Кіріспе

Қаржылық есептеуде (CON 8.4), активтің нарықтық құны сол активтің сатып алынған бағасынан жоғары болғанда пайда туындайды. Актив нақты ақшаға сатылғанға дейін пайда іске асырылмайды, сол кезде ол іске асырылған пайдаға айналады. Бұл салық салу мақсатында маңызды ерекшелік, себебі салыққа тек іске асырылған пайда ғана тартады. Пайдалар – кірістерден немесе меншік иесінің инвестицияларынан тәуелсіз, ұйымға әсер ететін жағдайлардың, оқиғалардың немесе мәмілелердің нәтижесі болып табылады. Олар көбінесе активті ұстаудан түскен пайда, айырбас мәмілелері, оқиғалар немесе өзара міндеттемесі жоқ мәмілелер нәтижесінде пайда болады.

Пайданың түрлері

"Оқиғалар" шығын оқиғалары, мысалы, табиғи апаттар жиі кездеседі, ал пайда оқиғалары сирек. Олардың ерекшелігі – олар өзара байланыссыз (есеп беруші ұйым өлшенетін экономикалық құндылыққа теңдестіретін ештеңе жұмсамайды) және пайданы есепке алушы ұйымның бақылауынан тыс. Пайда оқиғасының мысалы: компания өндіріс орнын салу үшін жер сатып алған, бірақ құрылыс кезінде бұрын белгісіз минералдық кен орындарын тапқан. "Алмасу операциялары" ұйымның қызметіне байланысты туындайды. Мысалы, ұйым өндірген машинасын сату үшін салғанда, ол алған соманы кіріс ретінде, ал машинаның өндіріс құны – сату құны ретінде (шығын) есепке алады. Егер ұйым бұрын өндірісте пайдаланған машинаны сатса, машинаның тозудан кеміген құнынан артық сома алған жағдайда пайданы мойындайды (Тозу). "Қолдағы пайда" активтер мен міндеттемелердің құнының өзгеруінен туындайды. Қолдағы пайда көбінесе компания нарықтық құнға сәйкес есеп жүргізген кезде пайда болады. Мысалы, бірінші жылы компания нарықта басқа компанияның акцияларын 1000 теңгеге сатып алады. Бірінші жылдың соңында акцияның нарықтық құны 1200 теңгеге жетеді, ал екінші жылдың соңында компания акцияны 1400 теңгеге сатады. Бірінші жылдың соңында ол 200 (іске аспаған) пайданы есепке алады. Екінші жылдың соңында ол 200 пайданы есепке алады (400-ден артық нақты пайданы, бұрын есептелген 200 іске аспаған пайдадан кем). Іске аспаған қолдағы пайданы есепке алу тәртібі қолданылатын қаржылық есеп стандарттарымен (мысалы, МСФО, АҚШ GAAP немесе басқа ұлттық GAAP) анықталады. "Өзара байланыссыз операциялар" жағдайға қарай кіріс немесе пайда ретінде есепке алуға болады. Мысалы, коммерциялық емес ұйым алған қайырымдылық көмегі, операция өзара байланыссыз және қайырымдылық ұйымының бақылауынан тыс болса да, кіріс ретінде есепке алынады. Керісінше, табысқа қатысты ұйым алған мемлекеттік грант пайда ретінде есепке алынады, өйткені операция өзара байланыссыз және ұйымның бақылауынан тыс. Ұйымдардың өзара байланыссыз пайда операцияларын қалай есепке алуы қолданылатын қаржылық есеп стандарттарымен (мысалы, МСФО, АҚШ GAAP немесе басқа ұлттық GAAP) анықталады.

Сақталған және сатылмаған пайда мен шығындар

Жалпы қолданыста, пайда немесе шығын негізгі актив немесе міндеттеме ақшаға айналған кезде іске асырылады. Мысалы, егер бір акция нарықта 100 теңгеге сатып алынып, кейін 120 теңгеге сатылса, 20 теңгелік пайда іске асырылады. Егер ол сатып алынса, бірақ сатылмаса, нарықтық құны 120 теңге болса, 20 теңгелік пайда іске асырылмаған болып есептеледі. IFRS және US GAAP сияқты есеп стандарттары іске асырылғанды іске асырылмағаннан сәл өзгеше ажыратады. Мысалы, АҚШ-тың GAAP (АҚШ-тың жалпы қабылданған есептік принциптері) бойынша, егер инвестицияның нарықтық құны сауда үшін ұстауға белгіленсе және осы инвестицияның құны өссе немесе кемісе, пайда немесе шығын "іске асырылған" деп есептеледі: мұндай жағдайда осы пайда немесе шығын кіріс есебінде көрсетіледі. Ал инвестицияның нарықтық құны сату үшін ұстауға белгіленсе, пайда (шығын) "іске асырылмаған" деп аталады және осы инвестицияның құны өзгерсе: бұл жағдайда ол кіріс есебіндегі Басқа толық кіріс бөлімінде көрсетіледі.