швейцария өз рөлін ақтау үшін алтынның қайдан алынғанын білмеуден бастап, басып алушы мемлекеттің мүлікті тәркілеу құқығына дейін, тіпті Швейцарияның бейтараптық статусын сақтау қажеттілігіне дейін түрлі аргументтер келтірді. Есепте құқықтық аргументтердің өте әлсіз екендігі (сондай-ақ ол кездегі SNB қызметкерлеріне де көрсетілгені) айтылады: Гаага конвенцияларында көзделген тәркілеу құқығы тек мемлекеттік мүлікке ғана қатысты, ал жеке тұлғаларға тиесілі алтынға немесе сол кезде жекеменшік болып саналған орталық банктерге қатысты емес. Дегенмен, швейцариялықтар соғыс аяқталғанға дейін алтын сатып алуды тоқтатпады. Алтын айналымының қанша пайызы тоналған алтын екенін анықтау қиын. Алайда комиссия орталық банктерден, негізінен Бельгия, Нидерланды және Люксембургтен тоналған резервтердің жалпы сомасы 1,582 миллион франкқа жететінін, ал Шығыс Еуропадағы Холокост құрбандарынан ұрланған алтынның мөлшері 12,5 миллион франкқа бағаланса, Рейхтегі жеке тұлғалардан тоналған және ұрланған алтынның мөлшері кем дегенде 300 миллион франк болғанын атап өтеді. Соғыстан кейінгі өтеу: Келіссөздерден кейін Швейцария үкіметі 1946 жылдың мамырында Вашингтон келісіміне қол қойды, онда швейцариялықтардан 250 миллион франк төлеу талап етілді, бұл соғыс кезеңіндегі кінәлі алтын мәмілелеріндегі Швейцарияның рөліне қатысты талаптарды тоқтату үшін жасалды. Алайда, Нидерландыдан тоналған алтын мәселесі Вашингтон келіссөздеріне тым кеш көтерілді. Комиссия мына қорытындыға келді: әсіресе 1942 жылдан бастап, ол неміс алтынымен жасалған операцияларға қатысты бірқатар маңызды шешімдер қабылдады, олардың валюталық басқарудың техникалық аспектілерімен ешқандай қатысы болмады. 1943 жылдан кейінгі құқықтық жағдайды талдау түбегейлі қателікке ұшырады. Бұл Швейцарияға алтын сатып алу туралы бірнеше рет ескерткен одақтастарға, сондай-ақ кеңес алған швейцариялық заңгерлерге және өз кеңесшілеріне жасалған құрметсіздік болды. SNB-нің шешімдері жиі тарихи және моральдық тұрғыдан бағалануы және олардың айыпталарлық екені таңқаларлық емес.

During the Second World War, Switzerland was the hub of European gold trade. 77% of the German gold shipments abroad were arranged through it. Between 1940 and 1945, the German state bank sold gold valued 101.2 million Swiss francs to Swiss commercial banks and 1,231.1 million francs through the Swiss National Bank (SNB). While its trading role as such could be seen as the result of maintaining neutrality, a proportion of the gold had in fact been stolen from private individuals and the central banks of Germany's defeated neighbors (particularly Belgium and the Netherlands). This looted gold was then sold to the Swiss for Swiss francs which were used for making strategic purchases for the German war effort. Already during the war, the Allies condemned the gold transactions, and at its end, they demanded the "full restitution of the looted gold." Swiss justification for their role ranged from lack of knowledge of where the gold originated to the right of seizure by an invading power to the need to maintain Switzerland's neutral status. The report points out that the legal arguments were particularly tenuous (and were pointed out to SNB officials at the time): the right to seizure as outlined in the Hague conventions pertains only to state property and not to the gold owned privately nor by the central banks concerned which were then private institutions. However, Swiss purchase continued right up until the end of the war. Statistics indicating what proportion of the gold transferred was looted gold are hard to calculate. However, the commission points out that looted central bank reserves, mainly from Belgium, the Netherlands, and Luxembourg totaled 1,582 million francs and that the amount of gold stolen from Holocaust victims in Eastern Europe has been estimated 12.5 million francs while that expropriated and looted from individuals in the Reich was at least 300 million francs. Postwar restitution: After negotiations, the Swiss government signed the Washington Agreement in May 1946 which called to a payment by the Swiss of 250 million francs in exchange for the dropping of claims relating to the Swiss role in incriminating gold transactions during the war period. However, the controversial issue of gold looted from the Netherlands was raised too late to be included in the Washington negotiations. The commission concluded:
starting from 1942 in particular, it made a number of key decisions relating to the German gold transactions which had little to do with the technical aspects of currency management. Its analysis of the legal position after 1943 was fundamentally flawed. It was an affront to the Allies, who had repeatedly warned Switzerland about the gold purches, as well as to its own advisors and the Swiss jurists whom it had consulted. It is hardly surprising that the SNB's decisions have—quite legitimately—been the subject of historical and moral assessment on frequent occasions and that its decisions are judged as having been reprehensible.

Қаржы жүйесі

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде швейцариялық банктер қару-жарақ өндірісімен айналысқан және еврейлерді жоюға қатысты әрекеттермен байланысты көптеген неміс кәсіпорындарына ақша берді. Сонымен қатар, Credit Suisse және Swiss Bank Corporation ірі неміс банктерімен тығыз ынтымақтастық жасады, нәтижесінде соғыс кезеңіндегі ең күмәнді мәмілелер жасалды: алтын олжасы және/немесе тоналған алтынмен сауда. 1943 жылға қарай, Швейцарияның Юнион Банкі Deutsche Bank-қа 500 000 франктан астам жаңа несие берді. Бұл қарым-қатынас соғыс аяқталғанға дейін, тіпті одан кейін де сақталды. Швейцарияның реттелмеген бағалы қағаздар нарығында күмәнді сауда-саттықтар жүрді: жаңадан оккупацияланған елдерден тоналған активтер швейцариялық нарықтарға өтіп, 1943 жылдың қаңтарында одақтастар ескерту жасады. "1946 жылы соғыс кезінде Швейцарияға жеткізілген күмәнді бағалы қағаздардың құны Федералдық қаржы департаменті (Eidgenössisches Finanzdepartement, EFD) тарапынан 50 мен 100 миллион франк аралығында бағаланды". Швейцария банктерінде ақша сақтаған көптеген шетелдіктерді нацистік режим өлтірді. Олардың бір бөлігі Германия үкіметіне берілді, ал қалған ақшасы швейцариялық қаржы институттарындағы жатқан шоттарда қалды. Соғыстан кейін берілген активтерді, жатқан шоттарды және тоналған бағалы қағаздарды шешу мәселесі шешілмеді. ICE мынадай мәліметтерді хабарлады:

Банктер шоттарда қалған сомаларды пайдалана алды және олардан табыс таба алды. Олар нацистердің құрбандарының шоттарын іздеуге қызығушылық танытпады, клиенттерінің құпиялылығын сақтауды әрекетсіздігінің себебі деп көрсетті. Ұлттық социализмнің құрбандары мен олардың мұрагерлері швейцариялық банк жүйесінің артықшылығы деп ойлаған нәрселер олар үшін керісінше, зиянды болып шықты.

Германиядағы швейцариялық сақтандыру компаниялары

Германия нарығы швейцариялық сақтандыру компаниялары үшін 1933 жылы Германияда нацистер билікке келгенге дейін де маңызды нарық болды. Швейцарияның сақтандыру саласындағы көптеген адамдар неміс ұлтшылдығы мен шетелге қарсы көзқарас (сондай-ақ, қатыгез антисемит идеологиясының күшеюі) оған кері әсер етеді деп уайымдады. Бұл кейбір швейцариялық сақтандыру фирмаларын (мысалы, Schweizer Rück-тің еншілес компаниясы Vereinigte Krankenversicherungs AG) неміс заңдары қабылданбас бұрын, 1933 жылы тіпті неміс заңдары қабылданғанға дейін еврей қызметкерлерін жұмыстан босату арқылы оларды күтпеуге итерді. 1937 жылдың соңына қарай швейцариялық сақтандырушылар Германиядағы кеңселерден ғана емес, Швейцариядағы бас кеңселерден де барлық еврей қызметкерлерін босату үшін күшейтілген қысымға тап болды. "Бір ғана ерекшелік болды, швейцариялық сақтандыру компаниялары мұндай дәлелдерді ұсынуға қолдау көрсетті, осылайша еврейлерге қарсы кемсітушілікті мақұлдап, Германияның нәсілдік заңдарын Швейцарияға да таратуға себепкер болды". ICE анықтамасына сәйкес, "Жалпы алғанда, швейцариялық компаниялар нацистердің орнатылған құқықтық дәстүрді бұзуына ерекше бейтараптықпен қарады. Осылайша, швейцариялық сақтандырушылар 1938 жылдың қарашасында неміс мемлекеті мен партия ұйымының толығымен заңсыз және адалсыз әдістерін анық көрсетуге көмектесті".

Өндірістік компаниялар

Германияда нацистік кезеңде жұмыс істеген швейцариялық компаниялар нацистер билікке келгенге дейін-ақ жақсы орныққан болатын. Көрініп тұрғанындай, нацистерге идеологиялық сүйіспеншілік емес, іскерлік қажеттіліктер олардың қызметін жалғастыруын анықтады. Дегенмен, швейцариялық компаниялар нацистік режимге әртүрлі жағдайға бейімделіп, жұмысын жалғастырды. Швейцария компанияларының Германияның соғысқа жұмсаған күштеріне қосқан үлесі маңызды, тіпті шешуші болды. Германиядағы швейцариялық компаниялардың өндірген өнімдерінің көп бөлігі азаматтық тауарлар еді. Комиссия мына қорытындыға келді: "Тәуелсіз елдердің арасында Швейцария Германияның соғысқа жұмсаған күштеріне ең көп үлес қосты, себебі Швейцарияның Германияның өзінде де, сондай-ақ ол басып алған елдерде де ең көп өкілдігі болды". Соғыс аяқталғаннан кейін, соғыс кезінде Германияда жұмыс істеген компаниялар "өз қызметтерін қайтадан бастауға немесе жандандыруға ешқандай қиындықсыз қол жеткізді".

Мәдени құндылықтар

Швейцария сурет және басқа да өнер туындылары сияқты мәдени құндылықтардың тасымалы мен саудасының маңызды орталығы болды. 1933-1945 жылдар аралығында Швейцариядағы өнер нарығы гүлденді. Сауданың көп бөлігі заңды болды, кем дегенде, өнер туындысының иелері ақша жинау үшін сататын, көбінесе нацистік аумақтардан қашу үшін. Осылайша, сауданың көп бөлігі швейцариялық орталық арқылы жүзеге асырылды. Комиссия екі түрлі күмәнді сауданы ажыратады: 1) «қашу активтері» саудасы және 2) «тоналған активтер» саудасы. Комиссияның анықтамасы бойынша, «қашу активтері – бұл Швейцарияға немесе Швейцария арқылы әкелінген активтер, көбінесе олардың (жұдай) иелерімен». Олардың сатылуы тікелей иелерінің қудалануымен байланысты болды, олар қашу үшін ақша жинауға мұқтаж болды немесе мүлкін нацистердің қолына өтпеуі үшін, тіпті мәжбүрлі сатудың нәтижесінде. Тоналған активтер – жеке тұлғалардан немесе Германиядағы немесе оккупацияланған аумақтардағы мұражайлардан немістер тәркілеген мүліктер. Германия музейлерінен «заңды түрде» тәркіленген, «дегенератты өнер» деп аталған мүліктер мен оккупацияланған аумақтардағы мемлекеттік және жеке коллекцияларды тонаудан алынған өнер арасында айырмашылық бар. Комиссия «Швейцарияның нацистік режимнің тонау және мәдени саясатына қатысуы айтарлықтай және әртүрлі болды; нәтижесінде Гитлер мен Герингтің коллекциялары Ескі шеберлер мен неміс романтизмі мектебінің маңызды туындыларын сатып алу арқылы толықтырылды» деген қорытынды жасады. Босқындарға қатысты, Швейцарияның қолданыстағы ішкі заңдарына сәйкес, тек саяси қызметінен өміріне қауіп төнген босқындар ғана баспана ала алатын. Бұл нәсілдік қудалаудан қашқандарды қудалаушы үкіметке қайтаруға мүмкіндік берді. Алайда, 1936 жылдың шілдесінде Швейцария Германиядан келген босқындардың мәртебесіне қатысты уақытша келісімді ратификациялады: «Швейцария бұл келісімді бұзып, өміріне қауіп төнген және шекарадан (заңды немесе заңсыз) өтіп, шекара маңында дереу ұсталмаған Германиядан келген босқындарды Австрия немесе Франция шекарасындағы неміс биліктеріне тапсырды». Комиссия, әсіресе халықаралық жеке құқық саласында, соттар «ordre public» доктринасын қолданған бірқатар салаларды анықтады, ол заңның нақты этикалық құрауышы болып табылады: мысалы, швейцариялық соттар «нацистік антисемит заңнамасы барлық құқықтық принциптерді бұзған әділетсіздік деп есептелуге тиіс және осылайша іс жүзінде қолданылмауы керек» деген тұжырымға келді. Алайда, швейцариялық заң бойынша дұрыс деп танылған бұл доктрина адамгершілік принципі сияқты жалпыға ортақ, кодификацияланбаған принциптерге қайшы келетін тәжірибелерге қолданылмады.

Switzerland was an important hub for the traffic and trade in cultural assets such as paintings and other art objects. During the period between 1933 and 1945, the art market in Switzerland flourished. Much of the trade was legitimate, at least in the sense that the owners of a piece of art were selling in order to raise money often so they could flee Nazi territories. Thus much of the trade took place through the Swiss hub. The commission distinguishes two types of questionable trade: 1) trade in "flight assets" and 2) trade in "looted assets". Under definition of the commission, "Flight assets were those which were brought into or through Switzerland, often by their (Jewish) owners themselves." Their sale was directly linked to the persecution of their owners who needed to raise money for their flight or as a way to keep assets out of the hands of the Nazis or even the result of forced sales. Looted assets were those that were confiscated by the Germans either from private individuals or from museums in Germany or occupied territories. A distinction is made between those looted assets that were confiscated "legally" from German museums, the so called degenerate art, and the art that came from the plundering of public and private collections in the occupied territories. The commission concluded that "Swiss involvement in the Nazi regime's looting and cultural policy was considerable and diverse; as a result, Hitler's and Goering's collections were boosted by the acquisition of major works by the Old Masters and the school of German Romanticism". With respect to refugees, under existing Swiss domestic law, only refugees whose lives were at risk because of political activities could be granted asylum. This meant those who were fleeing because of racial persecution could be returned to the persecuting government. However, in July 1936, Switzerland ratified a provisional arrangement concerning the status of refugees coming from Germany: "Switzerland violated this agreement by handing refugees from Germany, whose lives were at risk and who had crossed the border (legally or illegally) and were not apprehended immediately in the border's vicinity, over to the German authorities on the borders with Austria or France." The commission identified a number of areas, particularly in the domain of private international law, where the courts applied the doctrine of "ordre public" which is an explicit ethical component of law: for example, Swiss courts "consistently took the view that Nazi anti Semitic legislation must be deemed to constitute injustice which violated all legal principles and should therefore not be applied in practice." However, this doctrine based on what was right and proper under Swiss law was not extended to practices which were incompatible with more universal, non codified principles such as the principle of humanity.

Нәсілдік кемсітушілік

Нацистердің яһудилерді кемсіту саясатына алғашқы реакция әртүрлі болды: кейбір компаниялар ерікті түрде оған көнді, тіпті болашақ заңдарды күтіп отырды, ал басқалары мүмкіндігінше оған қарсы тұрды. Дегенмен, комиссия компания қызметкерлерінің арий тегін растау практикасының нацистік оккупацияланған аумақтағы швейцариялық компаниялардың иелері мен жоғары басшылары арасында кең таралғанын анықтады. 1938 жылға дейін Швейцарияның Саяси департаменті швейцариялық компанияларға нәсілге қатысты неміс заңын қолдануды ұсынған еді. Комиссияның қорытындысында «Бұл Саяси департаменттің (FPD) осының құқықтық, саяси және этикалық салдарларын мүлдем дұрыс бағаламағанын немесе коммерциялық мүдделер үшін болған күмәндарын елемегенін анық көрсетеді» делінген. 1938 жылдан кейін нацистер бақылаған аймақтарда жұмыс істейтін швейцариялық компаниялар өз қызметін жалғастыру үшін арийлендіру саясатын қолданудан қашып құтыла алмады. Комиссия «Швейцариялық фирмалар «арийлендіру» процесінде белсенді рөл атқарды» деген қорытындыға келді. Олардың Швейцариядағы бас кеңселерi не болып жатқанын білген ғана емес, көбінесе нацистер бақылаған аумақтағы еншілес компаниялары еврей бизнестерін сатып алуға қатысқандықтан, олар бұл процесті мақұлдады, тіпті оған қолдау көрсетті.

Мәжбүрлі еңбек

Комиссия швейцариялық фирмалардағы құлдық және мәжбүрлі еңбекті пайдалану мәселесін де қарастырып, мына қорытындыға келді: "Медиада айтылған сан – бүкіл Рейх бойынша швейцариялық еншілес компанияларда жұмыс істеген 11 мыңнан астам мәжбүрлі еңбекші және соғыс тұтқындары – шынымен де аз бағаланған болуы мүмкін."

Швейцарияның дипломатиялық қызметі

Комиссия Швейцарияның дипломатиялық қызметінің Рейхтегі швейцариялық меншікті қорғаудағы рөлін қарастырып, екі стандартын қолданған деген қорытындыға келді: халықаралық құқық КСРО-дағы швейцариялық мүлікке қатысты қатаң түрде қолданылған, ал швейцариялық билік "Германия өз еврей азаматтарын кемсітсе, Германияда тұратын шетелдік еврейлерге де дәл осындай қатал қарым-қатынас жасауына заң жүзінде қарсы шығу қиын деген тең қарау теориясын қолдады, яғни осылайша әрекет етті".

Қалпына келтіру және қалпына келтіру

Соғыс аяқталғанға дейін одақтастар Швейцарияның нацистер тонаған мүліктеріне қатысты атқарған рөлін сынады. 1943 жылғы қаңтардағы Лондон декларациясында «ашық тонау немесе қарақшылық түрінде болсын, немесе сырттай заңды түрде жасалған мәмілелер түрінде болсын, тіпті ерікті түрде жасалғандай көрінсе де, барлық аударымдар мен мәмілелер ескертілді». 1944 жылғы шілдедегі Бреттон-Вудс конференциясының VI қаулысында «тоналған алтынды қабылдау және жау мүліктерін жасыру жазасыз қалмайды» делінген. 1945 жылғы наурызда, одақтас Кури миссиясымен қарқынды келіссөздерден кейін, швейцариялықтар «нацистік режим кезінде тоналған барлық мүлікті қайтару және бейтарап аумаққа көшіру» туралы келісімге қол қойды. 1945 жылғы желтоқсандағы Париж конференциясында Германияның Швейцария сияқты бейтарап елдерде сақталған мүліктері «Германияның әрекеттерінен зардап шеккен, қайта отанына орала алмайтын адамдарды қалпына келтіру және орналастыру үшін» Баспашылар жөніндегі үкіметаралық комитетке (IGCR) мүмкіндігінше тезірек берілуі керек екені айтылды. Соңында, 1946 жылғы Вашингтон келісімі бойынша Швейцария одақтастардың швейцариялықтардағы тоналған алтынға қатысты жасаған қысымына жауап ретінде 250 миллион швейцариялық франк төледі. Бұл сома соғыс кезінде жасалған барлық алтын операцияларының шамамен бестен бір бөлігін құрады.

Таланған активтер

Швейцария одақтастармен тоналған активтер мәселесі бойынша байланысқа түсуге өте тартынды. Сол және оң жақтағылардың екеуі де Швейцарияның өтемақы төлеу үшін ештеңе жасамағанын сезінді. Есепте оңшыл католик консервативті халық партиясының федералды кеңесшісінің: «Швейцарияның нацистік қуғын-сүргін құрбандарына да, еврей немесе басқа ұйымдарға да өтемақы төлеуге ештеңесі жоқ» деген сөзі келтірілген. Социал-демократиялық ұлттық кеңесші сол кезде осыған ұқсас мәлімдеме жасады: «Швейцарияның өтемақы төлеуге ештеңесі жоқ және елдердің талап қоюға құқығы жоқ», бұл пікірдің «кең консенсусқа» ие екенін көрсетті. Швейцария 1946 жылы соғыс кезіндегі алтын операцияларына байланысты 250 миллион франк төлегенімен, үкімет оны реституция немесе өтемақы төлемдері деп атаудан бас тартып, соғыстан зардап шеккен Еуропаны қайта құруға жасалған ерікті үлес ретінде қарастырды.

Банктік шоттар

Еврей құрбандарының банктік шоттарына қатысты, Швейцария билігі Германия мен неміс басқан аумақтардағы төтенше оқиғаларға қарамастан, бұрынғы тәртіптерін өзгертуге құлшынбады. Банктердегі активтерді беруге мүмкіндік беретін заңдарды қабылдау әрекеттері Швейцария банкістер қауымдастығының қарсылығынан уақытты болып салмады. Бірақ, одақтастардың үздіксіз қысымының нәтижесінде 1945 жылы бұрынғы заңдық тәжірибеден бас тартатын жарлық шығарылды, ол тек екі жылға ғана жарамды болды және халықаралық жарияланбады, осылайша талапкерлердің саны аз болуы мүмкін.

Құқықтық қағидалар

Швейцариялықтар сондай-ақ, кез келген реституция швейцариялық жеке құқықтағы принципке қайшы келеді деп алаңдады, яғни, ағымдағы иесі адал ниетпен сатып алған активтердің меншігі оған тиесілі. Дегенмен, комиссия: «Заң принциптері заңның әрпіне сoқыр бетбұру арқасында корпоративтік мақсаттар үшін пайдаланылды» деген қорытындыға келді. Олар «таңдалған шешім құрбандардың тағдырына немқұрайлы болды. Замандастар 1945 жылдың өзінде нацистік режим жасаған қылмыстардың ауқымы реституция жасау үшін жеке құқық қатынастарына тиіс болатын арнайы заңнаманы талап ететінін түсінді. Осы жағдайда, «әдеттегідей жұмыс істеу» позициясы компаниялар мен жеке тұлғаларға өткен әділетсіздіктерден және ұлттық социализм атынан жасалған қылмыстардан пайда табуға мүмкіндік берді» деп көрсетті. Кейінірек жүргізілген жұмыстар Холокост құрбандарының талап етілмеген мүлкі туралы толыққанды мәліметтер қосты (Volcker комиссиясына қараңыз), бірақ талаптардың тар заңдық негіздермен қабылданбағаны анық болды. Комиссия талап етілмеген активтердің сомасы банктердің мәлімдегенінен әлдеқайда көп екенін анықтады. Сонымен қатар, соғыстан кейінгі швейцария экономикасының өсу қарқынына талап етілмеген активтердің көлемі ешқандай үлес қоспағанына келісті: сомалар үлес қосу үшін тым шағын болды. Комиссия қорытындылады: «Банк жүйесінің байлығын нацистік режимнің құрбандарынан тартып алынған активтерге негіздеген деген бейне фактілерге сәйкес келмейді».

Сақтандыру полистері

Швейцарияның сақтандыру компаниялары немістерге көп жылдар бойы полистер сатқан. Нацистік үкімет қабылдаған неміс заңдарына сәйкес, неміс үкіметі неміс еврейлеріне тиесілі полистерді тартып алып, оларды швейцариялық компанияларға төлеген. Соғыстан кейін швейцариялық компаниялар Холокосттан зардап шеккендер мен олардың мұрагерлеріне тиесілі полистерді көбінесе өтеуден бас тартты, оның себебі – аталған сомалар неміс заңдарына сәйкес төленгенін айтты. Бірақ комиссия төмендегі қорытындыға келді: 1938 жылғы директиваларға сәйкес, қуғынға ұшырағандардың барлығы өз полистерін нацистік билік органдарында тіркемеген болуы мүмкін деп сенуге толық негіз бар. Сондықтан Германияда қалған еврейлерге тиесілі көптеген полистер бұл органдарға ешқашан төленбеген болуы ықтимал.

Сын

Швейцарияда да, оның сыртында да Швейцарияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметін саралау және бағалау ретінде кеңінен мойындалған Берджие комиссиясының көптеген қорытындылары сынға түсіп, дау тудырды.

Еврейлерге кіруден бас тартқандардың саны

Француздық еврей тарихшысы, белсенді және нацистерді іздеуші Серж Кларсфельд 2013 жылы швейцариялық билік Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі еврей босқындарынан күтілгеннен аз ғана бас тартты деп мәлімдеді. Ол кіруге рұқсат бермегендердің саны шамамен 3000-ға жуық екенін, бұл Берджие комиссиясының соңғы есебінде көрсетілген 24 500-ден әлдеқайда төмен екенін айтты. Кларсфельдтің бағалауынша, қабылданған еврейлердің саны 30 000-ға жеткен. Кларсфельдтің пікірінше, Швейцария-Франция шекарасында "максимум" 1500 еврейге кіруден бас тартқан, Швейцарияның оңтүстік шекарасындағы фашистік Италиямен шектес аймақта 300 адам, ал Германия мен Австриямен солтүстік және шығыс шекараларында 1200 адам рұқсатсыз қалған.

J-Stamp швейцариялық өнертабыс екендігіне күмән келтіру

Берджие комиссиясының баяндамасындағы қорытындылардың бірі – Швейцарияның нацистік биліктен әрбір неміс еврейінің паспортына "J" белгісін қосуды сұрағаны еді. Швейцария үкіметінің бұл белгіге жауапты екені туралы мәлімдеме Берджие комиссиясынан бұрын пайда болған. Бұл туралы швейцариялық саяси журнал "Beobachter" алғаш рет 1954 жылғы 31 наурыздағы санында жариялаған: соғыс жылдары Швейцария полициясының бастығы Генрих Ротмунд нацистерге "J" белгісін қосуды ұсынған. Ротмунд қызметте болған күйінде осы ақпараттың жария болуына байланысты туған даудан кейін отставкаға кетті. 2001 жылы "Beobachter" бұл мәлімдемесінен бас тартып, Ротмундты кінәсіз деп таныды. Журналдың мәлімдемесіне сәйкес, "J" белгісі 1935 жылы нацистік және швейцариялық үкіметтер арасында Швейцарияға кіргісі келетін барлық неміс азаматтарына виза талаптарын енгізу туралы келіссөздердің нәтижесі болды. Мұрағатталған құжаттарға сүйене отырып, неміс тарапы (келісімші Вернер Бест басшылығымен) алғашқы ұсынысты жасады, ал Швейцария оны 1938 жылы Ротмунд қатысқан бірлескен отырыста мақұлдады. "Beobachter" Ротмундтың еврей неміс азаматтарының паспортына кез келген шектеулерге қарсы болғанын хабарлады. Берджие комиссиясының 2002 жылғы соңғы есебінде "Beobachter" журналының 2001 жылғы бас тартуына қарамастан, "J" белгісінің Швейцарияның ойлап табуы екендігі туралы мәлімдеме сақталды.

Ламбелеттің сын-пікірлері

Швейцариялық ғалым Жан Кристиан Ламбеле Лозанна университетінде 2001 жылы сын мақала жариялады (ағылшын тіліне аударылған), онда ол Берджие есебіндегі бірнеше мәлімдемелер мен статистиканың ішкі үйлесімділігін, дұрыстығын сарапқа салып, тарихи талдау мен бағалау шегінен асып кеткен шамадан тыс әңгімелер деп есептеген жағдайларды анықтады.

Алтынмен жасалатын операциялар қорқыту құралы ретінде

Тағы бір швейцариялық ғалым, тарихшы Филипп Маргерат (сол кезде Нойшатель университетінде жұмыс істеген) Бержие комиссиясы, нацистік Германиядан алтын сатып алудың заңдылығы мен моральдық тұрғыдан қабылданғандығы туралы швейцариялық аргументтерді мойындағанымен (кейін оларды жоққа шығарды), Германияның бұрын басып кіру жоспарларын жасағанын ескере отырып, алтын сатып алудың Германияға қарсы әскери тиындар құратын маңызын ескермеген деп санайды.

Комиссияның міндеті

1998 жылы Комиссия жұмысын бастамас алдында Швейцария парламентінің депутаты Люзи Штамм, Швейцария халық партиясының мүшесі, Комиссияның міндетін "сол кездегі жауапты тұлғалардың іс-әрекеттерін саяси және моральдық тұрғыдан бағалауға" бағытталғаны үшін, тек шындықты анықтауға емес, сынға алды. Швейцарияда Берджие комиссиясының мандаты шындық пен кешірімнен (Оңтүстік Африкадағы жағдай сияқты) асып кеткені кеңінен мәселелі деп есептелді.

" Жұмыс тобының тарихы "

Екінші дүниежүзілік соғысты бастан өткерген көптеген швейцариялықтардан тұратын топ Arbeitskreis Gelebte Geschichte/ Groupe de travail Histoire vécue/ Gruppo di Lavoro Storia Vissuta ("Тірі тарих жұмыс тобы") құрды. Бұл топ Берджие комиссиясының соңғы есебіндегі қорытындыларға ден қойып, қажет болған жағдайда, швейцариялықтардың соғыс жылналарындағы өмірлік тәжірибелері мен әңгімелерін қолдана отырып, сынға алды. Жұмыс тобының құрамында 500-ге жуық мүше болды, олардың ішінде бұрынғы елшілер мен Сыртқы істер министрлігінің жоғары лауазымды қызметкерлері, генерал шынжырлы бұрынғы әскери шенеуніктер, түрлі салалар бойынша профессорлар, сондай-ақ бизнес және швейцариялық өнеркәсіп өкілдері бар еді. "Тірі тарих жұмыс тобы" Берджие комиссиясының швейцариялық мүшелерінен, негізінен құжаттамалық деректерге назар аудармағаны үшін қатаң сынға ұшырады.