Кіріспе
Этруск тіліндегі ең ұзын мәтіндердің үшіншісі – Табула Кортоненсис (кейде Кортона тақташасы) – 2200 жыл бұрын Италияның Кортона қаласында табылған, этруск тілінде жазылған қола тақташа. Онда этрусктер Куртун деп атаған ежелгі Тоскана қаласы Кортонада болған ежелгі заңдық келісімнің мәліметтері сақталған болуы мүмкін. 40 жолдан, 200 сөзден тұратын, екі жақты жазылған бұл жазу этруск тілінде табылған мәтіндердің арасында Liber Linteus Zagrabiensis және Tabula Capuana-дан кейін үшінші орында тұрады, сондай-ақ 20 ғасырда табылған ең ұзын жазу болып табылады.
The Tabula Cortonensis (sometimes also Cortona Tablet) is a 2200 year old, inscribed bronze tablet in the Etruscan language, discovered in Cortona, Italy. It may record for posterity the details of an ancient legal transaction which took place in the ancient Tuscan city of Cortona, known to the Etruscans as Curtun. Its 40 line, 200 word, two sided inscription is the third longest inscription found in the Etruscan language, after the Liber Linteus Zagrabiensis and the Tabula Capuana, and the longest discovered in the 20th century.
Шығу тегі
1992 жылдың қазан айында бір адам полицияға тақтайшаны 1992 жылдың қыркүйек айында құрылыс алаңында тапқанын айтып әкелді. Полицияға берілген кезде тақтайша жеті бөлікке сынған, ал түпнұсқасының оң төменгі бұрышы жоқ еді. Тергеушілер жоғалған бөлігін табуға және осы алаңның бар екенін растауға тырысты. Кейіннен тақтайшаның көне заманда сынғанын анықтады, сондықтан жоғалған бөлігі ғасырлар бұрын айырылған болуы мүмкін. Сонымен қатар, тақтайшаны "табып алған" адам оны қайдан тапқаны туралы жалған мәлімдеме жасағаны белгілі болды және ол археологиялық ескерткіштерді дұрыс сақтамағаны үшін сотқа тартылды, бірақ кінәлі емес деп танылды. Жергілікті зерттеушілердің пікірінше, тақтайша басқа құрылыс алаңында табылған және археологиялық жұмыстар құрылыстың мерзімін ұзартар болғандықтан, оны қасақана жасырған. Тақтайшаның нақты шығу тегі бүгінгі күнге дейін белгісіз.
Интерпретация
Кейбір ғалымдар, әсіресе Лариса Бонфанте мен Нэнси де Груммонд, бұл тақташа мұраның бөлінуі немесе жылжымайтын мүлік сату туралы нотариалды куәландырылған жазба деп санайды. Тақташада жүзімдік туралы айтылған (1 және 2-жолдар: vinac), өңделген жер (2-жол: restm c), және Трасимено көлінің аумағында орналасқан иелік (35 және 36-жолдар: celti nɜitisś tarsminaśś) туралы мәлімет бар. Көл қазіргі Батыс Умбриядағы Кортонаның шығысында орналасқан. Заңдық құжат аристократиялық Кусу отбасы және Петру Счевас пен оның әйеліне қатысты. Құжатты куәландыруға екі топ куәгерлер немесе тыңдаушылар, сондай-ақ Ларт Кукрина Лаусиса, zilath mechl rasnal («Кортона аумағының бас магистраты») көмектесті. Құжат сол жылы қызметте болған екі магистратқа сәйкес ресми түрде мерзімі көрсетілген. Уоллес атап көрсетеді: «Бізге 3-ші және 2-ші ғасырларда Тосканада жерді қайта бөлу болғаны белгілі, онда үлкен жер учаскелері жеке отбасылар өңдеуі үшін кішігірім бөліктерге бөлінді. Осылайша, [Кортона тақташасы] осындай жер бөлумен байланысты болуы мүмкін».
Сонымен қатар, тақташада кездесетін бірнеше сөз (pav, clθii, zilci, atina, larz) этруск табақтарында, тостағандарында немесе шарап құмыраларында жазылған түрде табылды.
Физикалық сипаттама
Таблетканың ені 8 дюймнен сәл артық, ұзындығы шамамен 11 дюйм, ал қалыңдығы аралықта. Табылған кезде таблетка бірнеше бөлікке сынған еді, олардың тек жетісі ғана табылған. Этруск зерттеушілері жоғалған бөлігінде мүлік туралы емес, тек есімдер ғана болуы мүмкін деп санайды.
Мәтін
Мәтінде отыз төрт белгілі этрус сөзі және оған тең, бұрын жарияланбаған этрус сөзі бар. Сонымен қатар, тақташада жаңа алфавиттік белгі Ǝ (кері эпсилон) кездеседі. Бұл, кем дегенде, Кортонада қолданылатын этрус диалектісінде, Ǝ әрпі Е әрпінен өзге дыбысты білдіреді.
Екінші бөлім
07 (жалғасы) cś ɜsiś vere cusuθurśum 08: pes pɜtruśta scɜv[aś] \\ Ескертулер: Бірінші бөлік түсініксіз, ал қалғандары жоғарыда талданған есімдерді қайталайды. pes (8) бірінші бөлімдегі pes((c) (3,5) қайталайды. Егер Вилиннің pes = "ферма, fundus" деген пікірі дұрыс болса, онда бұл Умбрияның peř ae "(жерде)" деген сөзімен байланысты болуы мүмкін бе? Ван дер Мир: "Осы қасиетті амалмен Петру Сцевасқа тиесілі бұл жер Кусу әулетінің жері болып табылады".
Notes: The first part is obscure, while the rest repeats names treated above. pes (8) also repeats pes(c) (3,5) from the first section. If Wylin's conclusion is correct that pes = "farm, fundus ", perhaps then it is related to Umbrian peř ae "(on the) ground"? Van der Meer offers: "By (the power?) of this sacred action, this (land) of Petru Scevas (is) thus the Cusu family's land."
Үшінші бөлім
08 (жалғасы) nu θanatur lart pɜtr
09: uni arnt pini lart [v]ipi lusce laris
10: vɜtnal lart vɜlara larθal'isa lart vɜlara. 11: aulesa vɜl pumpu pruciu aule cɜlatina sɜ
12: tmnal arnza fɜlśni vɜlθinal vɜl luisna
13: lusce vɜl uslna nufresa laru slanzu larz
14: a lartle vɜlaveś arnt pɜtru raufe \\
09: uni arnt pini lart [v]ipi lusce laris
10: vɜtnal lart vɜlara larθal'isa lart vɜlara. 11: aulesa vɜl pumpu pruciu aule cɜlatina sɜ
12: tmnal arnza fɜlśni vɜlθinal vɜl luisna
13: lusce vɜl uslna nufresa laru slanzu larz
14: a lartle vɜlaveś arnt pɜtru raufe \\
Ескертулер: 8-жолда nuθanatur (8) көрінеді дегеніміз - "көзге куәлардың тобы", - nuθe "байқап отыр" және -θur/-tur жұрнағы мүшелікті білдіретін есімдерді құрайды. Осы бөлімнің қалған бөлігінің көп бөлігі келісімшартқа куәлік ететін есімдердің тізімі болып көрінеді: lart/laris/larz, pɜtruni, pumpu (Oscan pump "5" римдік есімдер Pompeius т.б.). Соңғы сөз латынша Rufus (өзі диалекттік шығу тегі, жергілікті латынша туыс ruber 'қызыл') және Умбрия рофу да "қызыл" (бәлкім, шашын сипаттайтын), мүмкін, осы "Қызыл Петрониус" пен "Солтүстік Петрониус" (егер ол этрус рувасының "бауыр" түрі болмаса) арасын ажырату үшін. Бұл форманың басқа жазулардан алынған нұсқаларына rauhe және ruvfe жатады. 11-жолда aulesa vɜl туралы айтылғанда, этрус тілінде aulesi vel деп сипатталған ер адамның Кортонадан (біздің заманымызға дейінгі бірінші ғасыр) шыққан мүсіні бар екендігіне назар аударуға болады. Бұл есім 24, 26 және 39-жолдарда да кездеседі. 11-жолда да atina "ана" деген сияқты "аналық" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, ол бір стақанға (ETP 136) жеке жазылады. Бірақ atina сонымен қатар атау немесе теоним болуы мүмкін. Түрлілігі (?) ETP 212-ге тағы бір сусын құтысында (киликс) кездеседі.
Бесінші бөлім
23 (жалғасы) КНЛ-нің еркек емес, бақылаушылық қызмет атқаратын аспаптары Луаиса 24: Зилаθ мехл раśнал. [la]ris cɜlatina lau 25: sa clanc arnt luscni [a]rnθal clanc larz 26: a lart turmna salin[ial larθ cɜlatina 27: apnal cleniarc vɜlχe[ś][][papal] 28: śerc vɜlχe cusu aule[sa][] 29: aninalc laris fuln[folnius][clenia] 30: rc lart pɜtce uslnal[ ][cucrina] 31 cucrinaθur tɜcsinal vɜl[]
25: sa clanc arnt luscni [a]rnθal clanc larz
26: a lart turmna salin[ial larθ cɜlatina
27: apnal cleniarc vɜlχe[ś][ ][papal]
28: śerc vɜlχe cusu aule[sa][ ]
29: aninalc laris fuln[folnius][clenia]
30: rc lart pɜtce uslnal[ ][cucrina]
31 cucrinaθur tɜcsinal vɜl[ ]
Notes: In line 23, male according to R. Wallace means "oversee," related to malena "mirror." In line 25, we see the well attested word for "son" clan c twice, and in 27 (and probably at 29 30) the plural cleniar c "sons" also appears. Another kinship term, papal "grandson", occurs in the partly damaged line 27.
zilath (24) is a well established Etruscan word meaning 'one who governs' from the verb zil 'to rule', thought to be equivalent of a Latin praetor in function. The full phrase zilaθ meχl. raśnal probably means "magistrate of the res publica." The form uslnal in 30 and 32 is similar to uslane in Liber Linteus (5.21) (with expected loss of the internal vowel here), which van der Meer takes to be an adjectival form of usil "Sun (god), sun, noon, midday," though here it may be part of a name. The context of the Liber Linteus form is as follows (5.19 22): citz vacl nunθen θesan tinś θesan / eiseraś śeuś unuχ mlaχ nunθen θesviti / favitic faśei cisum θesane uslanec / mlaχe luri zeric roughly: "Three times (perform) a libation. Make an offering to θesan (Dawn) of Tin (Jupiter) (and) to θesan / of the Dark Gods (= morning and evening Venus? ), for them, make an appropriate offering with oil both in the morning / and in the evening (? ), (and) three times (make a libation?) in the morning and at noon / for the beautiful Lur and Zer." Van der Meer offers: "Bearing witness to and observing these matters are: Lars Cucrina, praetor of the city, and (list 15 male persons)."
Ескерту: 23-жолдағы "еркек емес" Р. Уоллес бойынша "көріп отыру", яғни бақылау жасау мағынасын білдіреді, бұл "көрік" сөзімен байланысты. 25-жолда "бала" деген мағынаны білдіретін "clanc" сөзі екі рет кездеседі, ал 27-жолда (сондай-ақ, мүмкін 29-30-жолдарда) "балалар" деген мағынаны білдіретін "cleniarc" көпше түрі де кездеседі. 27-жолда (ішінара зақымдалған) "немере" деген мағынаны білдіретін "papal" туыстық атауы да қолданылған. zilath (24) – бұл этруск тілінде жақсы қалыптасқан сөз, ол "басқарушы" дегенді білдіреді, "басқару" етістігінен туындаған, латын тіліндегі претордың міндеттерімен теңестіріледі. Толық сөз тіркесі zilaθ meχl. raśnal "республика судьясы" деген мағынаны білдіреді. 30 және 32-жолдардағы "uslnal" түрі Liber Linteus-тегі (5.21) "uslane" сөзіне ұқсас (ішкі дауыстың жоғалуы күтіледі), ван дер Мир бұл сөзді "usil" ("Күн (құдай), күн, түскі уақыт, ортаңғы күн") сөзінің қосымша түрі деп санайды, бірақ бұл жерде ол есімнің бір бөлігі болуы мүмкін. Liber Linteus-тегі сөздің контексі келесідей (5.19-22): citz vacl nunθen θesan tinś θesan / eiseraś śeuś unuχ mlaχ nunθen θesviti / favitic faśei cisum θesane uslanec / mlaχe luri zeric шамамен: "Үш рет құрбандық шалыңыз. Таңертең және кешке (Құдайға) тиісті құрбандықтар шалып, зәйтүн майын ұсыныңдар. ), (және) үш рет (құрбандық шаруасын жасаңыз?) таңертең және түскі уақытта / әдемі Лур мен Зер үшін". Ван дер Мир былай дейді: "Осы оқиғаларға куәлік ететін және бақылайтын қала преторы Ларс Кукрина және (тізімде 15 ер адам бар)".
25: sa clanc arnt luscni [a]rnθal clanc larz
26: a lart turmna salin[ial larθ cɜlatina
27: apnal cleniarc vɜlχe[ś][ ][papal]
28: śerc vɜlχe cusu aule[sa][ ]
29: aninalc laris fuln[folnius][clenia]
30: rc lart pɜtce uslnal[ ][cucrina]
31 cucrinaθur tɜcsinal vɜl[ ]
Notes: In line 23, male according to R. Wallace means "oversee," related to malena "mirror." In line 25, we see the well attested word for "son" clan c twice, and in 27 (and probably at 29 30) the plural cleniar c "sons" also appears. Another kinship term, papal "grandson", occurs in the partly damaged line 27.
zilath (24) is a well established Etruscan word meaning 'one who governs' from the verb zil 'to rule', thought to be equivalent of a Latin praetor in function. The full phrase zilaθ meχl. raśnal probably means "magistrate of the res publica." The form uslnal in 30 and 32 is similar to uslane in Liber Linteus (5.21) (with expected loss of the internal vowel here), which van der Meer takes to be an adjectival form of usil "Sun (god), sun, noon, midday," though here it may be part of a name. The context of the Liber Linteus form is as follows (5.19 22): citz vacl nunθen θesan tinś θesan / eiseraś śeuś unuχ mlaχ nunθen θesviti / favitic faśei cisum θesane uslanec / mlaχe luri zeric roughly: "Three times (perform) a libation. Make an offering to θesan (Dawn) of Tin (Jupiter) (and) to θesan / of the Dark Gods (= morning and evening Venus? ), for them, make an appropriate offering with oil both in the morning / and in the evening (? ), (and) three times (make a libation?) in the morning and at noon / for the beautiful Lur and Zer." Van der Meer offers: "Bearing witness to and observing these matters are: Lars Cucrina, praetor of the city, and (list 15 male persons)."
Арқасында
33: ауле салини құбылыс
34: зильци лартл кусус титинал
35: лари сальк салинис аулесла celtinɜitis
36: ś тарсминас спарза ин тххт цесусу
37: ратм сутхиу сутхиусва вɜлхес кусус
38: улесла вɜлθрус т[. ]lniś vɜlθurusla
39: larθalc cɜlatinaś apnal larisalc
40: cɜlatinaś pitlnal
34: zilci larθal cusuś titinal
35: lari salc saliniś aulesla celtinɜitis
36: ś tarsminaśś sparza in θuχt ceśu
37: ratm suθiu suθiusva vɜlχeś cusuśa
38: ulesla vɜlθuruś t[. ]lniś vɜlθurusla 39: larθalc cɜlatinaś apnal larisalc 40: cɜlatinaś pitlnal
Ескертулер: Бұл бөлім негізінен 36-жолда белгілі көлдің атын анықтағандай көрінеді, тарсминасś "Трасимено көлі", жоғарыда айтылғандай, кейбіреулер алдыңғы сөз "көл" үшін этрус сөзі болуы керек деген тұжырымға келді: nɜitisś (35/36). Келесі сөз celti – жер немесе топырақ, cel сөзіне локативті қосымша –ti жалғанған. Сол түбір 39 және 40-шы тармақтарда cɜl atinaś сөз тіркесінде де кездеседі, екінші элементі есім болуы мүмкін немесе ati "ана" сөзімен байланысты болуы мүмкін (бұл жағдайда "Ана Жер"? немесе "Анаға арналған жер"?). Немесе Целатина жай ғана есім болуы мүмкін (төменде қараңыз). Sparza (36) "тақташа" және θuχt "үй" туралы мәліметтерді төртінші бөлімде қараңыз. Уиллин 36-37-жолдардағы фразаны sparza in θuχt ceśu / ratm suθiu suθiusa деп түсіндіреді: "Бұл үйде (cesu) сақталған тақташада (rat m?) сондай-ақ (suθiu[s]) төрт адамның үйлерінде де сақталған".