Кіріспе
Гераға арналған ежелгі ғибадатхана
Самос аралындағы Гера храмы (Грекия), ежелгі Самос қаласынан (қазіргі Пифагорейон) оңтүстік-батысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан, Гера құдайына арналған үлкен қасиетті орын болған. Ол Имбрасос өзенінің теңізге құятын жеріне жақын, аласа, батпақты аймақта орналасқан. Бұл қасиетті орындағы соңғы архаикалық храм – алып, дербес тұрған иониялық ғибадатханалардың біріншісі болды, бірақ осы жердегі оның алдыңғылары б.з.б. 8 ғасырдың геометриялық кезеңіне, тіпті одан да ертерек кездерге дейін жетеді. Архаикалық Грекияда Самос қаласының сауда және теңіз күшінің, сондай-ақ оның ерекше архитектурасының куәсі ретінде, храмның қираған орындары, жалғыз тік тұрған бағанасымен бірге, 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне, жақын орналасқан Пифагорейон археологиялық ескерткішімен бірге енгізілді.
Тарих
Самос аралындағы Гераға арналған культтың негізгі мифі – оның тууы туралы аңыз. Жергілікті дәстүрге сәйкес, қасиетті әйел тәңір лигос ағашының (Vitex agnus castus, «адалдық ағашы») астында дүниеге келген. Самилердің жыл сайынғы «байлау» деп аталатын Тонея фестивалінде Гераның культтік мүсіні лигос бұтақтарымен салтанатты түрде байланып, теңізге түсіріліп жуылған. Ағаш рим дәуірінде де Самос монеталарында бейнеленген, ал Паузаний оның қасиетті орында әлі де тұрғанын айтады. Әдеби көздерде ғибадатхана туралы аз ғана мәлімет сақталған. Ең маңызды дерек – Геродот, ол ғибадатхананы бірнеше рет «біз білетін барлық ғибадатханалардың ең үлкені» деп атап, Евпалинос туннелі және Пифагорейдегі порттық жартаспен бірге Самос қаласының үш үлкен инженерлік жетістігінің бірі деп санайды. Басқаша айтқанда, көбінесе дереккөздер ғибадатхананың өркендеген кезеңінен көп уақыт өткен соң жазылған еңбектердегі шашыраңқы сілтемелер ғана. Паузаний, Грекияның «Перигезисі» материктік Грекияның көптеген маңызды орындары туралы біздің негізгі көзіміз болып табылады, бірақ ол Самосқа бармаған. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл аймақта ерте қола дәуірінде қоныс болған, ал құрбандық алаңындағы культтік қызмет микен дәуірінің соңында басталған болуы мүмкін. Гераның алғашқы ғибадатханасы б.з.б. VIII ғасырда салынған. Қасиетті орынның өркендеуінің ең жоғары кезеңі б.з.б. VII ғасырдың соңында монументалды құрылыстың бірінші кезеңімен басталды, оның барысында Хектомпедос II ғибадатханасы, оңтүстік стоасы, екі алып курос және қасиетті жол салынды, ол қасиетті орынды Самос қаласымен құрлық арқылы байланыстырды. Б.з.б. VI ғасырдың бірінші жартысында монументалды құрбандық алаңы, Солтүстік және Оңтүстік ғимараттар, сондай-ақ Роикос ғибадатханасы салынды, монументалдылықтың екінші, тіпті үлкен кезеңі басталды. Осыдан кейін үшінші монументалдылық кезеңі жүргізілді, ол Солтүстік ғимаратты кеңейтуді және Роикос ғибадатханасын ауыстыратын үшінші, тіпті үлкен ғибадатхананың құрылысын бастауды қамтыды. Бұл өркендеу кезеңі Самос Эгей теңізіндегі маңызды күшке айналған кезеңмен сәйкес келеді, бұл тиран Поликраттың билігімен аяқталды. Классикалық дәуірде Самос афиналықтардың бақылауына өтті және ғибадатханадағы қызмет толығымен тоқтады. Геллендік дәуірде қызмет қайта жанданды, ол Рим империясы кезінде де жалғасты. Гераға табыну 391 жылы Феодосий бұйрықтарымен жазыққыштарға табынуға тыйым салған кезде тоқтатылды. Б.з. V ғасырында осы жерде христиан шіркеуі салынды, ал Византия дәуірінде бұл орын карьер ретінде пайдаланылды.
Сипаттама
Қасиетті орынның мың жылдық тарихы бойында Гераның алтары (7) және оның қарсысындағы салынысқан ғибадатханалар оның негізгі бөлігі болды, сонымен қатар онда бірнеше басқа ғибадатханалар, көптеген қазыналар, стоалар, қасиетті жол және санауға келмейтін құрметті ескерткіштер мен түрлі сыйлықтар да болды.
Қасиетті жол
Қасиетті жол – Самос қаласынан ғибадатханаға дейінгі жол, ол алғаш рет шамамен б.з.д. 600 жылы салынған. Қасиетті жол Имбрасос өзенін кесіп өтетін жерде, жолды тұрақтандыру және өзен арнасын өзгерту үшін үлкен топырақтан жасалған бөгет салынды. Бұрын ғибадатханаға теңіз жолымен жеткен, ал басты кіреберіс оңтүстік-шығыс жағында, жағалауға жақын орналасқан еді. Бірақ Қасиетті жолдың салынуы ғибадатхананың бағытын өзгертіп, басты кіреберіс енді теменнің солтүстік жағына бұрылды. Қасиетті жол діни шерулерде маңызды рөл атқарды, оның маңыздылығын жол бойында орналасқан көптеген құрбандық заттары мен ғибадатхана құрылыстарының осы жолмен бір бағытта салынғаны көрсетеді. Бұл жол біздің заманымыздың III ғасырында қымбат бағалы тас плиткалармен қайта жабылды, оларды бүгін де көруге болады.
Бірінші ғибадатхана (Хекатомпедос)
Бірінші ғибадатхана, Хекатомпедос (I) (4) немесе жүз футтық ғибадатхана, б.з.б. VIII ғасырда осы орындағы алғашқы монументалды құрылыс болып табылады. Бұл – саз кірпіштен салынған, төбе конструкциясын ұстап тұру үшін ортасынан тізбектей бағаналар өткен ұзын, тар ғимарат. Ол б.з.б. VII ғасырдың соңында, Қасиетті жол мен Оңтүстік стоаның салынуымен бірге қайта салынды. Бұл екінші нұсқа Хекатомпедос (II) деп аталады және шамамен ұзын болды. Қабырғалары саз кірпіш емес, әктастан салынған; шығыс жағы ашық қалдырылды. Ішкі қабырғалардың бойында екі қатар бағана орналасқан, яғни кіреберістен құлшылық мүсініне дейін орталық ось бойымен еркін көрініс болды. Шығыс жақта кіреберіс белгілеу үшін бағаналы галерея және сыртынан айналатын периптеральді бағаналар болған болуы мүмкін, бірақ бұл нақты белгілі емес.
Рим ғибадатханасы
Рим дәуірінде үлкен ғибадатхананың шығысында құлшылық бейнесін орналастыру үшін кішігірім рим ғибадатханасы (5) салынды, ол құрылыс жұмыстары толық аяқталмай жатқан еді. V ғасырда бұл ғибадатхана бұзылып, тастары сол жерде шіркеу салуға пайдаланылды.
Құрбандық үстелі
Алтарь (7) орналасқан жерде Микен дәуірінің соңына қарай археологиялық іздер табылды, бірақ алғашқы құрылыс б.з.д. тоғызыншы ғасырда салынған. Бұл қарапайым және әшекейленбеген тас құрылымның өлшемдері x болды. Ол жеті рет қайта салынды және Роикос ғибадатханасының салынысымен бірге алтыншы ғасырда соңғы монументалды түрін алды, екеуі де бір бағытта және ось бойында орналасқан. Төртбұрышты құрбандық тасы шамамен (солтүстік-оңтүстік) ұзын, (шығыс-батыс) ені және (жоғары-төмен) биіктігі болды. Батыс жағының барлығы сатылардан тұрды, ол құрбандық шалу алаңына дейін жеткізіп, солтүстік, шығыс және оңтүстік жақтарында төмен қабырғамен қоршалған. Алтарь қабырғасының айналасында платформа деңгейінде және төмен қабырғаның үстінде гүл және жануарлар бейнелері орналасқан. Роикос ғибадатханасы қирағаннан кейін де алтарь пайдаланыла берді, соңында рим дәуірінде жаңартылды. Табылған жануар сүйектері құрбандыққа шалынған малдың көп бөлігі ересек сиырлар екенін көрсетеді. Сондай-ақ, көптеген қойлар мен шошқалар, сондай-ақ кейбір бұғылар да болды. Жамбас сүйектері табылған жоқ; Кирилейс олар алтарьда өртелген немесе дін қызметкерлеріне арнайы үлес ретінде берілген болуы мүмкін деп болжайды. Алтарьдың шығысында қасиетті тоғай болған, онда қасиетті лигос ағашы да болған болуы мүмкін, ол Гераның туған жері деп есептелген. Бұрын осы ағаштың түбірі 1963 жылғы қазба жұмыстары кезінде табылған деп есептелген, бірақ кейінірек жүргізілген зерттеулер бұл байланыссыз қарағай екенін көрсетті.
It was rebuilt seven times, reaching its final monumental form in the sixth century at the same time as the construction of the Rhoikos temple, which was built on the same alignment and axis. The rectangular altar was roughly long (north south), wide (east west), and high (up down). The entire west side consisted of a staircase, leading up to a flat platform where sacrifices were performed, which was surrounded by a low wall on the north, east, and south sides. A series of floral and animal reliefs ran around the altar wall at the level of the platform and at the top of the low wall. The altar continued in use after the destruction of the Rhoikos temple, eventually receiving renovations in the Roman period. The animal bones found on the site show that the majority of sacrifices were of fully grown cows. There were also quite a few sheep and pigs, as well as a few deer. No thigh bones were found on the site; Kyrieleis suggests that this may be because they were burnt on the altar or possibly because they were given to the priests as their special share. There was a sacred grove to the east of the altar, which may have included the sacred lygos tree that was identified as the birthplace of Hera. It was previously believed that the stump of this tree had been recovered during the excavations in 1963, but subsequent testing proved that this was an unrelated juniper tree.
Стойлар
Оңтүстік стоя (11) б.з.д. VII ғасырдың соңында Гекатомпедос ғибадатханасы мен қасиетті жолдың салынуымен бірге жүргізілген монументалдаудың бір бөлігі ретінде салынған. Ол саман кірпіштен және ағаштан тұрғызылып, шамамен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған. Екі қатар бағаналар шатырды ұстап тұрды, ал ішкі қабырғалар оны үш тең бөлікке бөлді. Оңтүстік стоя б.з.д. VI ғасырдың ортасында Оңтүстік ғимаратты салу үшін бұзылды. Солтүстік стоя (9) б.з.д. VI ғасырда, мүмкін, Оңтүстік стояның орнына, осыған ұқсас үлгіде және көлемде салынды. Оның артқы қабырғасы қасиетті орынның қабырғасының бір бөлігін құрады. Екі стоя да қасиетті орынның шектерін белгілеп, келушілерге күннен қоршаныш беруге және түнде демалуға мүмкіндік берді.
Солтүстік ғимарат
Солтүстік ғимарат (8) қасиетті орынның солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол б.з.д. VI ғасырдың ортасында тұңғыш рет салынған. Ол кезде бұл кең және ұзын камера болды, оған оңтүстік жағынан портик арқылы кірілетін. Бағаналар қатары ортасымен бойлап созылып, солтүстік жағы адтон ретінде бөлінген. Құрылыстың айналасы темен қабырғасымен қоршалған. Б.з.д. 530-500 жылдар аралығында құрылысқа периптеральді колоннада қосылды, осымен оның ені және ұзындығы артты. Құрылыстың бір шатыр плиткасының үстіне ΠΟ (po) деп жазылған, оны Иден Карти Поликраттың осы құрылысты кеңейтуге жеке жауапты болғанының белгісі деп түсіндіреді. Құрылыстың мақсаты әлі анық емес. Бұл құрылыс сырттан ғибадатханаға ұқсағанымен, оған ешқандай құрбандық шалу ошағы қосылмаған. Кирилеис бұл құрылысты Самос мемлекетінің қазынасы ретінде салған деп болжайды.
Оңтүстік ғимарат
Оңтүстік ғимарат (10) VI ғасырдың ортасында Солтүстік ғимаратпен бір мезгілде, сондай-ақ осыған ұқсас жоба бойынша салынған. Оның құрылысы үшін Оңтүстік стоа бұзылды.
Мүсіндік
Қасиетті орынға, негізінен б.з.б. VI ғасырда көптеген монументалды мүсіндер мен мүсін топтары арналды. Олардың көпшілігі – курои, яғни, тірідей бойлы жалаңаш жігіттердің мүсіндері, немесе курай, яғни, осыған ұқсас мөлшердегі, бірақ киім киген және бүркемеленген жас әйелдердің мүсіндері. Осы бағыштаулар жеке саамдық аристократтардың еңбегі болып көрінеді, олар өздерінің байлығы мен мәртебесін көрсету үшін оларды орнатқан – бұл қасиетті орынды мәртебе жарысу алаңы ретінде пайдаланудың бір жолы еді. VI ғасырдың басында Самос Куросы деп аталатын керемет курос, қасиетті орынның солтүстік жағындағы Киелі жолдың римдік кезеңдегі төсемесінің астында табылды, ол бастапқыда қасиетті орынға кіреберіс жанында тұрған. Оның көлемі тірі адамнан үш есеге жуық, ол белгілі ең үлкен куроилердің бірі және б.з.б. 580 жыл шамасында орнатылған кезде бүкіл қасиетті орынды билеп тұрған. Мүсіннің жамбасындағы жазуда оны Резустың ұлы Ишес бағыштағаны көрсетілген, ол, әлдебір маңызды аристократ болған. Бұл шығыс Иония монументалды мүсіншілігінің ең ерте мысалы. Қазір ол Самос археологиялық мұражайында сақталады. Бұл және басқа да табылған заттар грек мүсіншілігінің дамуында Самостағы шеберханалардың маңызды рөлін көрсетеді. Ұқсас курос Екэтомпедо II ғибадатханасының жанынан табылған; ол VI ғасырдың ортасында қирап, тек фрагменттер түрінде сақталған. Шамамен 560 жылы Черамьес есімді аристократ бір курос пен үш курайдан тұратын топты бағыштады. Осы курайлардың бірі қазір Лувр мұражайында сақталады, онда ол Coré de Chéramyès деп аталады. Бұл мүсін енді Гераны бейнелемейді деп есептеледі, бірақ ол дін қызметкерінің бейнесі болуы мүмкін (әлдебір Шерамьеспен байланысты). Тағы бір топ Киелі жолдағы бірнеше базаға орнатылған алты фигурадан тұрады және оны оның авторының атымен – Geneleos тобы деп атайды. Әрбір мүсін бағыштаушының отбасы мүшесін бейнелейді. Анасының отырған мүсіні базаның сол жағында, оның аты Филея және мүсіншінің аты Генелеос деп жазылған. Оның басы жоғалып кеткен. Әкесі оң жақ шетінде, симпозиумға қатысқандай жатып бейнеленген. Мүсінде бұрын оның аты жазылған, бірақ оның атын көрсеткен бөлігі, сондай-ақ оның басы мен аяқтары жоғалып кеткен. Ана мен әкенің арасында ұл мен үш қыздың тұрған мүсіндері орналасқан. Екі қыздың мүсіні сақталған, бірақ олардың бас жақтары жоғалып кеткен; жазулар оларды Филипп пен Орнит деп атайды.
Уәделік тартулар
Ғибадатхананың жанында көптеген терракоталық және пил сүйегінен жасалған анарлар мен мак қабықтары табылды – бұл жойылатын заттардың тұрақты материалдағы құрбандықтарын көрсетеді. Археоботаникалық талдау осы жерде көп мөлшерде анар мен мак тұқымдары табылғанын көрсетті, бұл шын жемістердің құдайға құрбандық ретінде ұсынылғанын дәлелдейді. Киелі орынның төңірегінде көптеген қыш ыдыстар мен су ішуге арналған кеселер табылған, олар құрбандық тойларда қолданылған. Ең маңыздылары – VI ғасырдың басында жасалғандары. Олардың кейбіреулерінде ΗΡΗ (Гера) деп жазылған, бұл олардың құдайға тиесілі екенін көрсетеді. Ал басқаларында ΔΗ (DE) әріптері бар, бұл олардың мемлекеттік меншік екенін (демосио́н) білдіруі мүмкін. Екі түсіндіру де VI ғасырдың басындағы Самос қаласының саяси тарихын түсіну үшін маңызды, ол өте жасырын. Алайда, Кириелис олардың шын мәнінде (Η)ΡΗ (Гера) деп оқылғанын айтады. Бұл қыш ыдыстар жасалған шеберханалар киелі орынның аумағында табылған. Біздің заманымыздан бұрын VII және VI ғасырлардың соңында берілген көптеген құрбандықтар архаикалық Самостың алыс сауда байланыстарын және сол кездегі экзотикалық заттарды құрбандыққа шалудың мәртебесін көрсетеді. Бұл заттарға мысырлық крокодил мен хартебист бас сүйектерінің сынықтары, сталактиттер мен тау кристаллының кесектері кіреді. Сондай-ақ, Мысыр мен Таяу Шығыстан әкелінген, негізінен пил сүйегінен жасалған экзотикалық бұйымдар да бар. Вавилониядағы Исинден табылған Гула құдайының екі қола мүсіні грек дінінің алғашқы үлгілері болуы мүмкін. Солтүстік Сириядан табылған қоладан жасалған жылқының әшекейіне б.з.д. IX ғасырдың соңындағы арамей тілінде жазылған жазу бар – Грецияда табылған алфавиттік жазудың ең ерте мысалы. Басқа құрбандықтар Кипр, Финикия, тіпті Иран мен Урартудан келген. Бұл заттардың кейбіреулері сауда арқылы, әсіресе грек құлдарын экспорттау арқылы алынған, ал қалғандары жалдамалы әскерлерден түскен табыс болуы мүмкін. Аиден Карты осы құрбандықтарды архаикалық кезеңде киелі орынның аристократиялық бәсекелестіктің ортасы ретіндегі маңызды рөлінің дәлелі ретінде қарастырады.
Қазба жұмыстары
Алғашқы батыстық саяхатшы – Жозеф Питон де Турнефорт, ол XIV Людовикпен Шығысқа саяхаттап, өз табалдарын баяндау үшін жіберілген. Турнефорт 1704 жылы Самосқа сапар шегіп, қираған орындарының суреттерін гравюра түрінде жариялады. Үлкен шөгінділер осы орынды жасырып тұрғанмен, 18-19 ғасырларда оны әуесқойлардың араласуынан қорғады. Қамыстар мен бүлдіргендер тығыз жамылғы құрады, ал ежелгі заманнан бері көтерілген жер асты суы ағаш материалдарын тотықсыз қабаттарда сақтап, сонымен бірге траншея қазуға кедерілді. Осылайша, алғашқы археологиялық қазба жұмыстары 1890-92 жылдары Афинадағы Грек археологиялық қоғамы тапсырысымен Панагиотис Каввадиас пен Темистоклис Софулис басшылығымен жүргізілді. Үшінші ғибадатхананың негіздерінің толық көлемі 1910-14 жылдары Теодор Вигандтың Берлиндегі Корольдік музей атынан жасаған экспедициясынан кейін ғана анықталды. Бұрынғы ғибадатхананың болғанын қираған үйінділер көрсетті. 1925 жылы Афинадағы Неміс археологиялық институтының неміс археологтары осы орында қазба жұмыстарын жүйелі түрде бастады; Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан тоқтатылған жұмыстар 1951 жылы қайта жаңғыртылды. Бұл қазбаларды 1961 жылға дейін Эрнст Бушхор басқарды, содан кейін оның орнын Эрнст Хоманн Ведекинг иеленді. 1976 жылы қазба жұмыстарын Хельмут Кирилеис пен Герман Киенаст жүргізді. Осы қазбалардың нәтижелері «Самос» деген жалпы атаумен неміс тілінде бірнеше томдық жинақта жарияланды, олар жоғары деңгейде өңделді. Бұл қазбалар 8 ғасырдан бастап Херайонда сақталған құрбандық заттарының кең ауқымын салыстыруға мүмкіндік беретін хронологияны құрды.