Кіріспе

Рефлективизм – халықаралық қатынастар теориясында әлеуметтік құбылыстарды рационалды таңдау арқылы түсіндіруге және позитивизмге қарсы тұратын теориялық бағыттарды біріктіретін жалпы атау. Бұл термин 1988 жылы Роберт Кеоханның Халықаралық зерттеулер қауымдастығының алдында жасаған президенттік құттықтауында кеңінен танымал болды. Құттықтау "Халықаралық институттар: екі тәсіл" деп аталып, халықаралық институттарды (және жалпы халықаралық құбылыстарды) зерттеудің екі негізгі тәсілін салыстырды. Бірі – "рационализм", екіншісі – Кеоханның "рефлективизм" деп атаған тәсілі. Рационалистер – реалистер, неореалистер, либералдар, неолибералдар және ойын теориясы немесе күтілетін пайда моделін қолданатын ғалымдар – рационалды таңдау теориясының негізгі теориялық және онтологиялық қағидаларын қабылдайтын теоретиктер.

Рефлексивтілік

Кейохан ерекше атап өтпеген тағы бір мәні болуы мүмкін, онда осы белгілеме дұрыс. Рефлексивист ғалымдар теорияның да, оны зерттейтін әлеуметтік әлемнің де ішкі рефлексивтілігін баса көрсетеді. "Рефлексивтілік" ұғымы рефлективизм терминінен гөрі халықаралық қатынастардан тыс кеңінен таралған, ол 20 ғасырдың соңында әлеуметтік теорияда маңызға ие болды. Рефлексивтілік – әлеуметтік өмірдегі элементтер мен құбылыстардың "өзіне оралу" немесе "өзіне бағытталу" қабілетін білдіреді. Яғни, олар өздерінің ерекшеліктеріне, динамикасына және болуына әсер ете алады немесе оларға салдар тигізе алады. Мысалы, "өзін-өзі орындалатын болжам" (немесе "өзін-өзі жоққа шығаратын болжам") – жағдайды сипаттау, болжау, қиялдау немесе бір нәрсенің осылай екеніне сену оның іс жүзінде осылай болуына әкелуі мүмкін. Жалпы алғанда, рефлексивистер адамның өзін-өзі тануының маңыздылығын атап көрсетеді: адамдар өздері мен айналасындағы әлеуметтік шындықты қалай бақылайды, қиялдайды, сипаттайды, болжайды және теориялайды, сондай-ақ осы "өзін-өзі танудың" немесе "рефлексиялардың" әлеуметтік шындыққа тигізетін кері байланыс әсері. Кейбір ғалымдар рефлексивтілікті халықаралық қатынастар теориясы және жалпы әлеуметтік теориядағы әлеуметтік әлемдегі "әрекет ету қабілеті" мен "құрылым" арасындағы қарым-қатынас туралы кең талқылаумен байланыстырады. Яғни, адамдардың өз әрекеттерін "еркін" таңдау және/немесе айналасындағы әлемге "нақты өзгеріс енгізу" қабілеті мен адамдардың әрқашан кіріктірілген әлеуметтік "құрылымдары" арасындағы қарым-қатынас, және олар олардың қалауынша емес немесе олардың білмейтін жолдарымен олардың не істей алатынын қалыптастыруы мүмкін. Рефлексивистер халықаралық қатынастарды зерттеу мен теориялық тұрғыдан қарастыру міндетті түрде рефлексивті болуы керек және болуы тиіс деп жиі айтады. Біріншіден, олар әлеуметтік шындық туралы теориялардың өзінің әлеуметтік шындыққа әсер етуі мүмкін деп санайды. (Нео)реализмнің кейбір сыншылары, мысалы, реалистік теориялардың өзін-өзі орындалатын болжамдар ретінде әрекет етуі мүмкін екенін айтты. Теориялық және тәжірибелік тұрғыдан алғанда, егер олар теоретиктер мен саясаткерлер үшін халықаралық саясат, дипломатия және саясатты жасаудың "ақылға қонымды" нәрсесі ретінде қарастырылса, онда бұл теориялар халықаралық аренаның табиғи және ішкі қасиеттері деп саналатын сенімсіздік, аяусыз бәсекелестік және моральдық принциптерден бас тартуды ынталандыруы мүмкін. Зерттеу нысанына/құбылысына әсер ету үшін байқау мен теориялаудың қабілетінің әдістемелік мысалдары ретінде "байқаушының күту әсері" және антропологтар мен этнографтардың зерттеуге жататын адамдар мен мінез-құлықтарына қатысушы байқаудың ықтимал әсеріне қатысты ұзақ уақыттан бері алаңдаушылықтарын атауға болады. Бұдан әрі, рефлексивистердің пікірінше, бұл теориялар олар жасалған әлеуметтік контексті маңызды жағдайларда көрсетеді; сондықтан, белгілі бір мағынада, әлеуметтік әлем одан жасалған теорияларды қалыптастырады. Рефлексивтілікке баса назар аударудың көбінесе нормативтік немесе этикалық аспектісі бар. Рефлексивистер теоретиктердің мүмкіндігінше өзін-өзі тануы керек деп жиі айтады – олардың теорияларын қалыптастыратын және қалыптастыратын ықпалдарға (ұйғарымдарға, көзқарастарға, нормативтік міндеттемелерге және т.б.) мүмкіндігінше көп көңіл бөлуі керек. Сонымен қатар, олар өз теорияларын сол теорияларда белгіленген стандарттар мен аргументтерге сәйкес ұстауы керек. Соңында, олар теориялық тұрғыдан ойлаудың ықтимал және мүмкін салдары туралы ойлануы керек. Кейбір рефлексивистер (мысалы, постструктуралистік бағыттағылар) теорияны теориялар зерттейтін адам практикасы сияқты практика ретінде түсінуге болады деп санайды; бұл әлеуметтік шындыққа араласудың (білгіш немесе бейсана) әрекеті және ол ешқашан "бейтарап" немесе "жайсыз" болмайды, және теоретиктер қашып құтыла алмайтын (және қашуға тырыспауы керек) салдары үшін жауапкершілік бар.

Рефлективизм және постпозитивизм

Рефлективистік тәсілдерге конструктивизм, феминизм, постструктурализм, постколониализм және сындық теория жатады. Осы тәсілдердің соңғы үш онжылдықта IR ғылымына басымдық берген рационалистік тәсілдерге қарсы салған шақыруы, позитивистер мен постпозитивистер/антипозитивистер арасындағы "Халықаралық қатынастардағы үшінші пікірталаспен" байланысты болды. (Бірінші екі "Ұлы пікірталас" (1) реалистерді, "идеалистер" деп аталатындармен және (2) мінез-құлықты зерттеушілерді, "традиционалистер" деп аталатындармен салыстырды, соңғылары тарихи әдістерді және саяси философиядан алынған түсініктерді қолдады.) Рефлективистердің көпшілігі позитивизмге қарсы болғанымен, рефлективизмді постпозитивизммен немесе антипозитивизммен теңестіру қате болуы мүмкін, себебі позитивистік бағытталған (дәстүрлі) конструктивистердің өзі Кеоханның сипаттамасына сәйкес келеді. Халықаралық қатынастар теориясында рационализм мен позитивизмді жиі (бұрыс) теңестіру шатастықты күшейтеді. Рационалды таңдаудың қағидаларын қабылдамайтын көптеген позитивистік саясаттанушылар бар. Халықаралық қатынастардағы кейбір бағытты ұстанатын ғалымдар, әлеуметтік ғылымдардағы позитивистік емес тәсілдердің маңыздылығын немесе құндылығын жоққа шығарып, рационализм-рефлективизм пікірталасын рационализм мен ("дәстүрлі") конструктивизм арасындағы пікірталас ретінде, екі негізгі әлеуметтік теория (немесе "онтология") ретінде қарастырды. Рационализм-конструктивизм пікірталасы 21 ғасырдың басында кеңінен талқыланды, кейбіреулер мұндай қарама-қарсылықтың өзін қабылдамай, екі тәсілдің арасындағы негізгі үйлесімділікті немесе синтез мүмкіндігін айтты.

Рефлективистік көзқарастарды сынға алу

Рефлективистік көзқарастарға басты сын-ескертпелер рефлективизм мен әлеуметтік ғылымдарда позитивизм деп белгілі болған эпистемологиялық айырмашылықтардан туындайды. 1970 жылдардан бері халықаралық қатынастар теориясының бағытты көбі эпистемологиялық тұрғыдан позитивистікке бейімделген, тіпті оған көшкен. Рефлективистердің позитивистік қағидалар мен әдістерін қабылдамауы, сыртқы әлем туралы сенімді мәлімдемелер жасай алмайды деген сынға ұшыратты, тіпті бүкіл "әлеуметтік ғылым саласын" жоққа шығарды деген айыптаулар да болды. Мұндай сын-ескертпелер американдық саясатта кең тараған, ал рефлективизм АҚШ-тағы халықаралық қатынастар зерттеулерінде, әсіресе Еуропа мен үшінші әлем елдерінен шыққан зерттеулермен салыстырғанда, көбінесе танымал емес.