Кіріспе

Лисий (Lysias; Λυσίας; б.з.б. 162 жылы қайтыс болған) – б.з.б. 2-ші ғасырда Сирияның әскери қолбасшысы және Селевкид империясының билеушісі болған.

Өмірбаян

Б.з.д. 2 ғасырдағы Селевкидтер империясы зор болды; оның екі орталығы болды – Сириядағы Антиохия астанасы және Месопотамиядағы Вавилон екінші астанасы. Селевкид билеушілері өздерінің тәуелді билеушілеріне адалдықтарын үнемі еске түсіруге мәжбүр болды, әйтпесе олар уақыт өте келе, әртүрлі кіші патшалықтарда болғандай, тәуелсіздікке ұмтылуы мүмкін. Патша Антиох IV Эпифан б.з.д. 165 жылдың жазында шығыс сатрапияларына жорыққа шықты. Ол Вавилониядағы істерді реттеуді, сыбайлас немесе тым тәуелсіз лауазымды тұлғаларды қызметтен шеттетуді және Парфян империясына айналатын Парфян провинцияларына бақылау орнатуға тырысатын. Антиох IV Лизийді империяның батыс бөлігін басқаруға қалдырды. Лисий Антиохтың ұлын да қамқорлығына алды. Антиох адал грек әскерімен Бабыл және Парсыға шығысқа қарай аттанды, кірістерді жинау үшін, ол қанағаттанарлық деңгейде түспей жатқан еді. Лизий көбінесе Макабилер көтерілісіне қатысқандығы үшін еске алынады, себебі осы оқиға туралы еврей жазбалары Селевкид жазбалары сақталмаған тәсілмен сақталған, соның ішінде 1 Макабилер және 2 Макабилер кітабы. Яһудея провинциясындағы тәртіпсіздікті қалпына келтіру үшін Лисий Дорименнің ұлы Птолемей, Никанор және Горгий басқаруымен әскерлерді Маккабилердің бүлікшілерін іздеп табуға және олармен күресуге жіберді. Аламандықпен және түнде жылдам марш жасап, Яһуда Маккаби б.з.д. 165 жылы Еммаус шайқасында Селевкид әскері өз әскерін бөліп жібергеннен кейін Селевкид күштерінің бір бөлігін жеңді. Лизийдің өзі б.з.д. 164 жылы екінші, ірі экспедицияны басқарды. Лизийдің әскері мен Маккабилер Бет-Зур шайқасында шайқасты, бірақ ол шешілмей қалды немесе Маккабилердің шағын жеңісімен аяқталды. Алайда Антиох IV-тің Парсыда қаза тапқаны туралы хабар Бет-Зурдан кейін көп ұзамай Яһудеяға жетті. Лизий дереу Антиохияға қайтып, үкіметтік ауысуды басқаруға және басқа Селевкидтер оның болмауынан пайдаланып билікке таласпауын қамтамасыз етуге мәжбүр болды. Яһуда бұл мүмкіндікті пайдаланып, еврейлердің қасиетті қаласы Иерусалимді жаулап алып, Екінші ғибадатхананы тазартты, Бет-Зур шайқасы Селевкидтердің кетуіне себеп болды деп мәлімдеді. Антиохияға оралған Лизий сол кездегі патша Антиох V Евпатордың атынан бүкіл империяны басқаратын регент болды. Лизий б.з.д. 163 жылы Антиохияда билікті нығайтумен айналысты. Яһудеядағы тұрақсыздық оның тағы бір әскер жинап, б.з.д. 162 жылы Яһудеяға қайтадан шабуыл жасауын білдірді. Оның екінші экспедициясы сәтті аяқталды; оның әскері өте үлкен болды және құрамында соғыс пілдері болды, Селевкид әскерінің ең қорқынышты және танымал бөліктерінің бірі. Беф-Захария шайқасында Лизий Маккабилерді қатты жеңді. Яһуданың інісі Елазар қаза тауып, Яһуда Иерусалимнен қашып, тауларға тығылды. Лизий Иерусалимді қоршауға кірді. Алайда Лизийдің белгілі бір "мерзімі" болды; астанадан тым алыс болуы ішкі бәсекелестерден саяси қиындықтарға әкелуі мүмкін еді. Атап айтқанда, Филип есімді амбициялы көшбасшы Антиох IV өлім төсегінде оны регент етіп тағайындады деп мәлімдеді. Лизий бүлікшілікті тоқтату үшін келіссөздер жүргізіп, Яһудеяға уақытша тыныштық орнатты, осылайша ол Филипке қарсы тұру үшін Антиохияға орала алатын. Тарихшы Иосиф Флавий Филип тұтқындалып, өлім жазасына кесілгенін жазды, бірақ оның бұл ақпаратты қайдан алғанын немесе тек білімді болжам жасап отырғанын білу мүмкін емес. Лизий Иерусалим қабырғасын бұзды, болашақтағы бүлікшілікті азайту мақсатында. Ол Антиох IV кезінде қабылданған яһудилерге қарсы жарлықтарды жойғанын растады, бұл діни шиеленісті азайтты. Сондай-ақ, ол жек көрілген бас діни қызметкер Менелайды өлім жазасына кесуге бұйрық берді және мүмкін Алкимді оның орнына тағайындады (2 Маккабилер мен 1 Маккабилер Алкимнің тағайындалуының нақты уақыты туралы келіспейді). Антиохияға оралған Лизий екі маңызды оқиғаға куә болды. Біріншіден, Селевкид билігін әлсірету үшін Апамея шартын күшіне енгізуге ниеттенген римдік делегациясы Бет-Захарияда қолданылған сириялық соғыс пілдері шартының талаптарын бұзғанын жариялады және оларды жарақаттады. Олар сонымен қатар Селевкидтердің кейбір әскери кемелерін де өртеп жіберді, олардың да шарты бұзылғаны айтылды. Лизий римдік-селевкид соғысын қайтадан тудырудан қорқып, бұған жол берді. Екіншіден, Селевк әулетінен шыққан екі асыл әйел – Антиохис және оның қызы қаза тапты. Ежелгі дереккөздер бұл Лизийдің ұйымдастырғанын болжайды, бірақ ежелгі дереккөздер сондай-ақ асыл адамдардың өлімі әдетте кісі өлтіру деп есептеледі. Егер Лизий римдіктерге тым оңай мойынсұнып, паранояға берілгендіктен бәсекелестерін өлтіріп жатқан болса, онда осы оқиғалар Лизийдің Антиохиядағы грек аристократиясымен қарым-қатынасын нашарлатқан болуы мүмкін. Бұл оқиға ешқандай салдарсыз өтуі мүмкін еді, бірақ Лизийдің құлауы күтпеген жерден келді. Деметрий I, грек тарихшысы Полибийдің көмегімен, Римнен қашып, Сирияға келді. Деметрий Антиох V-тен әлдеқайда ересек болды, ол әлі 11 жаста ғана еді. Деметрий таққа талап етуге толық құқылы болды: оның әкесі 175 жылы қайтыс болғанда оның орнына отыруы керек еді, бірақ ол сол кезде Римде тұтқын болды, Антиох IV-тің орнына отыруына мүмкіндік берді, бұл кейбір адамдардың пікірінше, билікті басып алу болды. Деметрий Триполиге қонды және жылдам қолдау тапты; әскер және грек аристократиясы Лизийді тастап Деметрийге қосылды. Лизий мен Антиох V өз әскерлерімен тұтқынға алынып, Деметрийдің бұйрығымен өлім жазасына кесілді.