Кіріспе

Латвиядағы қала Ливани (Лиеванхоф) – халық саны шамамен 10 000 адамды құрайтын, Латвияның шығысындағы Латгале аймағындағы Ливани муниципалитетінің қаласы. Ол Дубна және Даугава өзендерінің тоғысында, Латвия астанасы Ригадан шамамен 170 километр шығысқа қарай орналасқан. Ливани муниципалитеті – Рига бағытынан Латгале аймағына кіретін алғашқы муниципалитет. Бұл – Латгале аймағының шақыру қағазы және кілті, ол адамдарға одан әрі Латгале аймағының қонақжайлылығымен танысуға мүмкіндік береді. Ливани – Дубна Даугавамен, Земгале Латгалемен кездесетін қала, және Рига мен Даугавпилс қалаларына, сондай-ақ Ресейге, Беларусь пен Литваға қарайтын жолдардың торабы. 2007 жылдан бері Ливани қаласы – даму ресурстары, әлеуметтік және экономикалық белсенділіктер шоғырланған аймақтық даму орталығы болып табылады. Ливани қаласының тарихи мұрасы қала құрылысының ерекшелігі мен құрылымында сақталған. Рига көшесіндегі шыршалы қалалық қоғамдық орталық технократиялық сәнділікке ие, ол көшедегі сауда нысандарының, жаңартылған ғимараттардың және велосипед жолдарының дизайны арқылы көрінеді.

Тарих

Ливани қаласының ірі елді мекен ретінде қалыптасуы 1533 жылға дейін барып жетеді, осы жылы жердің сол кездегі иесі Ливен қожалық құрып, оны өзінің атымен – Ливенхоф деп атады. 1678 жылы мұнда алғашқы католик шіркеуі салынды. Қала екі дүниежүзілік соғыс кезінде қатты қиындықтарды бастан өткерді. Ливани есімі шынымен байланысты. 1887 жылы мұнда шыны зауыты салынды, ол қазір тоқтап тұр. Бұл оқиға 11 ғасырда, саудагерлер мен шеберлердің қазіргі Ливани орналасқан жерде қоныс құруымен байланысты. Бұл қоныс ежелгі латгалдық Джерсика мемлекетіне қарасты, ол Джерсика мемлекетінің орталығынан солтүстікке қарай 7 шақырым қашықтықта, Дубна және Даугава өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Дубна деп аталған бекінілген қоныс туралы алғашқы жазба деректер 1289 жылға жатады. Ливанидің бүгінгі танымал болған тарихы 1533 жылға дейін барып жетеді, осы жылы жергілікті неміс землевладельці Ливен мұнда шағын ауыл құрып, оны өзінің атымен – Ливенхоф деп атады. 1677 жылы Ливани поляк магнаты Леонард Поцейге тиесілі болды. Католик дінін ұстанғандықтан, 1678 жылы ол алғашқы католик шіркеуін салдырды. Шіркеу Дубна өзенінің жағасында, қазіргі №1 Ливани орта мектебінің жанында орналасқан. Сол кезде көптеген кедейлер шіркеудің төңірегіне жиналатын. Олар өздеріне берілген тамақты Дубна өзенінің жағасына алып барып, жолдан тыс жерде жеп-ішетін. Осы себепті бұл жерге «Кедей шығанағы» (Убагликис) деген ат қойылды. Қазір бұл тартымды тұрғын үйлерден тұратын аудан. 1824 жылы Ливаниге заңды түрде қалашық («miests») мәртебесі берілді. 1854 жылы осы жерде Латгалиядағы екінші халық мектебі ашылды. 1689 жылы алғашқы жергілікті дәріхананың ашылуы да маңызды оқиға болды. Латвия тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін, Ливанидің дамуына жаңадан алынған қала мәртебесі (1926) үлкен үлес қосты. Ливани қаласының басты көшесі – Ригас көшесі бойында 370-ке жуық тұрғын үй (көпшілігі ағаштан салынған) салынды. Бұл көше көптеген шағын дүкендерімен танымал болды, олардың көпшілігі жергілікті еврейлерге тиесілі еді. 1930 жылдардың ортасында Ливаниде 180-ге жуық дүкен болды. Қала сонымен қатар аймақтық мәдениет орталығының рөлін де атқарды.

Өнеркәсіп тарихы

Ливани – өнеркәсіптік тарихымен ерекшеленетін қала. Ливанидің дамуының негізі дерлік екі ғасыр бойы өнеркәсіп болып келді. Жергілікті экономика 1861 жылы Рига-Орел темір жолының ашылуы және 1860-шы жылдардағы реформалар, атап айтқанда, жеке бастылықтың жойылуы нәтижесінде күрт өсімді басынан өткерді. Өнеркәсіптік өсуге жол және су жолдары арқылы жақсы көлік байланыстары, Видземе және Курземе аймақтарынан келген арзан жұмыс күші, сондай-ақ жергілікті бай табиғи ресурстар ықпал етті. Өндіріс үшін Ливанидің жанындағы орманды пайдалануға болады, ал Дубна және Даугава өзендері арқылы қосымша ағаш жеткізілді. Бұл жерде саз, доломит, құм және торфтың мол қоры болды, бұл құрылыс материалдарын, шыны және торф өндіруге қажетті шикізатты қамтамасыз етті. 1920 жылдардың басына дейін Ливаниде 10 жаңа зауыт салынды; олардың ішіндегі ең ірілері – целлюлоза зауыты (1872 жылы құрылған), шыны зауыты (1887), ағаш өңдеу зауыты, сондай-ақ линолеум, кірпіш және тоқыма өнімдерін өндіру орындары болды. Даугава өзенінің қарсы жағасындағы Менькиде француз компаниясы мүйіз зауытын салған, ол корсеттерге, бас киімдерге және телефондарға түймелер шығарды және бүкіл Еуропадағы бірегей кәсіпорын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жергілікті зауыттар жабылып, жабдықтары Ресейге эвакуацияланды. Екі жарым жыл бойы Ливани майдан желісінде болды. Ұдайы оқ жаудыру салдарынан шамамен 155 ғимарат қирады. Соғыстан кейін Ливаниде 1880 тұрғын ғана қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс Ливанидегі кәсіптік белсенділіктің тоқтауына себеп болды, нәтижесінде қаланың жартысы қирады. Кеңес үкіметі де оңтайлы жағдай жасаған жоқ; Дубна мен Даугава өзендерінің жағалауларындағы ескі ғимараттар мен ландшафт біртіндеп бұзылды. 1970 жылдары қаланың оңтүстік бөлігінде бұрынғы тұрғын үйлердің орнына стандартты 5 қабатты үйлер салынды. Бұл Ливаниде ірі өнеркәсіптік объектілер құрылған кезбен бірге болды. 1970-1980 жылдары жаңа биохимиялық зауыт, құрылыс материалдарын өндіру орны және құрылыс компаниясы ашылды. Соңғысы 1980-ші жылдары аса танымал болған «Ливани үйлерін» салуға маманданған. Қаладағы ең көне өнеркәсіптік объекті – шыны зауыты кеңейтілді. Ливани Латгалияның үшінші өнеркәсіптік орталығына айналды, Латгалияның екінші ірі қалалары – Даугавпилс және Резекнеден кейін.

Ливани қаласының аумақтық құрылысы

Ливани – т.с. сызықтық қалалардың типік мысалы. Мұндай құрылымның себебі – оның Даугава өзенінің жағасында, Рига – Даугавпилс тас жолы/темір жолының екі жағында орналасуы. Бұл транзиттік бағыт бір мезгілде Ливани қаласының (Ригас иела) орталық көшесі және құрылыс жоспарлаудың басты осі болып табылады. Қаланың "орталығы", ең маңызды қызметтер орналасқан жер, негізгі көше бойымен және оған жақын аймаққа дейін созылып жатыр. Осылайша, қаланың бір ғана орталығы бар, бірақ нақты шекарасы жоқ. Ливани арқылы екі маңызды жол өтеді: A6 Рига – Даугавпилс ұлттық тас жолы және P63 Ливани – Преили автокөлік жолы. 2003 жылы Дубна өзені мен Рига көшесі үстіндегі көпірлер қайта жаңартылып, қазір жақсы күйде. Сонымен қатар, соңғы жылдары Ливани көшелеріндегі жарықтандыру жүйесі едәуір жақсартылды. Ливанидегі жолдардың жалпы ұзындығы 38,5 км. Қалалық жолдардың 84%-ы битумды бетонмен, ал қалғаны ұсақ таспен жабылған. Жергілікті кәсіпкерлердің пікірінше, қалалық жолдарды күтіп ұстау, әсіресе, жол жөндеу, бетон қаптамасының зақымдалған бөліктерін ауыстыру және қысқы маусымда қарды тазалау жұмыстары оларды қанағаттандырады. Қаладан 4,8 км теміржол өтеді. Теміржолдың жалпы ауданы өте үлкен, ол Ливани қаласының ауданының 5%-ын құрайды. Жергілікті теміржол станциясы жүк және жолаушылар транзитін, сондай-ақ қала мен ауданның өнеркәсіптік кәсіпорындарына көлік қызметтерін басқарады. Станция аумағында бір басты теміржол және жиырма стрелка бар бес теміржол бар. Станциядағы теміржолдың жалпы ұзындығы 2500 метрді құрайды. Соңғы жылдары жергілікті теміржолдардың жүктемесі артты: Ливани станциясы күніне 48 жүк және 12 жолаушылар пойызын қабылдайды. Қозғалыстың тығыздығының артуынан туындаған кедергілерді шешу үшін Ливани аудандық кеңесі екі деңгейлі теміржол өткелін салуды жоспарлап отыр. Жаз айларында Даугаваның екі жағалауын Ливани – Дигнажа паром байланыстырады, ол Латгаледен Земгалеге (әсіресе Селия аймағына) ең тікелей жол. Бұл паром Даугаваның екі жағында тұратын адамдар үшін, жаяу жүргіншілерге, автокөлік жүргізушілерге және велосипедшілерге маңызды көлік құралы болып табылады.