Кіріспе

Атауы "Ең басты билеуші" немесе кейде "ең басты патша" деген термин – бұл жалпылама сипаттама, бірақ кейде нақты атақ ретінде де қолданылады. Ол бірнеше билеушінің өзара қатынастағы орнын көрсетеді, белгілі бір тарихи және географиялық аядағы кіші мемлекеттердің (мысалы, вассалдық князьдердің) билеушілерінен құралған феодалдық пирамиданың төбесі ретінде. Бұл билеушілер көбінесе әртүрлі дәрежеде болып, олардың барлығы бір ғана ең басты билеушіні жоғары тұрған адам ретінде мойындайды, бірақ бұл міндетті түрде толыққанды билікке ие болуын білдірмейді (нағыз империядағыдай), көбінесе Батыс державаларының үстемдігі сияқты ұғымға жатады. Осы терминнің қолданылуы көбінесе конвенцияға байланысты мәселе, ал анықтамалардың шатасуы мен ұқсастығы салдарынан, оның қолданылуы кейбір жағдайларда "Сондай-ақ қараңыз" бөлімінде аталған басқа терминмен бірге қолданылуы мүмкін.

Мысалдар

Қазіргі Пәкістан мен Бангладешті қоса алғанда, Үндістан субконтинентінде түркі-парсы мұсылман моғол императорлары көпшілігі индус болған княздық мемлекеттердің билеушілерін өздерінің императорлық билігіне бағындыруға қол жеткізді. Бұл, жергілікті индустар үшін Падшах (Осман сұлтандарының сұлтаны және парсы Шаханшаһы сияқты) стиліндегі сәндік мәртебемен көрінді. Бірнеше буын өткен соң, олар княздерге қатысты билігінің көп бөлігін жоғалтты, сондықтан оларды ең жоғары билеушілер деп санауға болады, көбінесе сыйлықтар мен құрметті белгілерді қабылдап, ал саяси гегемония жаңа күштерге – маратхаларға, сикхтерге және еуропалық христиан державаларына біртіндеп ауысты. Франциямен және оның одақтасы Типпу Сұлтанға (Оңтүстік Үндістандағы Худададтың мұсылман мемлекетінің Падишах Бахадур атағын алған) қарсы күрес салдарынан, британдықтар жеңіске жетті, көбінесе Британдық Шығыс Үндістан компаниясы ретінде. Кейін олар Ауадх (Оудх) билеушісін моғолдардың бағыныштылығынан бас тартуға және Падишах атағын қабылдауға ынталандырды, бірақ британдықтар оларды екеуін де құлатты. Соңынан британдық тәж, моғолдардың билігінің мұрагері ретінде, Үндістан императорлары деп жарияланды. Қазіргі Үндістан Республикасында бұл термин Пешва (Сатара Махараджа Чатрапатиінің премьер-министрі, мемлекет басшысы емес) немесе оның конституциялық билеушісін Маратта конфедерациясының гегемоны ретінде сипаттау үшін қолданылды. Янг ди Пертуан Агонг, малайзиялық титул, көбінесе «Жоғарғы Бас», «Жоғарғы Билеуші» немесе «Ең басты билеуші» деп аударылады, Малайзия Федерациясының конституциялық мемлекет басшысының ресми атауы болып табылады және Малайзия түбегіндегі тоғыз монархтың арасынан бес жылға сайланады. Біріккен Араб Әмірліктерінің Президенті де осыған ұқсас, ол БАӘ мүше мемлекеттерінің билеушілері тарапынан өздерінен сайланады, де-факто Әбу-Даби әмірлігінің хакимі тұлғасында мұрагерлікпен беріледі (Қасиетті Рим империясындағы Габсбург императорларынан ешқандай айырмасы жоқ). Комор аралдарында, Гранде-Комордағы бірнеше ірі сұлтанаттардың билеушілері аралдың «Султани тибе» деген жоғары титулымен танылды. Ислам халифасы – мұсылман үмметінің басшысы, оның билігі теориялық тұрғыдан мұсылмандар тарапынан саяси шекаралардан тыс мойындалады. Дегенмен, тарихтағы әртүрлі кезеңдерде халифаның саяси билігі, Халифаттың өзінен тыс жерлерде күшейіп, әлсіреп, 1924 жылы толық жойылды. Киелі Рим императорлары Киелі Рим империясының сайлаушылары тарапынан сайланды. Польша-Литва корольдігі де осылай сайланды.

Шетелдік билеушілерге арналған қолданыс

1900 жылы 1 наурызда Самоа архипелагы (полинезиялық ұлт, корольдік атағы O le Tupu o Samoa, 1889 жылдың 7 қарашасынан бастап үш тарапты – неміс, британдық және АҚШ – қорғаушылығында, үш консул арқылы бейнеленген) Германияның жеке өзіне қосылды (Америкалық Самоаға айналған бөлігінен басқа, содан бері Батыс Самоа деп белгілі). Германия императоры Вильгельм II Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар билікті басып алғанға дейін "Самоаның Бас патшасы" (Tupu Sili o Samoa) атағымен танылды. Британ монархы, король немесе королева атағымен белгілі, Фиджидің Бас басшысы ретінде танылады, тіпті Фиджи Ұлттар Достастығы құрамындағы республика болғаннан кейін де монарх жалғыз Басшы болып саналады.