Вига Глум сагасы: Исландия жырларының 13 ғасырлық дастаны

Кіріспе

13 ғасырдағы исланд сагасы

Вига Глюмса сагасы (қазіргі исланд тілінде айтылуы: ) – исланд сагаларының бірі. Ол негізінен Солтүстік Исландиядағы Эйяфьёрдур және оның төңірегінде өтеді, Вига лақап аты адамдарды өлтіруге дайындығын көрсететін, қуатты Глюмр Эйжолфссонның өмірі мен құлдырауын баяндайды. Бұл сага 13 ғасырдың бірінші жартысында жазылған деп саналады, ал бір бөлімі сол кездегі саяси дауға сілтеу жасауы мүмкін.

Сюжет

Глюмнің әкесі Инджальд, Эйяфьёрдурды қоныстандырған Хельги инн магридің (Жұқа) ұлы және Þverá (кейіннен Мункаþвера монастыры орналасқан) шаруасы болған. Глюмр – ұлы Эййольфтің кіші ұлы, бастапқыда ешқандай үміт бермеген. Эййольф қайтыс болғаннан кейін оның екінші ұлы да қайтыс болады, көп ұзамай оның нәресте немересі де қайтыс болады, ал ұлының әйелі ферманың жартысын мұраға алады; оның әкесі, Þоркелл энн хави (Ұзын) және оның ұлы Сигмундр үйдің жартысын алып, Глюмр мен оның жесір анасы Астрид тұратын жартысына еніп кіре бастайды. Глюмр Норвегияға анасының әжесі, басшы Вигфусске барады. Ол тонаушы берсеркерді жеңгеннен кейін оған жылы қарайды, оған үш отбасылық мұра, қара шапан, алтынмен қапталған найза және қылыш сыйлайды, оларды сақтап жүргенше өркендейтінін айтады. Темде Сигмундр Астридке жерін тастап кетуді талап етеді, шекаралық қоршау жылжытылады, ал Þоркелл мен Сигмундр Астридтің екі сенімді шаруасын оның екі ірі қарасын өлтірген деп айыптайды және бұл туралы сот ісінде оны отбасының екі жартысы кезектесіп жұмыс істеген әйгілі, әрқашан құнарлы даласы Витазджафиді игеру құқығынан айырады. (Кейін екі өлік қар астында табылады.) Глюмр қайтып келгенде, ол әділетсіздік туралы бірнеше скальдикалық өлеңдердің бірін айтады, Þоркелл мен Сигмундрдың өзінің және анасының жерінде бос жүрген малдарын ұрады және бақылаусыз күледі, ол кісі өлтіру көңілі түскенде әдеттегідей істейтінін айтады. Содан кейін ол Витазджафиге барады, онда Сигмундр шөп шабады, Сигмундрдың әйелі оған шапанына жаңа бекіткіш тігіп береді, содан кейін Сигмундрды найзамен өлтіреді. Сол қыста Глюмр түсінде Вигфустың жеке рухын, алып әйелді, Þверғаға қарай келе жатқанын көреді; ол соншалықты үлкен, оның иықтары аңғардың екі жағындағы тауларды сүртеді. Эспихольдің тағы бір күшті басшысы, Þораринн, Сигмундрдың қайын атасы және Хельги Жұқаның басқа ұрпағы; ол келесі Альтингте Глумрға қарсы іс қозғайды, бірақ Глумрдың аргументтері мен жақтастары басым болады және Þоркелл өзінің жартысын Глумрға оның жартысынан арзанға сатуға және алты айдан кейін кетуге мәжбүр болады. Ол барар алдында жақын маңдағы ғибадатханада Фрейрге өгіз сыйлайды, оны құдай қабылдайды. Қырық жыл бойы Глюмр ауданда қуатты адам болады. Ол Халлдораға үйленеді және екі ұл мен бір қыз туады. Ол өзінің туысы Арнор мен Þоргримр Þорриссон және басшы Гизурдың қыздарының некелерін ұйымдастырады. (Олар бір әйел үшін бәсекелесіп, ұлдары дос болып өседі, бірақ кейінірек жау болып, бірі екіншісін өлтіреді. Бір дана әйел олардың қастастығын болжайды.) Ол өзінің бригадирі Ингольфрді міндеттерін орындамағаны үшін кісі өлтіруге айыптап жазалайды, содан кейін өзі мойындап, атын тазартады және Ингольфрдің өзі қалаған әйелге үйленуін ұйымдастырады. Алайда, Вига Скута оның қызына үйленіп, одан кейін оны тастап кеткеннен кейін, Глюмр мен ол әрқайсысы айла-шарғы арқылы бір-бірінен құтылып қалады, бірақ Глюмр кек алмайды; Глюмрдың ұлы Вигфусс Бардрмен айтысып, Бардрды Вигфустың екі норвегиялық серіктесі өлтіреді, бұл Глюмр мен Эспихоль халқының арасындағы бұзылуға әкеледі. Вигфусс кішігірім заңсыздыққа сотталады, бірақ белгіленген мерзімде Исландиядан кетуден бас тартады, ал әкесі оны баспанаға береді; өйткені бұл орын оған қасиетті, бұл да Фрейрге қарсы қылмыс. Глюмр мен оның одақтастары (әкесінің басқа атымен аталатын қашқын Вигфусс) мен Эспихольдың адамдары және олардың одақтастары арасындағы шайқаста Глюмр Арнордың ұлын өлтірген Þоргримрдің ұлын өлтіреді; Алайда ол екі отбасы арасындағы мәселелерді қоздырған Торвадр Ǫрнóльфссонның он екі жасар ұлы Гудбрандрды өлтіруді талап етуге көндіреді. Бұл соңынан екінші тараптың соттауға шешім қабылдағаны; Глюмр облыстық жиналыста айыптаудан құтылып, Алтингте ол оны жасамағанын үш ғибадатханада ант берген жағдайда жағдай шешіледі. Глюмр ғибадатхана сақинасында екіжақты ант береді, алдымен жергілікті Фрейр ғибадатханасында. Глюмр енді әжесі Вигфусс берген шапан мен найзасын беріп, түсінде өзінің өлі туыстарын Фрейрмен араласқысы келетінін көреді, бірақ ол Þоркеллдің өгізін еске алады және аяусыз. Ол тағы да Þорвалдрді өлтіргені үшін сотталады және қол жеткізілген келісім бойынша, ол Þорвалдрдің ұлына өтемақы ретінде Þверá фермасының жартысын беруге және қалған жартысын сатуға және қыс аяқталғаннан кейін кетуге міндетті. Ол жаңа иесінің адамдарын алдауға тырысады, бірақ ол сәтсіз аяқталады. Ол жаңа иесінің анасы жерді өртеп жүргенін айтып, формалды түрде иеленгенін білдіреді. Ол Мёдрувеллирде Хёргардалұда шаруа болады, содан кейін Мюркардалуда, онда жер көшкіні ферма ғимараттарының бір бөлігін қиратады, соңында Өкснадалудағы Þвербреккада. Ол қайық тілігін қайда әкеп сою керек екені туралы дау туғандағы жанжалға араласуға тырысып, сәтсіз аяқтайды және қарт жасында соқыр болады. Өлімінен үш жыл бұрын ол христиан дініне өтеді. Оның ұлы Мар Хёргардалұдағы Форнхагиде шіркеу салады, онда олар екеуі де жерленеді.

Glúm's grandfather, Ingjald, was a son of Helgi inn magri (the Lean), the settler of Eyjafjörður, and farmer at Þverá (later the site of Munkaþverá monastery). Glúmr is the youngest son of his son Eyjólfr, and initially unpromising. After Eyjólfr's death, his second son also dies and soon after that his infant grandson, and the son's wife inherits half the farm; her father, Þorkell enn hávi (the Tall), and his son Sigmundr take the half where the house is and start to encroach on the half where Glúmr and his widowed mother Astrid live. Glúmr goes to Norway to visit his maternal grandfather, the chieftain Vigfúss, who warms to him after he defeats a marauding berserker, and presents him with three family heirlooms, a black cloak, a gold inlaid spear and a sword, saying that he will prosper as long as he keeps them. Meanwhile, Sigmundr has been pressuring Astrid to leave her land, the boundary fence has been moved, and Þorkell and Sigmund have accused two reliable farmhands of Astrid's of slaughtering two of their cattle, and in settlement of a court case about this, deprived her of her right to farm a famously ever fertile field, Vitazgjafi, which the two halves of the family had been working in alternate years. (The two carcasses are later found trapped under a snowdrift.) When Glúmr returns, he speaks the first of several skaldic verses about the injustice, beats cattle belonging to Þorkell and Sigmund that are loose on his and his mother's land, and laughs uncontrollably, which we are told he was in the habit of doing when the killing mood came on him. He then goes out to Vitazgjafi when Sigmund is mowing hay there, has Sigmund's wife sew him a replacement fastening for his cloak, then kills Sigmund with the spear. That winter, Glúmr sees in a dream Vigfúss' personal spirit, a giant woman, walking towards Þverá; she is so large that her shoulders brush the mountains on each side of the valley. Þórarinn of Espihóll, another powerful chieftain in the area, is both Sigmund's father in law and another descendant of Helgi the Lean; he reluctantly brings a case against Glúmr at the next Althing, but Glúmr's arguments and supporters prevail and Þorkell is forced to sell his half of the farm to Glúmr for less than half its value and to leave after six months. Before he goes he offers an ox to Freyr at his temple nearby, which the god accepts. For forty years Glúmr is a powerful man in the district. He marries Halldora and has two sons and a daughter. He arranges the marriages between his cousin Arnórr and Þórgrímr Þórrisson and daughters of the chieftain Gizurr the White. (They were rivals for the same woman; their sons grow up as friends but later become enemies and one kills the other. An itinerant wise woman predicts their enmity.) He punishes his foreman, Ingólfr, for neglect of his duties by framing him for a murder, then clears his name by confessing to it himself, and arranges Ingólfr's marriage to the woman he wanted. However, after Víga Skúta marries his daughter and then deserts her, Glúmr and he are each able to evade the other by trickery but Glúmr does not achieve revenge; and Glúmr's son Vigfúss' quarrel with Bárðr, which ends with Bárðr being killed by two Norwegian associates of Vigfúss', leads to an irreparable breach between Glúmr and the people of Espihóll. Vigfúss is sentenced to the lesser outlawry, but refuses to leave Iceland within the time specified, and his father shelters him; because the location is sacred to him, this is also an offence against Freyr. In a battle between Glúmr and his allies (including the fugitive Vigfúss, whom his father hails by another name to conceal his presence) and the men of Espihóll and their allies touched off by Þórgrímr's son killing Arnórr's son, Glúmr himself kills Þórarinn's brother Þorvaldr krókr (Hook); however, he persuades Guðbrandr, the twelve year old son of Þorvarðr Ǫrnólfsson, who has stirred up matters between the two families, to claim the death. This is the killing that the other side then decide to prosecute; Glúmr succeeds in evading conviction at the regional assembly and at the Althing the case is settled providing he swears an oath in three temples in Eyjafjörður that he did not do it. Glúmr swears an ambiguous oath on the temple ring, first in the local temple of Freyr. Glúmr has now given away the cloak and spear given to him by his grandfather Vigfúss, and in a dream he sees his dead kin seeking to intercede for him with Freyr, who however remembers Þorkell's ox and is implacable. He is again prosecuted for the killing of Þorvaldr, and under the settlement reached, is required to give half the Þverá farm to Þorvaldr's son in compensation and to sell the other half and leave once the winter is over. He fails in his attempts to trick the new owner's men, and is finally forced to leave after the new owner's mother informs him that she has carried fire around the land, which constitutes formally claiming it. He farms at Möðruvellir in Hörgárdalur, then in Myrkárdalur, where a landslide destroys part of the farm buildings, and finally at Þverbrekka in Öxnadalur. He is humiliated and thwarted in his attempts to act in a dispute which starts over where a whale carcass should be taken for butchering, and becomes blind in his old age. Three years before his death, he is baptised a Christian. His son Már builds a church at Fornhagi in Hörgárdalur, where he and Glúmr are both buried.

Қолжазбалар мен олардың датасы

Вига Глюмның сағасы тек 14 ғасырдың ортасындағы Мёдруваллабокта және одан алынған қағаз көшірмелерде сақталған, олардың көпшілігі 17 және 18 ғасырларға жатады. Тағы екі қолжазба сағаның бір бөлігін қамтиды: AM 564a (14 ғасырдың соңы) және AM 445c (15 ғасырдың басы), екеуі де Псевдо Ватнширнаның бөліктері. Бұл фрагменттер сағаның көне, толыққанды нұсқасын көрсетеді. Габриэль Турвилл Петре пікірінше, саға, шамамен, 1230 және 1240 жылдар аралығында, Егиль сағасымен бірдей уақытта жазылған, ал толық сақталған қысқартылған нұсқа Мёдруваллабоктың авторы емес, және оны 14 ғасырдың бірінші жартысына датуға болады. Дегенмен, егер Ингольф эпизоды 13 ғасырға қатысты оқиғаға сілтеме болса, онда сағаның басқа бөліктеріне сүйене отырып, 1232 жылдан кейін жазылған болуы мүмкін. Сағаның екі бөлімі қосымша материал болып көрінеді. Вига Скутаның эпизоды оның жеке сағасында, Reykdæla saga ok Víga Skútu-да да басқа нұсқада кездеседі; екі сагада да ол стиль жағынан мәтіннің қалған бөлігінен өзгеше, сондықтан ол оларға енгізілген þáttr болуы мүмкін. Бұл сагада Глумрді «Вига Глумр» деп атаған жалғыз орын осы эпизод. Оған дейінгі Ингольф эпизоды, Ингольфті достықты сынау үшін, іс жүзінде ол тек бір жануарды өлтіргенін (Kálfr: бұзау) мойындау арқылы адам өлтірді деп мәлімдеуге мәжбүр етуі, 12 ғасырдың басында Петрус Альфонсидің Disciplina Clericalis еңбегінде кездесетін теңеуді еске түсіреді. Сондай-ақ, ол бұл оқиғаны 13 ғасырдың басында болған оқиғаға сілтеме жасау үшін, Хафр (яғни ешкі) атты адамды өлтіру және оны Сигватр Стурлусон жасады деген күдікке байланысты өзгерткен болуы мүмкін. Сағаның ұзын нұсқасының бір фрагментінде Ǫгmundr dytt (Бас) туралы оқиға бар, ол да Олаф Триггвасонның Ұлы сағасында басқаша айтылған; бұл да бастапқыда дербес þáttr болған деуге болады.

Víga Glúms saga is preserved complete only in the mid 14th century Möðruvallabók and in paper copies deriving from it, most of which are from the 17th and 18th centuries. Two other manuscripts each contain a fragment of the saga: AM 564a (late 14th century) and AM 445c (early 15th century), both parts of the Pseudo Vatnshyrna. The fragments appear to represent an older, more detailed version of the saga. In the view of Gabriel Turville Petre, the saga was probably originally written at about the same time as Egils saga, between 1230 and 1240, and the abbreviated version which has survived intact was probably not the work of the Möðruvallabók copyist himself and can be dated to the first half of the 14th century. However, if as has been suggested the Ingólfr episode is an allusion to a 13th century event, since it draws on other parts of the saga the most likely date would be soon after 1232. Two sections of the saga appear to be interpolations. The episode featuring Víga Skúta is also found in a different version in his own saga, Reykdæla saga ok Víga Skútu; in both sagas it differs stylistically from the rest of the text, so it is likely a þáttr that has been incorporated into them. It is also the only place in this saga where Glúmr is called 'Víga Glúmr'. The Ingólfr episode which precedes it, with Ingólfr being compelled to test friendship by claiming to have committed murder when in fact he has only killed an animal for whom the person is named (Kálfr: a calf), is reminiscent of a parable found in the early 12th century Disciplina Clericalis by Petrus Alphonsi; it has also been suggested that it modified this story to allude to an early 13th century event, the killing of a man called Hafr (which means goat) and the suspicion that it was committed by Sighvatr Sturluson. One of the fragments of the longer version of the saga also contains the story of Ǫgmundr dytt (Bash), which is also told in a different form in the Great Saga of Ólafr Tryggvason; presumably this was also originally an independent þáttr.

Тақырыптар мен қабылдау

Вига Глум сағасы исландиялықтар сағалары арасында салыстырмалы түрде аз танымал, себебі Глумның мінезі ұнамайды және Вига Глум сағасы мен басқа Эйяфьёрдур сағалары жақсы сақталмаған. Пребен Мюленграхт Соренсен «Fortælling og ære» (1993) еңбегінде оны сағалардағы абырой туралы зерттеуде маңызды мысал ретінде пайдаланды. Турвилл Петре 1940 жылғы басылымында Глум отбасының дәстүрлі түрде Исландияда байланысты болған Фрейр культі мен Глумның атасы Вигфусс берген найза мен плащ арқылы байланысты болатын Один культі арасындағы жасырын қақтығысқа назар салды. Томас Дюбуа «Викинг дәуіріндегі скандинавиялық діндер» (1999) кітабында Глумды «құдайсыз адам» деп санады, бірақ сағалар «пұтқа табыну тарихының жай ғана христиандық бояуы емес», ал скандинавиялық пұтқа табынушылықты қайта құру үшін қолданыла алмайтын толыққанды христиандық әңгімелер екенін айтты; Вига Глум сағасы оның үш жағдайлық зерттеуінің бірі.

Басылымдар

Þorgeir Guðmundsson және Þorsteinn Helgason, ред. Льосьветнинга сағасы, Сварфдела сағасы, Валла Льотс сағасы, Вемундар сағасы және Вигаскуту, Вигаглумса сағасы. Исландиялық әңгімелер 2. Копенгаген: Hið konunglega norræna fornfræðafélag, 1830 жыл. Гудмундур Торлакссон, ред. Глюма және Льосветнинга сағасы. Исландық ертегілер 1. Копенгаген: Hið íslenzka bókmenntafélag, 1880 жыл. Валдимар Асмундарсон, ред. Вига Глумның сағасы. Исландиялық әңгімелер 19. Рейкьявик: Сигурд Кристайнсон, 1897 жыл. Гудбрандур Вигфусон және Ф. Йорк Пауэлл, ред. және ауд. "Вига Глюмс Сагасы". Origines Islandicae: Исландияның қоныстануы және ерте тарихымен байланысты маңызды сағалар мен басқа да жергілікті жазбалар жинағы. 2-том. Оксфорд: Оксфорд университеті / Кларендон, 1905. 431–66 бб. Бенедикт Свенссон, ред. Вига Глумның сағасы. Исландиялық әңгімелер 19. Рейкьявик: Sigurður Kristjánsson, 1924 жыл. Г. Турвилл Петре. Вига Глумның сағасы. 1940 жыл. 2-ші басылым. Оксфорд: Оксфорд университеті / Кларендон, 1960, қайта басылды. 1967 жыл.

Аудармалар

Сэр Э. Хед, ауд. Вига Гламның сагасы: Вига Гламның тарихы. Лондон, 1877 жыл. Ли М. Холландер, ауд. Вига Глюмнің сагасы және Огмунд Дитттің тарихы. Скандинавия әдебиеті кітапханасы 14. Америкалық скандинавиялық қоры. Нью-Йорк: Твейне, 1972 жыл. Алан Бушер, ауд. Вига Гламның сагасы. Iceland Review сагалар сериясы. Рейкьявик: Iceland Review, 1986 жыл. Джон МакКиннелл, ауд. Вига Глумс Сага: Огмунд Баш және Торвальд Чаттербокс ертегілерімен. Жаңа Сага кітапханасы / ЮНЕСКО-ның өкілдік туындылар жинағы, Исландия сериясы. Эдинбург: Канонгейт/ЮНЕСКО, 1987 жыл. (толықтырылған нұсқасы) "Қаттық Гламның сагасы". In: Исландиялықтардың толық сагалары, 49 әңгіме қоса алғанда. ред. Видар Хрейнссон, Роберт Кук және басқалар. 5 томдық. 2-том Заңнан тыс, жауынгерлер және ақындар. Рейкьявик: Лейфур Эриксон, 1997. 267–314 беттер. Джордж Джонстон, ауд. Сызғырлар мен Вига Глум: Бандаманна сагасы және Вига Глумның сагасы. Эрин, Онтарио: "Серкек қауырсыны", 1999 жыл.