Халықаралық қатынастардағы рефлексивизм: Теориялық бағыттар мен өзіндік санасу
Reflectivism
Халықаралық қатынастардағы рефлективизм – рационалды таңдау теориясына қарсы тұратын тәсілдер жиынтығы. Позитивизмге де қарама-қарсы, маңызды түсініктер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рефлективизм – халықаралық қатынастар теориясында әлеуметтік құбылыстарды рационалды таңдау арқылы түсіндіруге және позитивизмге қарсы тұратын теориялық бағыттарды біріктіретін жалпы атау. Бұл термин 1988 жылы Роберт Кеоханның Халықаралық зерттеулер қауымдастығының алдында жасаған президенттік құттықтауында кеңінен танымал болды. Құттықтау "Халықаралық институттар: екі тәсіл" деп аталып, халықаралық институттарды (және жалпы халықаралық құбылыстарды) зерттеудің екі негізгі тәсілін салыстырды. Бірі – "рационализм", екіншісі – Кеоханның "рефлективизм" деп атаған тәсілі. Рационалистер – реалистер, неореалистер, либералдар, неолибералдар және ойын теориясы немесе күтілетін пайда моделін қолданатын ғалымдар – рационалды таңдау теориясының негізгі теориялық және онтологиялық қағидаларын қабылдайтын теоретиктер.
Reflectivism is an umbrella label used in International Relations theory for a range of theoretical approaches which oppose rational choice accounts of social phenomena and positivism generally. The label was popularised by Robert Keohane in his presidential address to the International Studies Association in 1988. The address was entitled "International Institutions: Two Approaches", and contrasted two broad approaches to the study of international institutions (and international phenomena more generally). One was "rationalism", the other what Keohane referred to as "reflectivism". Rationalists — including realists, neo realists, liberals, neo liberals, and scholars using game theoretic or expected utility models — are theorists who adopt the broad theoretical and ontological commitments of rational choice theory.
Рефлексивтілік
Кейохан ерекше атап өтпеген тағы бір мәні болуы мүмкін, онда осы белгілеме дұрыс. Рефлексивист ғалымдар теорияның да, оны зерттейтін әлеуметтік әлемнің де ішкі рефлексивтілігін баса көрсетеді. "Рефлексивтілік" ұғымы рефлективизм терминінен гөрі халықаралық қатынастардан тыс кеңінен таралған, ол 20 ғасырдың соңында әлеуметтік теорияда маңызға ие болды. Рефлексивтілік – әлеуметтік өмірдегі элементтер мен құбылыстардың "өзіне оралу" немесе "өзіне бағытталу" қабілетін білдіреді. Яғни, олар өздерінің ерекшеліктеріне, динамикасына және болуына әсер ете алады немесе оларға салдар тигізе алады. Мысалы, "өзін-өзі орындалатын болжам" (немесе "өзін-өзі жоққа шығаратын болжам") – жағдайды сипаттау, болжау, қиялдау немесе бір нәрсенің осылай екеніне сену оның іс жүзінде осылай болуына әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, рефлексивистер адамның өзін-өзі тануының маңыздылығын атап көрсетеді: адамдар өздері мен айналасындағы әлеуметтік шындықты қалай бақылайды, қиялдайды, сипаттайды, болжайды және теориялайды, сондай-ақ осы "өзін-өзі танудың" немесе "рефлексиялардың" әлеуметтік шындыққа тигізетін кері байланыс әсері. Кейбір ғалымдар рефлексивтілікті халықаралық қатынастар теориясы және жалпы әлеуметтік теориядағы әлеуметтік әлемдегі "әрекет ету қабілеті" мен "құрылым" арасындағы қарым-қатынас туралы кең талқылаумен байланыстырады. Яғни, адамдардың өз әрекеттерін "еркін" таңдау және/немесе айналасындағы әлемге "нақты өзгеріс енгізу" қабілеті мен адамдардың әрқашан кіріктірілген әлеуметтік "құрылымдары" арасындағы қарым-қатынас, және олар олардың қалауынша емес немесе олардың білмейтін жолдарымен олардың не істей алатынын қалыптастыруы мүмкін. Рефлексивистер халықаралық қатынастарды зерттеу мен теориялық тұрғыдан қарастыру міндетті түрде рефлексивті болуы керек және болуы тиіс деп жиі айтады. Біріншіден, олар әлеуметтік шындық туралы теориялардың өзінің әлеуметтік шындыққа әсер етуі мүмкін деп санайды. (Нео)реализмнің кейбір сыншылары, мысалы, реалистік теориялардың өзін-өзі орындалатын болжамдар ретінде әрекет етуі мүмкін екенін айтты. Теориялық және тәжірибелік тұрғыдан алғанда, егер олар теоретиктер мен саясаткерлер үшін халықаралық саясат, дипломатия және саясатты жасаудың "ақылға қонымды" нәрсесі ретінде қарастырылса, онда бұл теориялар халықаралық аренаның табиғи және ішкі қасиеттері деп саналатын сенімсіздік, аяусыз бәсекелестік және моральдық принциптерден бас тартуды ынталандыруы мүмкін. Зерттеу нысанына/құбылысына әсер ету үшін байқау мен теориялаудың қабілетінің әдістемелік мысалдары ретінде "байқаушының күту әсері" және антропологтар мен этнографтардың зерттеуге жататын адамдар мен мінез-құлықтарына қатысушы байқаудың ықтимал әсеріне қатысты ұзақ уақыттан бері алаңдаушылықтарын атауға болады. Бұдан әрі, рефлексивистердің пікірінше, бұл теориялар олар жасалған әлеуметтік контексті маңызды жағдайларда көрсетеді; сондықтан, белгілі бір мағынада, әлеуметтік әлем одан жасалған теорияларды қалыптастырады. Рефлексивтілікке баса назар аударудың көбінесе нормативтік немесе этикалық аспектісі бар. Рефлексивистер теоретиктердің мүмкіндігінше өзін-өзі тануы керек деп жиі айтады – олардың теорияларын қалыптастыратын және қалыптастыратын ықпалдарға (ұйғарымдарға, көзқарастарға, нормативтік міндеттемелерге және т.б.) мүмкіндігінше көп көңіл бөлуі керек. Сонымен қатар, олар өз теорияларын сол теорияларда белгіленген стандарттар мен аргументтерге сәйкес ұстауы керек. Соңында, олар теориялық тұрғыдан ойлаудың ықтимал және мүмкін салдары туралы ойлануы керек. Кейбір рефлексивистер (мысалы, постструктуралистік бағыттағылар) теорияны теориялар зерттейтін адам практикасы сияқты практика ретінде түсінуге болады деп санайды; бұл әлеуметтік шындыққа араласудың (білгіш немесе бейсана) әрекеті және ол ешқашан "бейтарап" немесе "жайсыз" болмайды, және теоретиктер қашып құтыла алмайтын (және қашуға тырыспауы керек) салдары үшін жауапкершілік бар.
There may be another sense, not specifically discussed by Keohane, in which the label is apt. Reflectivist scholars tend to emphasise the inherent reflexivity both of theory and of the social world it studies. Unlike the term reflectivism, the concept of "reflexivity" has wide currency outside of international relations, having come to prominence in social theory in the latter part of the 20th century. Reflexivity refers to the ways in which elements and phenomena in social life have the capacity to "fold in on", or be "directed towards", themselves. That is, they can produce effects on, or have implications for, their own features, dynamics and existence. An example is the "self fulfilling prophecy" (or "self disconfirming prophecy") — a situation in which merely describing, predicting, imagining or believing something to be the case may eventually result in its actually coming to be the case. More generally, reflectivists emphasise the significance of human self awareness: the ways people observe, imagine, describe, predict and theorise about themselves and the social reality around them, and the recursive effect this "self knowledge" or these "reflections" have on that social reality itself. Some scholars link reflexivity with the broader debate, within International Relations theory and social theory more generally, over the relationship between "agency" and "structure" in the social world. That is, the relationship between people's capacity to "freely" choose their actions and/or to "make a real difference" to the world around them, and the social "structures" in which people are always embedded, and which may powerfully shape – often against their will or in ways they are unaware of – the kinds of things they are able to do. Reflectivists also often claim that studying and theorising about international relations can be, should be, and are necessarily, reflexive. For one thing, they claim, theories about social reality may affect – might change – social reality itself. Some critics of (neo )realism have raised the possibility that realist theories, for instance, may act as self fulfilling prophecies. To the extent that they are taken by theorists and practitioners to be the "common sense" of international politics, diplomacy and policy making, those theories may encourage precisely the kind of mistrust, ruthless competition and amorality that they posit to be natural and inherent features of the international realm. Familiar methodological examples of the capacity of observation and theorising to affect the object/phenomena of study include the "observer expectancy effect" and long running concerns among anthropologists and ethnographers over the possible effect of participant observation on the very people and behaviours being studied. Furthermore, reflectivists argue, those theories invariably reflect in important ways the social context in which they were produced; so in a sense the social world shapes the theories made of it. There is often a normative or ethical aspect to the emphasis on reflexivity. Reflectivists often argue that theorists should be as self aware as possible — to reflect as much as possible on the influences (assumptions, biases, normative commitments, etc.) that feed into and shape the theories they produce. In addition, they should be able to hold their own theories to the standards and arguments they set out in those same theories. And finally, they should reflect on the likely and possible effects of their theorising. Some reflectivists (e. g. those of a post structuralist persuasion) have argued that theorising should itself be understood as a practice, like the human practices that theories study; that it is an act (conscious or unconscious) of intervention into social reality, and that as such it is never "innocent" or "neutral", and there is a degree of responsibility for its consequences that theorists cannot (and should not try to) escape.
Рефлективизм және постпозитивизм
Рефлективистік тәсілдерге конструктивизм, феминизм, постструктурализм, постколониализм және сындық теория жатады. Осы тәсілдердің соңғы үш онжылдықта IR ғылымына басымдық берген рационалистік тәсілдерге қарсы салған шақыруы, позитивистер мен постпозитивистер/антипозитивистер арасындағы "Халықаралық қатынастардағы үшінші пікірталаспен" байланысты болды. (Бірінші екі "Ұлы пікірталас" (1) реалистерді, "идеалистер" деп аталатындармен және (2) мінез-құлықты зерттеушілерді, "традиционалистер" деп аталатындармен салыстырды, соңғылары тарихи әдістерді және саяси философиядан алынған түсініктерді қолдады.) Рефлективистердің көпшілігі позитивизмге қарсы болғанымен, рефлективизмді постпозитивизммен немесе антипозитивизммен теңестіру қате болуы мүмкін, себебі позитивистік бағытталған (дәстүрлі) конструктивистердің өзі Кеоханның сипаттамасына сәйкес келеді. Халықаралық қатынастар теориясында рационализм мен позитивизмді жиі (бұрыс) теңестіру шатастықты күшейтеді. Рационалды таңдаудың қағидаларын қабылдамайтын көптеген позитивистік саясаттанушылар бар. Халықаралық қатынастардағы кейбір бағытты ұстанатын ғалымдар, әлеуметтік ғылымдардағы позитивистік емес тәсілдердің маңыздылығын немесе құндылығын жоққа шығарып, рационализм-рефлективизм пікірталасын рационализм мен ("дәстүрлі") конструктивизм арасындағы пікірталас ретінде, екі негізгі әлеуметтік теория (немесе "онтология") ретінде қарастырды. Рационализм-конструктивизм пікірталасы 21 ғасырдың басында кеңінен талқыланды, кейбіреулер мұндай қарама-қарсылықтың өзін қабылдамай, екі тәсілдің арасындағы негізгі үйлесімділікті немесе синтез мүмкіндігін айтты.
Reflectivist approaches include constructivism, feminism, post structuralism, post colonialism and Critical Theory. The challenge launched by these approaches against rationalist approaches, which have largely dominated the IR discipline for the past three decades, was linked to the "Third Debate in International Relations" between positivists and post positivists/anti positivists. (The first two disciplinary "Great Debates" are supposed to have pitted (1) realists vs. so called "idealists", and (2) behaviouralists vs. so called "traditionalists", the latter favouring historical methods and insights from political philosophy.) Although the large majority of reflectivists oppose positivism, it might be a mistake to equate reflectivism with post positivism or anti positivism, as (conventional) constructivists who are positivist in orientation would nevertheless fall under Keohane's description. Confusion may be compounded by the fact that in International Relations theory, rationalism and positivism can often be (erroneously) equated. There are many positivist political scientists who do not adopt rational choice assumptions. Some mainstream International Relations scholars, dismissing the importance or value of non positivist approaches to social science, have reframed the rationalism reflectivism debate narrowly, as a debate between rationalism and ("conventional") constructivism, construed as the two major social theories (or "ontologies") of (mainstream) International Relations theory. The rationalism constructivism debate drew considerable attention within the mainstream at the turn of the 21st century, with some rejecting the starkness of the opposition itself and asserting a fundamental compatibility, or possibility of synthesis, between the two approaches.
Рефлективистік көзқарастарды сынға алу
Рефлективистік көзқарастарға басты сын-ескертпелер рефлективизм мен әлеуметтік ғылымдарда позитивизм деп белгілі болған эпистемологиялық айырмашылықтардан туындайды. 1970 жылдардан бері халықаралық қатынастар теориясының бағытты көбі эпистемологиялық тұрғыдан позитивистікке бейімделген, тіпті оған көшкен. Рефлективистердің позитивистік қағидалар мен әдістерін қабылдамауы, сыртқы әлем туралы сенімді мәлімдемелер жасай алмайды деген сынға ұшыратты, тіпті бүкіл "әлеуметтік ғылым саласын" жоққа шығарды деген айыптаулар да болды. Мұндай сын-ескертпелер американдық саясатта кең тараған, ал рефлективизм АҚШ-тағы халықаралық қатынастар зерттеулерінде, әсіресе Еуропа мен үшінші әлем елдерінен шыққан зерттеулермен салыстырғанда, көбінесе танымал емес.
The main criticisms of reflectivist approaches stem from the epistemological differences between reflectivism and what in the social sciences has come to be known as positivism. Since the 1970s, mainstream International Relations theory has become increasingly, and more insistently, positivist in epistemological orientation. The typical reflectivist rejection of positivist assumptions and methods has led to criticism that the approach cannot make reliable statements about the outside world and even that it has repudiated the entire "social science enterprise". Such criticisms are widespread in American political science, and reflectivism is not generally popular in U. S. based IR scholarship, especially when compared with scholarship originating in Europe and the third world.