Кіріспе

Бұрынғы жапондық сауда гильдиясы жүйесі

За (座) феодалдық Жапониядағы сауда гильдияларының негізгі түрлерінің бірі болды. За саудагерлер мен діни билік арасындағы өзара қорғанысқа негіделген ынтымақтастықтан пайда болды. Олар Муромачи дәуірінде одан әрі дамып, сол кездегі әулеттік демеушілермен одақтасты, кейіннен осы дәуірдің соңына қарай тәуелсіздікке ие болды. Ауылдық жерлерде за көбінесе жергілікті аумақтар бойынша, ал ірі қалаларда – сауда түрлері бойынша ұйымдастырылды, бұл еуропалық әріптестеріне жақын болды. Ода Нобунага билік еткен кезде за монополиясына қарсы күрес жүргізілді. Кейін, 18 ғасырдың басында, за Токугава үкіметімен тығыз байланыс орнату арқылы ықпалын арттырды, бұл орталықтандыруға және монополиялық билікке қайта оралуға әкелді. Мейдзи реформасынан кейін за жойылды, маңыздылығы азайды немесе заманауи бизнес нысандарына біртіндеп бейімделді, нәтижесінде 20 ғасырда заибацу және кейрецу монополиялары құрылды.

Шығу тегі

Осылайша, "за" сөзі "орын", "сату орыны" немесе "платформа" мағынасын білдірді. Бұл атау, мүмкін, гильдия немесе қауымдастықтағы саудагерлердің базарда орын немесе платформаны бөлісіп пайдалану идеясынан туындаған. Саудагерлер қарақшылардан, сондай-ақ самурайлар мен даймёлердің (феодалдардың) тұрақсыз қалауларынан қорғану үшін топтасып саяхаттап, тауарларын тасымалдандыратын. Олар сонымен қатар храмдар мен қасиетті орындармен келісімдер жасап, храмның (немесе қасиетті орынның) аумағындағы сату орындарында немесе платформаларда тауарларын сатуға мүмкіндік алып, храмның немесе қасиетті орынның қамқорлығына ішенеді.

Тарих

Ең алғашқы за XI ғасырда пайда болды, ол тек сауда гильдияларынан ғана емес, сонымен қатар өнерпаздар мен ойын-сауық шеберлерінің гильдияларынан да құралды. Киото маңындағы Яседе 1092 жылы отын кесушілердің засы туралы мәлімделген, оның Киотода отынға жеке құқығы және жұмыс міндеттемелері болған. Күні бүгінге дейін кабуки және нох өнерпаздары за деп аталатын бірлестіктерде бірігіп жұмыс істейді (қабуки за-ға қараңыз). За сауда гильдиялары 14 ғасырда маңызды күшке айналды және 16 ғасырдың соңына дейін бастапқы нысанында сақталды, содан кейін басқа гильдиялар мен сауда ұйымдары пайда болып, заларды өздеріне қабылдады. Бұрынғы күшінен айырылса да, заның негізгі идеясы және, әдетте, оларды басқарған саудагерлер 18 ғасырға дейін нарықтағы ықпалды тұлғалар ретінде өмір сүрді, ғасырлар бойында көптеген ұйымдық және құрылымдық өзгерістерге ұшырап, ақырында басқа ұйымдар, мысалы, ие сауда үйлерімен ығыстырылды. За кейде өте күшті болып, белгілі бір салық жеңілдіктері мен мемлекеттік артықшылықтарға ие болғанымен, заның, кем дегенде бастапқы нысанында, Еуропаның орта ғасырлық гильдиялары сияқты ресми және ұйымдасқан еместігін атап өту маңызды.

Муроматси дәуірі

Мұромачи дәуірінде (1336–1467) за Жапония экономикалық өмірінде маңызды рөл атқара бастады. Осы кезге дейін көптеген за құрылды, олар ірі, жақсы ұйымдастырылған және храмдармен, қасиетті орындармен, сондай-ақ ақсүйектермен байланысты болды. Көптеген гильдиялар храмдар мен қасиетті орындармен байланыс жасасса, ал басқалары ақсүйек отбасыларымен одақтасып, пайданың бір бөлігін беру шартымен қорғаныс алды. Мысалы, Киотодағы ашытқы өндірушілер Китано Тенман гуй храмымен байланысты болды, ал мұнай брокерлері Энриакудзидегі Тендай монастырын қамқоршы етіп алды. Киотодағы алтын қағаз жасаушылар Коноэ әулетінің қорғауына өтті, ал балық сатушылар Сайонжи әулетінің қорғауында болды, бұл әулет өте күшті және бай болды және Киото балық базарларынан түскен пайданың үштен екісін осы келісім арқылы алды. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы мен экономиканың дамуы және өсуі елді мекендерде немесе «Туған провинцияларда» өте қарқынды болды, және залар өз саудасымен емес, жергілікті байланыстарымен ұйымдастырылған топтарға біріге бастады. Бұл ауылдық залар көбінесе мұнай, бамбук, күріш немесе басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін көтерме саудаға сату үшін біріккен бай шаруалардың бірлестіктері болды; кейде олар қалалық брокерлерді өз гильдияларына қосылып, қалалық базарларда өкілдері немесе кеңесшілері болуға рұқсат берді. Дегенмен, экономикалық прогресс басқаша дамыған ірі қалаларда залар, күтілгендей, сауда бойынша құрылып, қаланың шағын аудандарында шоғырланды. Токиодағы «күміс за» (күміс саудасы гильдиясы) деген мағына беретін Гинза, осы қызметті көрсететін ең танымал жер атауының бірі, бірақ әлемнің екінші жағындағы Лондонның Гилдхолл ауданы ағылшын тіліндегі осыған ұқсас қызметтің тамаша мысалы болып табылады. Мұромачи дәуірінің соңына қарай залар өздерін қорғауға жеткілікті үлкен және күшті болғандықтан, оларды қолдаған ақсүйек отбасыларынан, храмдардан және қасиетті орындардан тәуелсіздікке ие бола бастады. Бұл тәуелсіздік заға өз мүдделерін, атап айтқанда пайда табуды қамтамасыз етуге мүмкіндік берді; за осы кезде нарықтық бағаларды өзгертуге қабілетті екенін түсіне бастады және монополиялық белгілерді көрсетуге кірісті. Көпшілігі монополиялық билігін тек өздерінің тауарларын тұтынушыларға бөлшек саудада ғана қолданса, Ямато провинциясының тұз сатушылары сияқты, кейбіреулері шикізатты көтерме бағамен сатып алып, басқа гильдиялар мен саудагерлерге осы материалдарды ұсынбауға келісім жасады. Көптеген гильдиялар бұрынғы қамқоршыларынан тәуелсіз болғанымен, ақсүйек отбасыларымен қорғаныс үшін бір реттік, тұрақты емес келісімдерге түсті. Дегенмен, олардың тәуелсіздігі мен күшейген күші көптеген саяси жауларды, соның ішінде бұрынғы меценаттардан да әкелді. Мұромачи дәуірінің соңында, 15 ғасырдың аяғында, монополиялық емес және заның үстемдігіне қарсы тұратын экономикалық бірлестіктердің басқа түрлері пайда болды.

Сенгоку және Эдо кезеңдері

1467 жылғы Онин соғысы елді хаос пен соғыс кезеңіне тастады, ол 130 жылдан астамға созылған Сенгоку кезеңі деп аталды. Дегенмен, за өз қызметін жалғастырды, тіпті, қауіпсіз саяхаттау мен тауарларды бүкіл ел бойынша тасымалдау мүмкіндігі азайып бара жатқандықтан, одан да қуатты болды. 16 ғасырдың соңында, Сенгоку кезеңінің жүз жылдығына таяп, Ода Нобунага елді қысқа мерзімге басқарып, «еркін» базарлар мен гильдияларды құрды, олар сәйкесінше ракуичи (楽市) және ракуза (楽座) деп аталды. Бұл ескі, монополиялық заның билігі мен ықпалына ауыр соққы берді, бірақ оларды толығымен алмастырмады. Осы кезеңде бірнеше басқа да сауда бірлестіктері пайда болды. Олар заны ығыстырды деуге болар, бірақ бұл өзгеріс біртіндеп, табиғи түрде болды, және за жаңа формалар мен жаңа аттармен өмір сүруін жалғастырды деуге болады. Ұйымның жаңа түрлерінің бірі накама (仲間) немесе кабунакама (株仲間) деп аталды, олар шогунның рұқсатымен құрылды. Бұл топтар акционерлік қағидатқа негізделген гильдиялар болды: гильдияның әрбір мүшесі гильдияның барлық мүшелерінің жалпы табысынан үлес иеленді. Алайда, акциялар қазіргі заманғы қор нарығындағыдай, сатылымға жарамайтын. Тағы бір сауда тобы, тоя (немесе Эдода тонъя), көтерме саудагерлер ретінде жұмыс істеді, негізінен тасымалдау және қоймалауға баса назар аударды. Осы кезде Осака ірі порты ретінде дамыды және елдің негізгі сауда орталығы ретінде Киотоны басып озды, бұл бастапқы заның құлдырауына әрі серпіліс берді. Токугава кезеңінің соңына қарай гильдиялар осы түрлі формаларда заңдылық пен билікке ие болды. Монополиялық лицензиялар мен мемлекеттік қолдаудың басқа да түрлеріне өтеу ретінде гильдиялар табыстың бір бөлігін мемлекетпен бөлісті. Күшті орталықтандырылған жүйені қолдана отырып, за 1720 жылдарға қарай елдің жібек өңдеуінің 90% -ын Киотоға шоғырландырды. Бұл орталықтандыру өнеркәсіпті монополиялауды жеңілдетті және Киото үкіметіне, сондай-ақ әртүрлі сауда ұйымдарының мүшелеріне айтарлықтай байлық әкелді. 18 және 19 ғасырлар бойы сауда гильдиялары мен қауымдастықтары, барлық түрлі формаларында, заманауи және ақырында батыстық бизнес үлгілеріне айналып, 20 ғасырдағы зайбацу мен кейретсу монополияларын тудырды. Кейбір гильдиялар алмастырылды, жойылды немесе ығыстырылды. Басқалары жай ғана өзгерді, технология мен елдің жалпы экономикалық құрылымы өзгерген сайын, нарықта жаңа әдістер мен әрекет ету тәсілдерін қабылдады.