Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гипотетикалық жойылған Индоевропа тілдер отбасы
Hypothetical extinct pre Indo European language family
Тирсения (сондай-ақ Тиррен немесе Ортақ Тиррен), Тиррендіктер (көне грек, иониялық: Τυρσηνοί Tyrsenoi) атымен аталады, лингвист Хельмут Рикс (1998) ұсынған, тығыз байланысты ежелгі тілдердің жойылған отбасы, оған Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Батыс Италияның этруск тілі және Шығыс Корсика (Франция); Альпідегі рет тілі, рет халқының атымен аталған; және Эгей теңізінің лемн тілі кіреді. Ломбардияның солтүстігіндегі Камуник тілі, этруск және рет тілдерінің арасында, бұл отбасыға жатуы мүмкін, бірақ мұндай дәлелдер шектеулі. Тирсения тілдері әдетте Индоевропалық тілдерге дейінгі және Палеоевропалық тілдерге жатқызылады.
Tyrsenian (also Tyrrhenian or Common Tyrrhenic), named after the Tyrrhenians (Ancient Greek, Ionic: Τυρσηνοί Tyrsenoi) is a proposed extinct family of closely related ancient languages put forward by linguist Helmut Rix (1998), which consists of the Etruscan language of northern, central and south western Italy, and eastern Corsica (France); the Raetic language of the Alps, named after the Rhaetian people; and the Lemnian language of the Aegean Sea. Camunic in northern Lombardy, between Etruscan and Raetic, may belong to the family as well, but evidence of such is limited. The Tyrsenian languages are generally considered Pre Indo European and Paleo European.
Жіктеу
1998 жылы неміс тіл білімі маманы Хельмут Рикс сол кезде жіктелмеген үш көне тілдің, оны Тирр тілдері деп атады, бір ғана тілдік отбасыға жататынын ұсынды: Этрурияда қолданылған этрус тілі, Оңтүстік Альпі тауларының раэтикалық тілі және тек Эгей теңізіндегі Лемнос аралынан табылған аз ғана жазулармен куәландырылған лемний тілі. Рикстің тирсендік отбасын Стефан Шумахер, Карло Де Симон, Норберт Эттингер, Симона Марчесини және Рекс Э. Уоллес сияқты көптеген тіл білімі мамандары қолдайды. Этрус, раэтикалық және лемний тілдерінің ортақ ерекшеліктері морфология, фонология және синтаксис салаларында табылды. Екінші жағынан, раэтикалық және лемний тілдерінің мәтіндерінің аздығы және тілдердің ертеде бөлінуіне байланысты, кем дегенде жартылай, лексикалық сәйкестіктердің саны аз. Карло Де Симон мен Симона Марчесини Тирр тілдерінің бөлінуі қола дәуірінен бұрын болғанын болжап, одан да ертерек мерзімге жатқызады. Бұл лексикалық сәйкестіктердің аздығына бір түсіндірме берер еді. Этрус және раэтикалық тілдерінің арасындағы байланыс тарихтың ерте кезеңдеріне дейін созылады. Бұрынғы қазбалардың нәтижелері Лемнос аралының ерте темір дәуіріндегі тұрғындары микендік халықтың қалдықтары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Лемносқа қатысты ең ерте жазба Микен грек тіліндегі “ra mi ni ja”, яғни “Лемниялық әйел” деген сөз, Linear B буындық жазуымен жазылған. Норберт Эттингер, Мишель Грас және Карло Де Симон сияқты ғалымдар лемний тілінің 700 жылға дейін аралда болған этрус сауда ошағының куәлігі деп санайды, ол Теңіз халықтарымен байланысты емес. Балама ретінде, лемний тілі Микендік билеушілер Сицилия, Сардиния және Италия түбегінің әртүрлі бөліктерінен жалдамалы әскерлерді тартқан қола дәуірінің соңында Эгей теңізіне келген болуы мүмкін. 2021 жылы этрус адамдарының (800 ж.б.д. – 1 ж.б.д. аралығында өмір сүрген) археогенетикалық талдауы этрус тайпасының автохтонды және темір дәуірі латындарына генетикалық жағынан ұқсас екенін, ал этрус тілі, демек Тирр тілдері отбасының басқа тілдері, кем дегенде неолит дәуірінен бастап Еуропада кеңінен таралған тілдердің сақталған нұсқасы болуы мүмкін деген қорытындыға келді, бұл Индоевропа тілдері келгенге дейін болған. Этрус тайпасының генетикалық кластеріне жақын Анатолиялық және Ирандық шыққан тектің жоқтығы, сондай-ақ Лемноста табылған этрус және раэтикалық тілдерге ұқсас жазулардың болуы, "Италия түбегінен кеткен халықтардың қозғалысын көрсетеді". Геродот Пеласкилерді Афиналықтар Аттикадан қуғаннан кейін Лемнос аралына қоныстанғандар деп сипаттайды. Родос Аполлоний өзінің "Аргонавтика" (IV.1760) еңбегінде Лемнос аралында Тирр тайпасының ежелгі қонысын атап өтеді, бұл б.з.д. үшінші ғасырында жазылған, Каллисте немесе Тера туралы ойдан шығарылған аңызбен байланысты. Онда ол Синтиялық лемниялықтардың Лемнос аралынан Каллистеге қашуын "Тирр жауынгерлеріне" байланыстырып айтады.
In 1998 the German linguist Helmut Rix proposed that three then unclassified ancient languages belonged to a common linguistic family he called Tyrrhenian: the Etruscan language spoken in Etruria, the Rhaetic language of the southern Alps, and the Lemnian language, only attested by a small number of inscriptions from the Greek island of Lemnos in the Aegean Sea. Rix's Tyrsenian family is supported by a number of linguists such as Stefan Schumacher, Carlo De Simone, Norbert Oettinger, Simona Marchesini, or Rex E. Wallace. Common features among Etruscan, Raetic, Lemnian have been found in morphology, phonology, and syntax. On the other hand, few lexical correspondences are documented, at least partly due to the scant number of Raetic and Lemnian texts and possibly also to the early date at which the languages split. Carlo De Simone and Simona Marchesini have proposed a much earlier date, placing the Tyrsenian language split before the Bronze Age. This would provide one explanation for the low number of lexical correspondences. while the relationship between the Etruscan and Raetic languages is thought to date back to a remote stage of prehistory. While the results of the previous excavations indicate that the Early Iron Age inhabitants of Lemnos could be a remnant of a Mycenaean population and, in addition, the earliest attested reference to Lemnos is the Mycenaean Greek ra mi ni ja, "Lemnian woman", written in Linear B syllabic script. Scholars such as Norbert Oettinger, Michel Gras and Carlo De Simone think that Lemnian is the testimony of an Etruscan commercial settlement on the island that took place before 700 BC, not related to the Sea Peoples. Alternatively, the Lemnian language could have arrived in the Aegean Sea during the Late Bronze Age, when Mycenaean rulers recruited groups of mercenaries from Sicily, Sardinia and various parts of the Italian peninsula. A 2021 archeogenetic analysis of Etruscan individuals, who lived between 800 BC and 1 BC, concluded that the Etruscans were autochthonous, and genetically similar to the Iron Age Latins, and that the Etruscan language, and therefore the other languages of the Tyrrhenian family, may be a surviving language of the ones that were widespread in Europe from at least the Neolithic period before the arrival of the Indo European languages, as already argued by German geneticist Johannes Krause who concluded that it is likely that the Etruscan language (as well as Basque, Paleo Sardinian and Minoan) "developed on the continent in the course of the Neolithic Revolution". The lack of recent Anatolian related admixture and Iranian related ancestry among the Etruscans, who genetically joined firmly to the European cluster, might also suggest that the presence of a handful of inscriptions found at Lemnos, in a language related to Etruscan and Raetic, "could represent population movements departing from the Italian peninsula". The Pelasgians are also referred to by Herodotus as settlers in Lemnos, after they were expelled from Attica by the Athenians. Apollonius of Rhodes mentioned an ancient settlement of Tyrrhenians on Lemnos in his Argonautica (IV.1760), written in the third century BC, in an elaborate invented aition of Kalliste or Thera: in passing, he attributes the flight of Sintian Lemnians to the island Kalliste to "Tyrrhenian warriors" from the island of Lemnos.
Тілдер
Этрус: 13 000 жазу, олардың басым көпшілігі Италияда табылған; ең көне этрус жазуы б.з.б. 8 ғасырға дейін жетеді, ал ең жаңасы б.з. 1 ғасырында жасалған. Раетик: 300 жазу, олардың басым көпшілігі Орталық Альп тауларында табылған; ең көне раетик жазуы б.з.б. 6 ғасырға дейін жетеді. Майкл Вентрис, Джон Чадвикпен бірге Линейлік B жазуын табысты түрде жазып шығарған, этрус және миной тілдерінің арасында байланыс бар деп ойлады. Фачкетти миной тілінен тараған екі тармақты гипотетикалық тілдер отбасын ұсынады. Миной тілінен ол прототиррен тілін ұсынды, одан этрус, лемний және раетик тілдері пайда болған. Джеймс Мелларт бұл тілдер отбасының Анатолияның үнді-еуропалық тілдерге дейінгі тілдерімен байланысты екенін, жер-су аттарын талдау негізінде ұсынды, бірақ тарихи, археологиялық, генетикалық және тіл білімі себептерімен қабылданбады. Тиррен тілдері мен Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдері арасындағы байланысты аллародиялық тілдер отбасында, этрус, хурит және Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдері, сандар, грамматикалық құрылымдар мен дыбысталу арасындағы дыбыстық сәйкестіктерге негізделген ұсыныс жасалды. Алайда, көптеген тілшілер бұл тілдер отбасының байланысты екеніне күмән келтіреді немесе дәлелдердің толық еместігіне сенімді.
Etruscan: 13,000 inscriptions, the overwhelming majority of which have been found in Italy; the oldest Etruscan inscription dates back to the 8th century BC, and the most recent one is dated to the 1st century AD. Raetic: 300 inscriptions, the overwhelming majority of which have been found in the Central Alps; the oldest Raetic inscription dates back to the 6th century BC. Michael Ventris, who successfully deciphered Linear B with John Chadwick, also thought there to be a relation between Etruscan and Minoan. Facchetti proposes a hypothetical language family derived from Minoan in two branches. From Minoan he proposes a Proto Tyrrhenian from which would have come the Etruscan, Lemnian and Raetic languages. James Mellaart has proposed that this language family is related to the pre Indo European languages of Anatolia, based upon place name analysis. but is not accepted for historical, archaeological, genetic, and linguistic reasons. suggested a link between the Tyrrhenian languages and the Northeast Caucasian languages in an Alarodian language family, based on claimed sound correspondences between Etruscan, Hurrian, and Northeast Caucasian languages, numerals, grammatical structures and phonologies. Most linguists, however, either doubt that the language families are related, or believe that the evidence is far from conclusive.
Құрып кету
Тіл тобы шамамен б.з.б. 3 ғасырында Эгей теңізі аймағында (сөйлеушілердің грек тіліне сіңіп кетуі арқылы) жойылған сияқты, ал этрус тіліне келсек, ол б.з. 1 ғасырында Италияда (латын тіліне сіңіп кетуі арқылы) жойылды. Раетик жазуларының ең соңғысы б.з.б. 1 ғасырына датыланады.
The language group seems to have died out around the 3rd century BC in the Aegean (by assimilation of the speakers to Greek), and as regards Etruscan around the 1st century AD in Italy (by assimilation to Latin). The latest Raetic inscriptions are dated to the 1st century BC.