Кіріспе
Нигерияның Бас судьясы 1958 жылдан 1972 жылға дейін
Омоба Сэр Адетокунбо Адегбоега Адемола (1906 жылдың 1 ақпаны – 1993 жылдың 29 қаңтары) – нигериялық құқықшы, Нигерияның Бас судьясы қызметін 1958 жылдан 1972 жылға дейін атқарған. Ол 1958 жылдың 1 сәуірінде Бас судья болып тағайындалды, зейнеткерлікке шыққан Сэр Стаффорд Фостер Саттоннан кейін осы лауазымға келді. Адемола Нигерияның Эгба тайпасының Алакесі, Оба Сэр Ладапо Адемола II-нің ұлы болды. Бенин университетінің алғашқы ректоры.
Ерте өмір және білім
Адетокунбо 1906 жылғы 1 ақпанда ханзада Ладапо мен ханшайым Тежумаде Адемоланың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Лагостағы Эгба біріккен үкіметінің регенті болды, кейіннен Эгба халқының тарихи қаласы Абеокутадағы Эгбаның Алакесі – Адемола II атанды. Оның анасы – сер Адейемо Алакижаның ағап әпкесі. Төрт жасында ол Абеокутада анасының әкесі Па Алакижамен қысқа ғана уақыт өмір сүрді, бір жылдан кейін Абеокутадағы Итесидегі Рим-католик мектебінде бірінші білімін алды. 1925 жылы орта білімін аяқтап, отарлық мемлекеттік қызметке қабылдану үшін аға клерк емтиханын сәтті тапсырды. Ол Лагостағы Ұлттық хатшылықтың бас хатшысы кеңсесіне клерк болып орналасты. 1928 жылдан 1931 жылға дейін Адемола Кембридж университетінің Селвин колледжінде құқық тағылымдады. 1958 жылдан 1972 жылға дейін ол Бас судья қызметін атқарды.
Мансап
Адетокунбо 1934 жылы Лондонның Мидл Темпл қаласында адвокаттық құқық алды. Нигерияға оралғаннан кейін, әкесінің ықпалымен және тікелей талабы бойынша, ол елдегі екі саяси оқиғада бейбітшілік орнатушы рөлін атқарды. 1964 жылы ұлттық сайлаулардың нәтижесі шешілмей қалғаннан кейін президент Ннамди Азикиве, Шығыс аймағының бас судьясы сэр Луис Мбанефо мен Адемола араласағанға дейін, үкімет құру үшін ешқандай партияны шақырудан бас тартты. Кейін ол 1966 жылғы төңкерістен кейін, елден бөлініп кетуді қалаған кейбір солтүстік офицерлердің әрекеттерін жұмсартуға көмектесті. Бас судья ретінде Адемола өзінің қызметінің барысында «Регина Илоринге қарсы» және «Айинке Ибидунниге қарсы» істері сияқты маңызды сот шешімдеріне қатысты, сонымен қатар әдеттегі құқық мәселелерін зерттеді. Ол осы кезеңде конституциялық даулардың да көптеген ісіне қатысты. Мысалы, «Дохерти Абубакар Балеваға қарсы», «Адесожи Адереми Сэмюэл Акинтолаға қарсы» және «Олавоин полиция комиссарына қарсы» істері. Сэр Адетокунбо, доктор Теслим Олауэ Элиаспен бірге (кейін Нигерияның бас судьясы болған), Нигерия заң мектебінің құрылуына зор үлес қосты. Осы мектеп ашылғанға дейін заңгерлердің ағылшын адвокатурасында біліктілік алуы қажет еді. Адемоланың қызмет ету кезеңінде федералды үкімет отаршылдықтан парламенттік жүйеге, содан кейін әскери билікке өтті. Адемола сот жүйесінің басшысы ретінде әріптестерінің құрметіне лайық болды, келісімге келуге және үкіметтің сот тармағына лайықты құрмет көрсетуге қабілетті еді. Дегенмен, кейбір сыншылар оның атқарушы билікке тым кешірімді болғанын айтты. Адемола бірыңғай сот жүйесін жақтады. Ол бір кезде аймақтық бас судья болғанына қарамастан, бірыңғай құрылымға деген ұстанымынан айныған жоқ.
As Chief Justice, he played the role of peacemaker in two political events in the country. In 1964, after the stalemate of national elections, Nnamdi Azikiwe, the president, refused to call any party to form a government until the intervention of Sir Louis Mbanefo, the Chief Justice of the Eastern region and Ademola. He later went on to play a calming role in the aftermath of the 1966 coup when some northern officers wanted to secede from the country. As Chief Justice, Ademola was involved in some notable judgements during his tenure, in both Regina vs Ilorin Native Authority and Ayinke vs Ibidunni, he delved into the issue of customary law. He was also involved in various constitutional cases during the period. Some of the cases are Doherty v Abubakar Balewa, Adesoji Aderemi v Samuel Akintola and Olawoyin vs the Commissioner of Police. Sir Adetokunbo, along with Dr. Teslim Olawale Elias (who succeeded him as Chief Justice of Nigeria), was instrumental in the establishment of the Nigerian Law School. Prior to its establishment, legal practitioners had had to qualify at the English Bar. During Ademola's tenure, the federal government changed from colonial rule to a parliamentary system, then to military rule. Ademola as head of the judiciary was not found wanting as a man respected by his peers and who was able to compromise and accord respect for the judicial branch of government. However, some critics perceived he was lenient towards the executive branch. Ademola preferred a unified judiciary. Even though he was once a regional Chief Justice, it did not deter his preference for a unified structure.
Халық санағы
Зейнетке шыққаннан кейін Адемола жаңа құрылған Нигерия халық санағы кеңесінің төрағасы болып тағайындалды, ол қазіргі Ұлттық халық саны комиссиясының алдындағы мекеме болды. Кеңес 1973 жылы ұлттық санақ жүргізді және санақ аяқталғаннан кейін 79 миллион адам тұратынының алдын ала саны жарияланды. Алайда, оңтүстік штаттарының көпшілігі бұл санды қабылдамады, себебі солтүстіктегі халықтың саны бұрынғы санақпен салыстырғанда оңтүстікке қарағанда күрт өскенін олар ұнатушылықпен қабылдамады.
Батырлық, құрмет және мүшелік
Адемола йоруба халқының ханзадасы болғандықтан, ол жиі «Омоба» деген құрметті атауын қолданған. Ол 1957 жылдың қаңтарында алғаш рет рыцарь атағын алды, ал 1963 жылы Ұлыбританияның Жеке кеңесінің мүшесі және Британ империясы орденінің командирі (KBE) болып тағайындалды. Бұлардың бәрін королева Елизавета II Нигерияның британдық протекторат болып табынған және кейін Комонвелл аймағы болған кезінде жасады. Нигерияның Бас судьясы қызметін атқарғандығы үшін Адетокунбо Нигерия Республикасының федералдық үкіметімен Нигер орденінің Ұлы командирі (GCON) орденімен марапатталды. Адетокунбо сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық мемлекеттік қызмет жөніндегі кеңесші кеңесінің мүшесі, Халықаралық заңгерлер комиссиясының мүшесі, Заң арқылы әлемдегі бейбітшілік ұйымының атқарушы мүшесі, Әлемдік заңгерлер қауымдастығының вице-президенті, Нигерияның Қызыл Крест қоғамының президенті, Нигерияның Чешир үйлерінің төрағасы, Халықаралық Олимпиада комитетінің мүшесі, Нигерияның халықаралық қатынастар институтының мүшесі және реформаланған Огбони бауырластығының Олори Олувосы (немесе Ұлы шебері) болды.
Жеке өмір
Ол Оксфорд университетін бітірген және еңбек конвенциялары мен ережелері жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымы сарапшылар комитетінің алғашқы Лагос өкілі, қадірлі Эрик Мурдың қызы Кофо Мурға үйленді. Олардың бес баласы болды.