Кіріспе

Worpswede (солтүстік төменгі саксон: Worpsweed) – Германия Федеративтік Республикасының Төменгі Саксония жеріндегі Остерхольц ауданының муниципалитеті. Ол Бременнің солтүстік-шығысындағы Тифельсмурда орналасқан. Кішкентай қаланың өзі Вейерберг төбесіне жақын жерде жатыр. Бұл қала 19 ғасырдың соңынан бері суретшілер қауымдастығының орталығы болып табылады.

Тарих

Ворпсведе тарихы қола дәуіріне дейін жетеді. Бірақ ол алғаш рет 1218 жылы айтылған. Ол кезде ол Бремен князь-архиепископтығының құрамында болған. 1630 жылы Швеция оны қысқа мерзімге басып алды. 1648 жылы князь-архиепископтық Бремен герцогтығына айналды, алғашқыда шведтер, ал 1715 жылдан бастап Ганновер тажы оны жеке басқарады. Дегенмен, тағы 120 жыл (1750 жылға дейін) өткен соң, Юрген Кристиан Финдорф Тейфельсмур батпағын кептіру арқылы оны мекендеуді бастады. 1823 жылы герцогтық таратылып, оның аумағы Стаде аймағының бір бөлігіне айналды.

Сион шіркеуі мен зираты

Мовр комиссары Юрген Кристиан Финдорф, Ұлыбритания мен Ганновер королі және сайлаушы Георг II Августтың ганноверлік сарай архитекторы Иоганн Пол Гюманның жоспарлары бойынша Лютеран Сион шіркеуінің (Zionskirche) құрылысын жүзеге асырды. Шіркеу 1757 және 1759 жылдар аралығында, Ағылшын-француз және үнді соғысы ретінде белгілі болған, қажырлы Жеті жылдық соғыс кезінде салынды. Георг II, summus episcopus ретінде ганноверлік лютеран шіркеуінің жоғарғы басқарушысы, Сион шіркеуінің құрылысына қаржылық қолдау көрсетті. Бұл зал тәрізді шіркеу бағытталған. Оның көбінесе қарапайым интерьерін рококо стилінде жасалған, амвон мен алтарь үстелін біріктіретін протестанттық Канзелальтар әшекейлейді. Оның үстіңгі медальонында тетраграмматон יהוה, ал амвонның сол жағында патшаның әшекейленген инициалдары GR (Georgius Rex, суретте суретпен жасырылған) орналасқан. Клара Вестхоффтың керубимдердің бас бейнелері мен Паула Модерсон Беккердің гүлдік ою-өрнектері шатырлар мен бағаналарда, төбеге жалғастырып орналасқан. 1900 жылы екі суретші, сол кезде студент болған, ойын үшін шіркеу қоңырауларын соққаннан кейін, бұл өрт дабылы ретінде қабылданып, оларға айыппұл салынды. Олар төлей алмады және осы сәндік элементтерді шіркеуге сыйлық ретінде ұсыну арқылы жұмыс істеуге рұқсат алды. Матронеялар (немесе галереялар) сыртқы қабырғалар мен бағаналар арасында созылып жатыр. Барокко стиліндегі мұнарасы бар шіркеу мұнарасы тек 1798 жылы ғана шіркеу ғимаратының шығыс жағына қосылды. Сион шіркеуі Вейербергте орналасқан және мұнарасымен бірге ол көрнекті орын болып табылады, суретшілер оны жиі картиналарында бейнелейді. Қабірстандық шіркеу ауласы болып табылады, сондықтан ол шіркеу ғимаратының айналасына таралады. Ол Финдорфтың жоспарлары бойынша жобаланған және Weyerberg-тегі биік орналасқан жері мен онда сақталған қабірлерге байланысты көптеген келушілерді тартады. Олардың арасында 80-нен астам белгілі суретшілер, жазушылар, музыканттар мен қолөнершілер, мысалы Фриц Маккенсен және Паула Модерсон Беккер бар.

Мәдениет

Ворпсведе XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында пайда болған суретшілер колониясымен әйгілі. Бүгінде онда шамамен 130 суретші мен қолөнер шебері тұрақты тұрады; алайда Ворпсведе тұрғындарының көп бөлігін де қосу керек, себебі олардың көпшілігі суретшілер немесе кем дегенде өнердің бір саласымен айналысады. Мысалы, шағын "Café Vernissage" иесі өз суреттерін кафеде көрсетеді. Ворпсведеде өмірге, өнерге және қолөнерге арналған бірнеше музей бар, олардың ішінде Баркенхофф, Гроссе Кунстшау, Хаус им Шлух, Ворпсведедегі Көркемсурет галереясы, Модерсон үйінің мұражайы және Ворпсведе қаласының шетіндегі Торфшфшфшверфт Клюшдорф музейлері бар.

Өнер қауымдастығы

1884 жылы Ворпсведедегі дүкеншінің қызы Мими Столте Дюссельдорфтағы әпкесімен бірге тұрғанда, өнерді оқыған жас Фриц Маккенсенмен танысты. Ол жағдайы нашар болғандықтан, Мими оны мерекелік күндерді отбасымен бірге өткізу үшін Ворпсведеге шақырды. 1889 жылы Фриц Маккенсен Ворпсведеде қоныстанды, оған Ханс ам Энде және Отто Модерсон (Паула Бекерге үйленген) сияқты басқа суретшілер қосылды, кейін Фриц Овербек, Карл Виннен және Паула Бекер да келді. Герхард Хауптман, Томас Манн және мүсінші Клара Вестхоффқа үйленген Райнер Мария Рилке сияқты жазушылар мен ақындар да келді. Фриц Маккенсен өмірінің соңына дейін Мими Столте отбасының адал досы болды. Кауфхаус Стольте дүкенінің алдында Маккенсен жасаған ескерткіш тақташасын көруге болады.

Генрих пен Марта Фогелер

1895 жылы Генрих Фогелер Фриц Маккенсеннің алғашқы суретшілеріне қосылды. Ол суретші ғана емес, сонымен қатар суретші, дизайнер және сәулетші болды. Индустрияландырудың өсуі тауарлар мен түрлі материалдарды тасымалдаудың жаңа тәсілдерін іздеуді қажет еткендіктен, Тифелсмур аймағы арқылы темір жол салу туралы идея туды. Сондықтан Вогелерге жол бойындағы теміржол станцияларын салу тапсырылды. 1910 жылы Ворпсведедегі теміржол станциясы ашылды. Бұл Остерхольц-Шармбек – Бремерверде бағытындағы бастапқы "көрінісін" сақтап қалған жалғыз теміржол станциясы. Қазір ол мейрамхана ретінде пайдаланылады. 1895 жылы Вогелер шағын үй сатып алып, оның айналасына көптеген қайың ағаштарын отырғызды, бұл үйге жаңа ат берді: Баркенхофф (Төменгі неміс тілінде – Биркенхоф, сөзбе-сөз аударғанда – қайың ағашының үйі). Ол Ворпсведедегі көркем өнердің мәдени орталығына айналды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы, онда Ханс ам-Энде қаза тапты, Вогелерді өмір туралы ойлануға итерді. Соғыс аяқталғаннан кейін ол бейбітшілдік жақтасы болып, Германия Коммунистік партиясына (КПД) қосылды. Осы кезде ол әйелі Мартамен ажырасты. Осыдан бастап ол идеологиялық тұрғыдан жұмыс істеуді қалады. Романтикалық көріністерді салудың бұрынғы әдісінен бас тартып, өзінің туындыларының орталық тақырыбына пролетариаттық мазмұнды қойды. 1931 жылы ол Кеңес Одағына эмиграциялады және 1941 жылы кеңес билігі тарапынан Қазақстанға жер аударылды, ол 1942 жылы сол жерде қайтыс болды. Ал Баркенхофф балалар үйіне айналды. Жақында ол қайта жаңартылып, 2004 жылы Генрих Фогелер мұражайы ретінде қайта ашылды. Ажырасқаннан кейін Вогелердің әйелі Марта өзінің балалық арманын "Haus im Schluh" арқылы іске асырды. Ол әлі де бар және Марта мен Генрих Фогелердің ұрпақтарына тиесілі. Мартаның өмір сүрген кезінде болғандай, онда мұражай, пансионат, тоқыма фабрикасы бар және көрмелер, ән кештері сияқты түрлі мәдени шаралар ұйымдастырылады.

Суретшілердің екінші буыны

Алғашқы суретшілер буынынан кейін екінші буын келді. Олардың арасындағы ең маңыздысы – Бремендегі Бётчерштрассе көшесін жасаған Бернхард Хойтгер. Вогелер сияқты, ол да "кәдімгінің бәрін істей алатын" адам болды. Ворпсведеде ол көптеген ғимараттар салды, мысалы: Төменгі Саксония тасы (Нидерзаксенштейн), "Каффе Веррюкт", "Гроссе Кунстшау" және өзінің "Хинтерм Берг" үйі. Ол сонымен қатар "Юмордың бонзасы", "Арманшыл", "Ұйықтаған", "Ашу" сияқты көптеген мүсіндер жасады.

Worpsweder Käseglocke (Қойылған сағаттар)

Ворпсведе "Шырша қоңырауы" (ірімді табақтар үшін әдетте қолданылатын қоңырау тәрізді шыны қақпаққа ұқсастығы) – Төменгі Саксониядағы Ворпсведе суретшілер ауылында орналасқан тұрғын үйге арналған тілдік термин. Оны 1926 жылы жазушы Эдвин Коэнемэн Бруно Тауттың сәулет жобасына сәйкес салған. Қазіргі уақытта ағаш үй қорғауға алынған және соңғы бірнеше жылда толығымен жаңартылған. Ерекше іглу пішініне байланысты қызу пікір тудырған ғимаратты Ворпсведе тұрғындары "Шырша қоңырауы" деп атады. Эдвин Коэнемэн 1908 жылы жас жігіт ретінде суретші болу мақсатымен Ворпсведеге келді. Әр түрлі көркем жанрларда сәтсіз әрекеттенгеннен кейін ол экскурсиялық нұсқаушы ретінде жұмыс істеуге қол жеткізді. Бүгінде Коэнемэн – Ворпсведедегі ең танымал азаматтардың бірі. Оның бұрынғы үйі 2001 жылдың 1 мамырында жұртшылыққа қайта ашылды. Коэнемэннің өлімнен кейінгі атақ-даңқы 1920 жылдардың басында басталды. Архитектор Хабич Ворпсведеде тұратын және неміс суретшісі Бернхард Хойтгермен тығыз жұмыс істеген. Хабич экспрессионизмге қызығушылық танытқан Коэнемэнге 1921-1922 жылдары шыққан "Frühlicht" атты Таут журналының бір санын сыйлады. Журналда Коэнемэн Магдебургтегі Орталық Германия көрмесінде салынуы тиіс болған Тауттың бір отбасылық үйінің жобаларына тап болды, бірақ ғимарат ешқашан салынбады. Бұл үйде купол немесе іглу пішіндес үйлер болды, ол кезде мұндай үйлер ешқашан салынбаған еді. Іглу идеясы 1914 жылы Deutscher Werkbund көрмесінде Таут тарапынан бірінші рет ұсынылған. Іглу 1920 жылдардың басында соғыстан кейінгі тәжірибелік сәулеттік ізденістердің бірі болды. Іглуда тұру адамға қорғалған сезіммен жайлылық сыйлайды. Архитектура табиғаттың органикалық түрі ретінде, ешқандай әшекейлеусіз және академиялық ережелерден тыс құрылған. Іглудің мұржасы негізгі осьті құрайды, оның айналасында сатылар жеке бөлмелерге дейін шығады, сыртынан бұрышқақтың қабығына ұқсайды. Шатыр терезелері қабықтан жаңадан ашылғандай көрінеді, сонымен қатар адамның қажеттіліктерін ескереді. Архитектор ретінде де айналысқан Коэнемэн шектеулі таралыммен жарияланған жобада өзінің мүмкіндігін байқады. Ол "Frühlicht" журналының эскиздерін алып, оларды Ворпсведедегі Вейербергтегі өз үйінің тікелей үлгілері ретінде пайдаланды. Коэнемэннің үйі, ол оны "Glockenhaus" (қоңырау үйі) деп атады, 1926 жылы аяқталды. Коэнемэн және оның тағайындалған ағаш шебері сыртқы қасбетті құрастыру кезінде Тауттың ерекшеліктерін қатаң сақтады. Тек егжей-тегжейлі өзгерістер енгізілді, мысалы, алдыңғы есіктің жанындағы екі кішкентай терезе Тауттың жобасындағыдай төртбұрышты емес, үшбұрышты болды. Ішкі жағында Коэнемэн ерекше бөлмелерді жобалады. Тауттың дизайнындағы орталық зал экспрессионистік мүсінмен жасалған қыштан жасалған қыш ыдыстармен безендірілді, ал қонақ бөлмесі орталық бөлме болды. Іглудың төменгі қабатында зал мен кішкентай дәретхананың жанында жатын бөлме мен ас үй орналасқан. Үстіңгі қабатта екі кішкентай қонақ бөлмесі мен кең студия бөлмесі бар. Хойтгер ғимараттарымен салыстырғанда, "Шырша қоңырауы" суретшілер ауылының танымал орынына айналды. Оның тірісінде үйді сырттан келгендерге арналған мұражай деп есептеген. 1920 жылдардың соңында Бруно Таут Берлиндегі "Hufeisensiedlung" Брицте жұмыс істеп жатқанда, ол Ворпсведедегі бау-бақша жоспарлаушысы Леберехт Миггеге бірнеше рет барды. Коэнемэннің өлімінен көп уақыт өткен соң, өнер тарихшысы Тауттың "Frühlicht" жобаларын байқап, содан кейін Ворпсведеде Тауттың ғимаратын тапты. 1994 жылы "Freunde Worpswedes" ("Ворпсведе достары") қоғамы Коэнемэннің жесірінің мүлкінен "Шырша қоңырауы" үйін сатып алды. Коэнемэннің өмірі мен тұрғын ортасы "Шырша қоңырауы" ішінде көрсетілген. Түпнұсқа жиһаздар сақталмаған, сондықтан "Ворпсведе достары" қоғамы дәстүрлі де, заманауи өнер және қолөнер туындыларын ұсынады, мысалы, рустикалық жиһаздар, Бернхард Хойтгер жасаған креслолар және Генрих Фогелер жасаған шкафтар, соның ішінде бейбітшілдің қару шкафы. Қабырға сынықтары мен үңгір ғимараттарының қиратылған қалдықтарынан тұратын бақ та Коэнемэннің жобасы, ол, мүмкін, Бернхард Хойтгерден шабыттанған. Қазіргі уақытта ғимарат бастапқы күйіне қайта жаңартылуда. Коэнемэннің иелігіндегі "Ворпсведе достарының" тағы бір жобасы – 1930 жылдардағы қонақ үйді қайта құру: тар "Nurdach" үйі.