Монғол Барлас тайпасының басшысы Хажжи Бег

Кіріспе

Моңғол Барлас тайпасының басшысы Хажы Бег Барлас (Шағатай/حاجی بیگ برلاس; 14 ғасырдың басында – 1361) – Барлас тайпасының басшысы, ол бұл қызметте кейін Тимурид империясын құрған Тимурдың тікелей алдыңғысы болды. Ол Қарашар Барластың бес атасынан берген ұрпағы, оның тегі Хажы Бег – Бұрлақи Барластың ұлы, ол Немүле Барластың ұлы, одан әрі Есүнте Моңке Барластың ұлы, содан кейін Дарұғачи Қарашар Барластың ұлы. Хажы Барлас – моңғол әскерінің қолбасшысы болған. Оған қажы сөзінің қосылуы Меккеге қажылық сапар жасауымен байланысты, ал оның нағыз аты – "Сәйф әд-Дин Барлас". Бег атағы оған Барлас тайпасының бастығы немесе басшысы ретінде берілген.

Өмірбаян

Хаджжи Бег Барлас тайпасының мүшесі болды және Қарачар Ноянның ұлы Есунте Мөңке арқылы оның түкпірлес атасы еді. Одан Немуле Барлас, одан Бурлаки Барлас, одан Хаджжи Барлас туды. Қарачар – Шыңғыс ханның ұлы Шағатайға сенім білдірген моңғол батырларының бірі. Хаджжи Бег пен Тимурдың ортақ атасы – Қарачар, бірақ олар әртүрлі ұлдарынан тараған. Оның әкесі Бурлаки Барлас ислам дінін қабылдағандықтан, ол мұсылман отбасында дүниеге келді. Кейін, ересек болған соң Меккеге қажылық сапар жасап, «Хаджжи Барлас» атағын алды. Тимурдың әкесі Тарақай Барлас Хаджжи Бегтен үлкен, олар туысқан болып табылады.

Өмір

Хаджи Бег алғаш рет 1358 немесе 1359 жылы есімдерде кездеседі, ол оңтүстік Шағатай хандығын тиімді басқарып отырған Қараунас Әбдулланың құлатылуына қатысты. Жақында билікке келген Әбдулла жас және тәжірибесіз болғандықтан, Самарқанға көшуі Хаджи Бегке қауіп төндірді, өйткені оның иеліктері жақын орналасқан Киш қаласы маңында болды. Буян Сұлдус есімді тағы бір тайпа басшысымен бірігіп, Хаджи Бег оны биліктен тайдырып, оның марионетка ханы Шах Темірді өлтірді. Буян Сұлдус содан кейін Әбдулланың бұрынғы әмір лауазымына көтерілді. Буян Сұлдустың өкіметін жүзеге асырудан бас тартуы және Шағатай улусы ішіндегі жалғасқан хаостық жағдай 1360 жылы Моғолстан ханы Туғлуғ Тимурдың басып кіруіне әкелді. Шағатай басшыларының көпшілігі басып кіруге қарсылық көрсетпеді, ал көптегендері бір-бірінің жерлерін тонау мүмкіндігін пайдаланды. Барлас тайпасымен шектес Ясаур Хажы Махмудшах, Моғол әскерімен бірге олардың аумағына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Хаджи Бег бастапқыда қарсы тұруға ниеттенді, бірақ моғолдардың күштірек екенін көріп, Хорасанға қашып кетті. Хаджи Бегтің шегінуі кезінде Барлас әулетінің өкілі Тимур оны ертіп жүрді. Олар Оқсу өзеніне жеткенде Тимур Барлас аймағында тәртіпті сақтау үшін Кишке қайтуға рұқсат сұрады. Тимурдың Барлас аймағындағы және Моғол элитасының бірнеше мүшелері арасындағы беделі оның Барлас аймағының билеушісі болып тағайындалуына себеп болды. Содан кейін Тимур Хаджи Бегке қарсы болған тайпа басшыларымен одақтасып, ақырында Әбдулланың жүйесі Әмір Хусейнге, қазіргі Қарауналардың басшысына қолдау көрсетті. Осы уақыт аралығында моғолдар аймақтан шығып, Моғолстанға қайтып келді. Біраз уақыттан кейін Хаджи Бег Шағатай улусына оралып, Барластарды қайта бақылауға алуға тырысты. Ол Жалаир билеушісі Баязидке барды, және олар бірлесіп Ясаурилерге шабуыл жасады. Тимур бұл туралы естігенде, Ясаурилерді қолдау үшін әскерін аттандырды. Екі тарап шайқаста кездесті, оның нәтижесі туралы пікірлер екіұшты, бірақ бұл Барлас әмірлері мен әскерінің Хаджи Бегке қайта оралуына әкелді. Нәтижесінде Тимур Хаджи Бегке бағынуға мәжбүр болды. Барластар мен Жалаирлер Ясаурилерге тағы да шабуыл жасап, оларды жеңді, бұл жеңіс Хаджи Бегтің тайпа басшысы ретіндегі беделін нығайтты. 1361 жылдың көктемінде Туғлуғ Тимур тағы да улусқа басып кірді. Баязид Жалаир мен Буян Сұлдустың ханға адалдық серт беруге шешім қабылдағанын білген Хаджи Бег де солай жасауды жоспарлады. Алайда, Туғлуғ Тимурдың Баязидті өлімге кесуі оның ойын өзгертті. Ол Кишке әскер жинауға барып, Оқсудан өтіп Хорасанға кірді, бірақ онда түріктер тобы оны өлтірді. Туғлуғ Тимур Тимурға екінші рет Киштің басшылығын тапсырды, бірақ ол көп ұзамай оны жоғалтты.

Hajji Beg is first mentioned in 1358 or 1359, when he participated in the overthrow of the Qara'unas ‘Abdullah, who was effectively in control of the southern Chagatai Khanate. 'Abd Allah, who had recently taken power, was young and inexperienced, and his move to Samarkand threatened Hajji Beg, whose territories were centered in the nearby city of Kish. Together with another tribal leader named Buyan Suldus, Hajji Beg removed him from power and killed his puppet khan Shah Temur. Buyan Suldus was then raised to 'Abd Allah's former position of amir. Buyan Suldus' refusal to enforce his authority, as well as a continuing state of chaos within the Chagatai ulus, led to the Khan of Moghulistan, Tughlugh Timur, to invade in 1360. Most of the Chagatai leaders did not oppose the invasion; many of them took the opportunity to pillage each other's lands. The Yasa'ur Hajji Mahmudshah, whose tribe bordered the Barlas, decided to raid their territory with a Moghul army. Hajji Beg decided at first to resist, but seeing that the Moghuls were much stronger, he fled to Khorasan. During his retreat, Hajji Beg was accompanied by a member of a prominent Barlas family, Timur. When they reached the Oxus River, Timur asked to return to Kish so that he could maintain order within the Barlas region. Timur's prominent standings within the Barlas and with several members of the Moghul elite, however, resulted in Tughlugh Temur's appointing him as the ruler of the Barlas region. Timur then aligned himself with tribal leaders that were hostile to Hajji Beg, eventually throwing his support behind Amir Husayn, a nephew of 'Abd Allah and the current leader of the Qara'unas. In the meantime, the Moghuls abandoned the region and headed back to Moghulistan. Soon afterwards, Hajji Beg returned to the Chagatai ulus in an effort to regain control of the Barlas. He went to the ruler of the Jalayir, Bayazid, and together they attacked the Yasa'uri. When Timur heard of this, he moved his army in support of the Yasa'uri. The two sides met in battle, and while its outcome is disagreed upon, it caused the Barlas emirs as well as the army to defect back to Hajji Beg. As a result, Timur was constrained to submit to Hajji Beg. The Barlas and Jalayir then again attacked the Yasa'uri and defeated them; this victory secured Hajji Beg's position as leader of his tribe. In the spring of 1361 Tughlugh Timur again invaded the ulus. Knowing that both Bayazid Jalayir and Buyan Suldus had decided to pledge their allegiance to the khan, Hajji Beg planned to do so as well. Tughlugh Timur's execution of Bayazid, however, prompted him to change his mind. He went to Kish to gather troops, and then crossed the Oxus into Khorasan, but there he was killed by a group of Turks. Tughlugh Timur then gave Timur command of Kish a second time, but he would lose it soon afterwards.