Кіріспе

Канадалық психолог Эллен Биалисток, ОК, FRSC (1948 жылы туған) – канадалық психолог және профессор. Ол Онтарио провинциясының Торонто қаласындағы Йорк университетінде Ерекше зерттеу профессоры атағын иеленеді және Өмір бойына даму таным және даму зертханасының директоры болып жұмыс істейді. Сонымен қатар, ол Бэйкрест қарттарға күтім көрсету орталығының Ротман зерттеу институтында қатарлас ғылыми қызметкер.

Қазіргі зерттеулер

Биалистоктың қазіргі зерттеулерінің көп бөлігі балалық шақтан ересек жасқа және қарттыққа дейінгі екі тілділікке, сондай-ақ оның өмір бойындағы танымдық процестерге тигізетін әсеріне шоғырланған. Ол балалардың жазба және ауызша түрдегі тіл меңгеру процесін де зерттеді, сонымен қатар екі тілділіктің осы процестерге қалай әсер ететінін қарастырды.

Балалардың билингвизмі мен танымдық дамуы

Екі тілділіктің әртүрлі зерттеулерде танымдық дамудың белгілі бір салаларына, әсіресе бір тілді адамдармен салыстырғанда, маңызды әсер ететіні көрсетілді. Биалисток бұл ойды одан да терең зерттеп, екі тілділік нақты қандай танымдық даму бөліктеріне әсер ететінін анықтауға ұмтылды. Ол екі тілді балалардың даму жолын, бір тілді балалардың даму жолымен салыстыра отырып, осы зерттеу саласында балаларға ерекше назар аударады.

Атқарушы бақылау

Екі тілділіктің танымдық дамуға әсері бар екені бірнеше рет дәлелденгенмен, зерттеулер танымдық дамудың қандай аспектілеріне әсер ететіндігіне аз назар бөлді. Биалисток пен Барак екі тілділіктің дамуға әсерінің жалпылығы туралы зерттеуде үш топ екі тілділерді бір топ бір тілділермен салыстырды. Екі тілді үш топ үш фактор бойынша ерекшеленді: сөйленген тілдердің ұқсастығы, мәдени орта және білім беру тәжірибесінің тілі. Екі тілді топтың барлығы атқарушы бақылау тапсырмасын ауыстыруда бір тілді топты басып өтті, бірақ тіпті бір тілді топты алып тастағанда да, үш ерекшелендіруші фактордың ешқайсысы атқарушы бақылау тапсырмасының орындалуына маңызды әсер етпеді. Бұл нәтижелер екі тілділіктің өзі когнитивтік дамудың вербальді емес, атқарушы бақылау аспектісінде артықшылықты қамтамасыз ететінін көрсетеді. Осы жалпы артықшылықтан өзге, екі тілділерде атқарушы бақылауға қатысты айқын артықшылық бар, әсіресе тапсырманы орындау үшін осы атқарушы бақылаудың бірнеше компоненттері қажет болған жағдайларда. Балалардың ағылшын және француз тілдерін меңгерудегі жетістіктері мен металингвистикалық дағдылары толық білінгіш балалардың (үйде екінші тілін үйренгендер) даму қабілеттерімен қаншалықты дәл сәйкес келетінін және француз тілінде қарқынды оқыту олардың ағылшын тілінің дамуына кедергі келтіретінін бағалау үшін тексерілді. Француз және ағылшын тілдеріндегі лингвистикалық және металингвистикалық қабілеттерге қатысты тапсырмаларды талдау әртүрлі үлгілерді көрсеткенмен, олардың көпшілігі толық білінгіш балалардың үлгілеріне сәйкес келді. Осылайша, осы суға батыру бағдарламасына қатысатын балалар екі тілді ғана емес, сонымен қатар екі тілділіктің артықшылықтарын да иеленеді. Француз тіліне үнемі қатысу және тілдің ресми құрылымындағы оқыту осы балалардың тілдік дағдыларын одан әрі жақсартады. Нәтижелер өңдеудің екі түрлі түрін көрсетті. Екі тілдің арасында тығыз байланысты болған фонологиялық саналылық, қандай тіл үйренілсе де ортақ танымдық негізді ұсынады. Сөздерді анықтау, керісінше, екі тілдің арасында байланысты емес, бұл әр тілдің өзіндік ерекшеліктері мен оның ерекше талаптарымен реттелетін ерекше қабілетке ие екенін көрсетеді. Екі тілді балалардың екі түрлі жазу жүйесін оқып үйренуі жағдайында фонологиялық саналылық тілдер арасында оңай ауыстырылатын, ал сөздерді тану (осылайша оқу) әр тіл үшін жеке әзірленуі керек. Жауапты тежеу жағдайында бір және екі тілділер бірдей нейрондық желілерді белсендіріп, тапсырманы бірдей уақыт ішінде орындады. Алайда, интерференцияны басу сынақтарында екі тілділер бір тілділерге қарағанда басқа нейрондық аймақтарды белсендірді және тапсырманы тез орындады. Бір тілділер мен екі тілділердің арасындағы нейрондық жауаптың айырмашылығы интерференцияны басу мен жауапты тежелудің бір-бірінен танымдық жағынан ерекшеленетінін ғана емес, сонымен қатар екі тілділіктің саналы назарға қатысты тежелудің танымдық бақылауында артықшылықты қамтамасыз ететінін көрсетеді (қолмен перне басу), бірақ көп сәтті моторлық жауаптарды бақылауға қатысты маңызды әсер етпейтін сияқты (көз қозғалыстарын тежеу). Одан әрі жас және қарт бір тілді және екі тілді ересектер топтарымен үш сабақтас зерттеулер жүргізіліп, екі тілді артықшылықтың ересекте сақталуын, сондай-ақ екі тілділіктің егделеудің атқарушы бақылауға әкелетін нашарлауына қарсы қорғаныс ретінде қызмет ететіндігі туралы түсінік зерттелді. Биалисток, Крейк, Клейн және Висванатан нәтижелер ересек жасқа дейін екі тілді артықшылықтың жалғасуын көрсетті және егде жастағы екі тілді ересектер үшін атқарушылық процестердегі жаспен байланысты төмендеудің баяулауын және танымдық жұмыс істеудегі басқа да оң әсерлерін білдіретін үлгі, бұл екі тілділіктің бастапқыда болжамнан тыс кең таралған пайдасын көрсетеді.

Екі тілділік пен деменцияның пайда болуы

Қартаюдың табиғи процесі миға кері әсер етеді және көбінесе деменцияға немесе одан да нақтырақ айтқанда, Альцгеймер ауруына алып келеді. Адамның өмірі бойы сақталып қалатын екі тілділіктің артықшылығын ескере отырып, екі тілділіктің ұзақ жылдар бойына сыйақы ретінде келтіретін пайдасы осы аурулардың белгілерін жеңілдете немесе оларды пайда болуын кейінге жылдыруы мүмкін.