Кіріспе

1970 жылы түсірілген Сатьяжит Рэйдің "Праттидуанди" (The Adversary, Siddharta and the City) фильмі – 1970 жылы түсірілген үндістандық бенгал драмалық фильмі. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Сатьяжит Рэй жүзеге асырған. Ол "Калькутта" трилогиясының бірінші бөлімі. "Праттидуанди" Сиддхарта атты білімді орта тап өкілінің әлеуметтік дүрбелеңнің ортасындағы тартысын көрсетеді. Сыбайлас жемқорлық пен жұмыссыздық өршіп тұр, ал Сиддхарта революционер ағасымен де, мансапты көздеген әпкесімен де арасын табыса алмайды. Фильм фотонегативті флэшбектер сияқты тәжірибелік әдістермен танымал.

Сюжет

Сиддхартха (Дхритиман Чаттерджи) әкесінің күтпеген өлімінен кейін медициналық білімін тоқтатуға мәжбүр болады. Енді оның жұмыс табуы керек. Бір жұмыс теңгерімде одан соңғы он жылдағы ең маңызды әлемдік оқиғаны атауын сұрайды. Оның жауабы – «Вьетнам халқының танытқан адамдық қайраты», ал күтілгені – Айға адамның қонуы. Сұхбат беруші оның коммунист екенін сұрайды. Әрине, ол жұмысқа қабылданалмайды. Ол бір кофеханаға келеді, онда оған коммунистік партияда жұмыс ұсынылады. Ол қызығушылық танытпаған соң, партия жетекшісі оған медициналық өкіл бос орны туралы айтады. Ыстықтан қашу үшін және сәтке ұйықтау үшін ол кинотеатрға барады. Басты фильмге дейін үкіметтік үгіт-насихат жаңалықтары көрсетіліп жатқанда, кинотеатр залында жарылыс болады. Паникада Сиддхартха сағатын сындырады. Ол сағат шеберіне барады, бірақ жөндеуге ақшасы жетпейді. Жолдан өтуді күтіп тұрғанда, ол әдемі әйелге назар аударады. Ол естеліктер арқылы медициналық студенттік күндеріне оралады. Профессор әйел денесінің анатомиясын түсіндіреді. Фильмде Сиддхартханың көптеген армандары мен ойлары орын алады. Жатақханаға бара жатқанда ол хиппилермен кездеседі. Бұрынғы сыныптасымен бірге цензураланбаған швед фильмін көруге барады, бірақ фильм олардың күтілгеніндей қызықты болмайды. Калькуттадағы үздіксіз саяхаттарында, қарындасы және коммунист ағасымен бұзылған қарым-қатынастарында, оның Кейямен достығы ғана оны сақтап қалады. Кейя қарапайым қыз. Сиддхартха мен Кейя бір-бірінің қосылуын ұнатады, бірақ жағдайға байланысты бір-біріне міндеттеме бере алмайды. Тағы бір жұмыс теңгерімінен кейін Сиддхартха үлкен қаланы тастап, алыс шалғайдағы кішкентай қалада сатушы болып жұмыс істейді. Ол Кейяға қарым-қатынастарын әлі де бағалайтынын жазады. Ол сондай-ақ бала кезінен армандаған құстың даусы естиді, бірақ бұл жолы ол шын, оның ойынан емес. Хатты аяқтағаннан кейін, ол қарапайым бөлмесінің балконына шығады. Құс тағы да шақырады. Ол сондай-ақ жерлеу процесінің қайғылы әндерін естиді. Ол камераға бұрылғанда, сурет тоңдырылады. Финал Сиддхартханың әкесінің өлімі көрсетілген алғашқы көрініске ұқсайды. Алайда, соңғы көрініс Сиддхартханың Калькуттада жұмыс табу үмітінің аяқталғанын көрсетеді.

Қабылдау және марапаттау

Винсент Канби газеті «Нью-Йорк Таймс» фильмге 5 жұлдыздан 4,5 жұлдыз берді, оны «өте әсерлі комедия» деп атады, онда басты кейіпкер «әлеуметтік теңсіздіктер мен экономикалық жемқорлыққа қаһарланып, бірақ оны білдіре алмайды». Денис Шварц фильмге А− бағасын берді, оны «құқықтарын жоғалтқандар туралы әдемі бейнеленген саяси фильм» деп сипаттайды. Ол «Сатяжит Рэй» бүкіл әлемдік контрмәдениет революциясын, ескі буынға қарсы жастардың көтерілісін және өзінің сүйікті Калькуттасында болып жатқан әлеуметтік дүрбелеңді қолдайтынын жазады. Бірақ ол Үндістанның Батыс елдерінен өзгеше екенін де айтады. Оның сөзіне қарағанда, Ұлыбританияның отарлауының ұзақ салдарынан Үндістанның мінезі ерекшеленеді, сондықтан жастар жағдайды жақсарту үшін алдымен өздерінің нағыз кім екенін анықтауы керек. «Бұл хабар түсінікті болды, бірақ бұл саяси драмадағы ең түсініксіз нәрсе – Рэйдің өткір әзіл-қалжың сезімі болды (сияқты, шындықтың ащы шындығын көруге мүмкіндік беретін уақтылы түсірілген рентген суреттері)». Джеймс Траверс фильмді «Рэйдің бұрынғы фильмдерінен елеулі стильдік өзгеріс» деп бағалады, бұл заманауи көрермендерді таң қалдыруы мүмкін, өйткені олар режиссердің бұрынғы поэтикалық неореализміне үйреніп қалған. Ол фильмнің «синема верите» стилі «тақырыбына өте сәйкес келеді» дейді және оны «аудиторияны тақырыптан алшақтататын, қарапайымдылығы мен сұрғылттығымен» «көруге қиын» фильм деп атайды. Sight & Sound журналына жазған Том Милн «[ ] қарсыластың саяси қатысы туралы тым көп әңгіме болды» деп есептейді, бұл оның бұрынғы фильмдерімен, мысалы, «Маханагар», «Канченджунга» және «Джалсагар» арасындағы параллельдерді байқайды. Дерек Малколм фильмнің «лирикалық флэшбектер техникасы [ ] әрқашан жақсы жұмыс істемейді» деп жазды, бірақ оның «керемет эпизодтары» мен «жазу және режиссурада кез келген адам сияқты нәрселердің тереңіне үңілу қабілеті» бар екенін мойындайды. Ол сондай-ақ фильмді оның қарсыластарынан қорғады. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 6 рецензия негізінде 100% рейтинг берілген, орташа бағасы 7.5/10. Фильм үш Үндістан Ұлттық кино сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде 1971 жылы «Ең үздік режиссер» сыйлығы және 1971 жылы Чикаго халықаралық кинофестивалінде «Алтын Хьюго» сыйлығына ие болды.

Мұра

"Пратидуанди" – Рейдің "Калкутта трилогиясының" бірінші фильмі, одан кейін "Сеймабадда" (1971) және "Жана Аранья" (1976) фильмдері түсірілді. 2012 жылы режиссер Ашим Алувалия бұл фильмді жеке топ ондығына ("The Sight & Sound Top 50 Greatest Films of All Time" дауыс беруі үшін) қосты және былай деп жазды: "Пратидуанди" фильмінде Рей 70-ші жылдардағы Калькутта қаласы бойынша қолмен түсірілген, Годар стиліндегі динамикалық саяхатқа шығып, бұрынғы стильін өзгертеді. Бұл керемет!"