Кіріспе
Бір жасушалы организмнің түрі
Cyclospora cayetanensis – адамдарда және мүмкін басқа приматтарда циклоспориаз деп аталатын ішек талқандауын (диарея) тудыратын кокцидия паразиті. Алғаш рет 1980 жылдары кокцидия табиғаты бар жаңа патоген ретінде хабарланған және 1990 жылдардың басында сипатталған.
Тарих
Маркус пен Фреан (1993) алғаш рет көрсеткендей, адамдарда Cyclospora cayetanensis жөніндегі алғашқы жарияланған мәліметтерді Ашфорд (1979) жасаған сияқты, ол Папуа – Жаңа Гвинеядағы үш адамның нәжісінен кокцидияға ұқсас, бірақ анықталмаған Isospora түрлерін тапқан. Олар Ашфордтың мақаласына сілтеме жасады. Оның мақаласындағы фотомикрографиялар қазіргі кездегі организмге морфологиялық жағынан ұқсас организмді көрсетеді. Маркус 1980-жылдары Cyclospora-ның кокцидиялық табиғатын сезген, бірақ бұл туралы өз ойларын ресми түрде жарияламаған. Кейін Наранго және авторлар (1989) хроническаялық диареясы бар бірнеше перуаниялықтардан алынған, бірдей организм болуы мүмкін екенін хабарлады және оны Cryptosporidium muris-қа ұқсас деп атады. Басқа зерттеушілер спораланбаған ооцистер цианобактерияларға көбірек ұқсайды деп ойлады, соның салдарынан әдебиетте «цианобактерияға ұқсас дене» немесе CLB термині кеңінен қолданыла бастады (кейде авторлар «кокцидияға ұқсас дене» немесе CLB терминін де қолданды). Соңында Ортега және авторлар (1992) ооцистерді споралап, экцистегенін және осылайша паразитті Cyclospora туысына жатқызғанын көрсететін тезис жариялады. Олар осы кезде Cyclospora cayetanensis атауын да ұсынды. Дегенмен, тезисте морфологиялық ақпарат келтірілмегендіктен, C. cayetanensis техникалық тұрғыдан nomen nudum (сипаттамасы жоқ атау) болып саналды. Бірақ Ортега және авторлар (1993) осы кокцидия туралы қосымша мәліметтер жариялады, атауды растау үшін толық морфологиялық сипаттама 1994 жылға дейін жарияланбады. Осылайша, бұл паразиттің дұрыс атауы Cyclospora cayetanensis Ortega, Gilman, & Sterling, 1994, ал nomen triviale этимологиясы Перудың Лима қаласындағы Cayetano Heredia университетінен алынған. C. cayetanensis номен нудум болған екі жылдық кезеңде, толық морфологиялық сипаттама жариялап, атауын өзгертуге ниеттенген кез келген адам мұны жасауға құқылы болған. C. cayetanensis-тің нақты расталған иесі – адам. Бұл протоозоид өзінің өмірлік циклын иесінің эпителийлік жасушалары мен асқазан-ішек жолында өткізеді. Жұғу фекальды-ауыздық жолмен таралады және адам фекальды-ауыздық жолмен жұғады, ол адам фекальды-ауыздық жолмен жұғады, ол адам фекальды-ауыздық жолмен жұғады. Иесінің асқазан-ішек жолындағы әртүрлі химиялық заттар ооцистердің экцистеуіне және спорозоидтардың босауына себеп болады; әдетте, ооцист ішінде екі спорозоид кездеседі. Бұл спорозоидтар эпителийлік жасушаларға енгеннен кейін мерогонияға ұшырайды, бұл жыныссыз көбеюдің бір түрі, нәтижесінде көптеген қыз мерозоидтар пайда болады. Бұл қыз жасушалар жаңа ие жасушаларын жұқтырып, тағы бір мерогонияны бастауы немесе гаметогеніз арқылы жыныстық жолға түсуі мүмкін: қыз мерозоидтар еркек макрогамонттарға – көптеген микрогаметтерді құратын – және әйел макрогамонттарға айналады. Эркек микрогаметтер әйел макрогамонттармен біріккеннен кейін, зигота ооцистке айналады және ие жасушасын жарып, нәжіспен бірге шығады. Бірақ, нәжіспен шығарылған ооцистер бірден жұқпалы емес. Споралану бір аптадан бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін, сондықтан адамнан адамға жұғу ықтимал емес. Бұл C. cayetanensis-ті Cryptosporidium parvum-нан ажыратады, себебі C. parvum ооцистері иесінен шыққаннан кейін бірден жұқпалы болады.
Симптомдары
C. cayetanensis гастроэнтерит тудырады, аурудың ауқымы жасқа, қожайынның денсаулық жағдайына және жұқпалы дозаның мөлшеріне байланысты өзгереді. Симптомдары: "сулы диарея, тәбет жоғалту, салмақ төмендеу, іш қабыну және ауыру, газдың артуы, жүрек ауру, шаршау және төмен градустағы қызба", бірақ ауыр жағдайларда бұл құсу, айтарлықтай салмақ жоғалту, шамадан тыс диарея және бұлшық ет ауыруларымен күшейеді. Әдетте, бірнеше күнге созылған сулы диареясы бар пациенттерде бұл ауруға күдік тууы мүмкін, әсіресе егер олар протозоа эндемикалық аймаққа сапар жасаған болса. Қожайында инкубациялық кезең әдетте бір аптаға созылады, ал ауру өзін-өзі шектеуге дейін алты аптаға дейін жалғаруы мүмкін. Емделмесе, ауру қайталануы мүмкін. Аурудың ауыр түрлері иммундық жүйесі әлсіреген пациенттерде, мысалы, ЖИТС-пен ауыратындарда кездесуі мүмкін. Адам циклоспориазы клиникалық тұрғыдан криптоспоридиоз, изоспориоз, гиардиоз және микроспоридиозға ұқсас, себебі клиникалық белгілері бірдей. Миалгиямен және артралгиямен жүретін, гриппке ұқсас синдром диареяның басталуына себеп болуы мүмкін. Қызба төмен градуста болады және сирек кездеседі. Орташа немесе ауыр дегидратация, компенсаторлық тахикардия, систолалық қан қысымы (SBP<90 мм рт.ст.) және тері эластикасының төмендеуі байқалуы мүмкін. Бірақ жеңіл инфекция аз немесе ешқандай клиникалық белгіні тудырмайды. Иммундық жүйе симптомдардың пайда болуын анықтайды; яғни, симптомдықтан симптомсыз кезеңге өту иммундық жүйенің қарсылық қабілетіне байланысты.
Тәуекел факторлары
Тропикалық немесе субтропикалық аймақтарда тұратын немесе саяхаттайтын адамдарда C. cayetanensis жұқтыру қаупі артуы мүмкін, себебі бұл аймақтарда ол эндемикалық. Эндемикалық аймақтардағы инфекциялар айқын маусымдық сипат көрсетеді, бірақ оның себептері толыққанды түсініксіз, ал Солтүстік Америкадағы жағдайлар көбінесе көктемнің соңы мен жазда, тропикалық аймақтардан өнім импортының артуымен байланысты болады. Ооцистер жұқтырған адамның нәжісімен шығып, қоршаған ортада 2-14 күн бойы жетіліп, жұқпалы болатындықтан, адамның басқа адамнан, мысалы, жұқтырған тамақ дайындаушыдан тікелей жұғуы ықтимал емес. Бұрын C. cayetanensis басқа протозойлық инфекциялармен шатастырылып, көбінесе Cryptosporidium parvum деп қате анықталған. Дегенмен, дұрыс диагноз қою үшін екеуінің арасындағы бірнеше айырмашылықтарды ескеру қажет. Оларға мыналар жатады: өлшемдегі айырмашылық – C. parvum кішірек; модификацияланған қышқылға төзімді бояу нәтижелеріндегі айырмашылық – C. parvum тұрақты түрде қызыл түске боялады, ал C. cayetanensis өзгермелі бояу көрсетеді; және ультракөк сәуле астындағы автофлуоресценция – C. cayetanensis осы қасиетке ие, ал C. parvum жоқ. C. cayetanensis жұқтыру жағдайлары көбінесе түсіндірілмей қалады, себебі мұндай жағдайлардың эпидемиологиялық зерттеулері қиындықтарға толы және генотипілеу әдістері жеткіліксіз. Жақсы генотипілік сипаттамаға жасалған соңғы әрекеттерге микросателлиттік маркерлерге және ядролық маркерлердің бір нуклеотидтік полиморфизміне (СНП) негізделген көп локустық тізбекті типтеу кіреді.
Емдеу
Иммундық жүйесі сау адамдардың көпшілігі емсіз жазылып кетеді. Егер емделмесе, ауру бірнеше күннен бір айға дейін немесе одан да ұзаққа созылуы мүмкін. Симптомдар біраз уақытқа басылып, кейін бір немесе бірнеше рет қайта оралуы мүмкін (қайталану). Диареяға қарсы дәрілер диареяны азайтуға көмектеседі, бірақ дәрі ішу алдында медицина қызметкерімен кеңесіңіз. Денсаулығы нашар немесе иммундық жүйесі әлсіреген адамдар ауыр немесе ұзаққа созылатын ауруға шалдығу қаупі жоғары. Бүгінгі күнге дейін протозойларды емдеудегі ең тиімді препарат – ауызға қабылданатын триметоприм-сульфаметоксазолдың (TMP SMX) жеті күндік курсы. Препараттың әсерлеріне ооцисттердің шығарылу мерзімінің айтарлықтай қысқаруы, диареяның тоқтауы және нәжіс үлгілерінде ооцисттердің 2-3 күн ішінде табылмайтындығы жатады. Сульфаға аллергиясы бар пациенттер үшін әзірге тиімді антибиотиктердің басқа режимі табылған жоқ.
Алдын алу
Бұл патогенге қарсы вакцина жоқ. Инфекция эндемиялық ортада фекальды ластанған тамақ пен су арқылы жұғады, сондықтан C. cayetanensis инфекциясының алдын алу үшін бірнеше қарапайым шешімдер ұсынылған. Ең қарапайым жолы – саяхатшыларды протозоя эндемиялық аймақтарға бармауға ескерту (әдетте, Перу, Бразилия және Гаити сияқты санитариясы нашар тропикалық және субтропикалық аймақтар), әсіресе таралу маусымында: Саяхатшылар суды немесе тамақты хлормен немесе йодпен өңдеудің Cyclospora ооцистерін өлтіруі екіталай екенін білуі керек. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығының бастапқы орнындағы денсаулық сақтау шараларын жақсарту, мысалы, суару жүйелері адам нәжісіне қол жеткізе алатын суды пайдаланбауына көз жеткізу. Сондай-ақ, 1 микрон абсолютті көміртекті сүзгілеу жүйелері сияқты сүзгілеу жүйелерін қолдану Cyclospora мөлшерін азайтады, бұл паразиттің таралуын күрт төмендетеді.
* The entries in the first three columns refer to the known or likely year(s), month(s), and jurisdiction(s) in which the exposure(s) to Cyclospora occurred. ** For additional details, see summary information about the outbreak investigations in 2013. For the purposes of this table, the exposure month(s) and case counts are limited to those explicitly linked in the investigations to the food item specified in the last column. † The case counts include laboratory confirmed and probable cases of cyclosporiasis. By definition, each outbreak included at least two linked cases, at least one of which was laboratory confirmed. ‡ A food vehicle is specified only if a single ingredient or commodity was identified in an outbreak investigation. ¶ Cases that occurred in Canadian travelers to the United States were not included. †† For additional perspective, see summary information about outbreak investigations in 2014. For the purposes of this table, the exposure months and the case count for the outbreak in Texas are limited to those explicitly linked in the investigations to the food item specified in the last column.
Жыл(дар)*Ай(лар)*Аймақ(тар)*Жағдайлар саны†Тамақ көзі және анықталған жағдайда бастапқысы‡
2000 мамырГрузия19Рассбери және/немесе қарақұмық (күдікті)
2000 маусымПенсильвания54Рассбери
2001 қаңтар–ақпанФлорида39
2001 қаңтарНью-Йорк қаласы3
2001–02 желтоқсан–қаңтарВермонт22Рассбери (күдікті)
2002 сәуір–майМассачусетс8
2002 маусымНью-Йорк14
2004 ақпанТехас38
2004 ақпанИллинойс57Базиль (күдікті)
2004 мамырТеннесси12
2004 мамыр–маусымПенсильвания96Гватемаладан келген қар бұршақ
2005 наурыз–майФлорида582 ¶Перудан келген Базиль
2005 мамырОңтүстік Каролина6
2005 сәуірМассачусетс58
2005 мамырМассачусетс16
2005 маусымКоннектикут30Базиль (күдікті)
2006 маусымМиннесота14
2006 маусымНью-Йорк20
2006 шілдеГрузия32
2008 наурызВисконсин4Қантты бұршақ (күдікті)
2008 шілдеКалифорния45 ¶Рассбери және/немесе қарақұмық (күдікті)
2009 маусымКолумбия округі34
2011 маусымФлорида12
2011 шілдеГрузия100
2012 маусым–шілдеТехас16
2013 маусымАйова және Небраска16Мексикадан келген салат қоспасы
2013 маусым–шілдеТехас38Мексикадан келген кинза
2013 шілдеВисконсин8Жеміс салаты (күдікті)
2014 маусымМичиган14
2014 маусым–шілдеТехас26Мексикадан келген кинза††
2014 шілдеОңтүстік Каролина13
* The entries in the first three columns refer to the known or likely year(s), month(s), and jurisdiction(s) in which the exposure(s) to Cyclospora occurred. ** For additional details, see summary information about the outbreak investigations in 2013. For the purposes of this table, the exposure month(s) and case counts are limited to those explicitly linked in the investigations to the food item specified in the last column. † The case counts include laboratory confirmed and probable cases of cyclosporiasis. By definition, each outbreak included at least two linked cases, at least one of which was laboratory confirmed. ‡ A food vehicle is specified only if a single ingredient or commodity was identified in an outbreak investigation. ¶ Cases that occurred in Canadian travelers to the United States were not included. †† For additional perspective, see summary information about outbreak investigations in 2014. For the purposes of this table, the exposure months and the case count for the outbreak in Texas are limited to those explicitly linked in the investigations to the food item specified in the last column.
* Бірінші үш бағандағы жазбалар Cyclospora-ға ұшыраған белгілі немесе ықтимал жыл(дар), ай(лар) және аймақ(тар) туралы мәліметтерді көрсетеді. ** 2013 жылғы жарылыс туралы толық ақпаратты қараңыз. Осы кесте үшін, әсер еткен ай(лар) мен жағдайлардың саны соңғы бағанда көрсетілген тамақ өніміне байланысты зерттеулерде тікелей байланысты болғандармен шектеледі. † Жағдайлардың санына зертханалық расталған және ықтимал циклоспориаз жағдайлары кіреді. Әрбір жарылыс анықтамасы бойынша кем дегенде екі байланысты жағдайды қамтиды, олардың кем дегенде біреуі зертханалық расталған. ‡ Тамақ көлігі тек бір ингредиент немесе тауар жарылыс зерттеуінде анықталған жағдайда ғана көрсетіледі. ¶ АҚШ-қа саяхат жасаған канадтықтардың жағдайлары есепке алынбады. †† 2014 жылғы жарылыс зерттеулері туралы толық ақпаратты қараңыз. Осы кесте үшін Техас штатындағы жарылыстың әсер еткен айлары мен жағдайлардың саны соңғы бағанда көрсетілген тамақ өніміне байланысты зерттеулерде тікелей байланысты болғандармен шектеледі.
* The entries in the first three columns refer to the known or likely year(s), month(s), and jurisdiction(s) in which the exposure(s) to Cyclospora occurred. ** For additional details, see summary information about the outbreak investigations in 2013. For the purposes of this table, the exposure month(s) and case counts are limited to those explicitly linked in the investigations to the food item specified in the last column. † The case counts include laboratory confirmed and probable cases of cyclosporiasis. By definition, each outbreak included at least two linked cases, at least one of which was laboratory confirmed. ‡ A food vehicle is specified only if a single ingredient or commodity was identified in an outbreak investigation. ¶ Cases that occurred in Canadian travelers to the United States were not included. †† For additional perspective, see summary information about outbreak investigations in 2014. For the purposes of this table, the exposure months and the case count for the outbreak in Texas are limited to those explicitly linked in the investigations to the food item specified in the last column.
2013 жылғы АҚШ-тағы індет
2013 жылдың 26 шілдесіне дейін 11 штатта кем дегенде 285 адам зардап шекті. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) мәлімдегендей, індеттің нақты себебі әлі анықталған жоқ. Жұққандардың көп бөлігі Орта Батыста болды, Айова штатында 138 және Небраска штатында 70 жағдай тіркелді. Басқа зардап шеккен штаттар: Техас, Флорида, Джорджия, Висконсин, Коннектикут, Иллинойс, Канзас, Миннесота, Нью-Джерси және Огайо. 2013 жылдың 29 шілдесінде CDC 15 штаттан 373 адамның зардап шеккенін, үш штаттан 21 науқастың ауруханаға жатқызылғанын, ал өлім-жітім тіркелмегенін хабарлады. Аурудың қоздырғышының көзі анықталмады, бірақ ең көп жағдайды тіркеген Айова штатының денсаулық сақтау қызметкерлері импортталған көкөністерден күдіктенді. 2013 жылдың 30 шілдесінде Небрасканың Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті мен Айованың Денсаулық сақтау департаменті бір мейрамхана тізбегінің салынған салатындағы паразит індеттің таралушысы екенін мәлімдеді. Дегенмен, CDC және АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) басқа штаттардан алынған ақпаратты бағалауды жалғастырды, бұл нәтижелер басқа штаттардағы ауруларға қатысты ма екенін анықтау үшін. 2013 жылдың 1 тамызында CDC 397 жағдайды тіркеді, ал Айова мен Техас тағы 22 жағдайды қосты, бұл ресми емес санды 400-ден асырды. Сонымен қатар, Луизиана штатында алғашқы жағдай тіркеліп, зардап шеккен штаттардың саны 16-ға жетті. 2013 жылдың 3 тамызында CNN хабарлағандай, індеттің бастауы Olive Garden және Red Lobster мейрамханаларында берілген, Taylor Farms de Mexico компаниясы өндірген салатқа байланысты. 2013 жылдың 15 тамызында CDC тағы тоғыз Cyclospora инфекциясын тіркеп, жалпы санын 548-ге жеткізді. Жұққан штаттардың саны 19-да қалды, бірақ CDC барлық жағдайлардың Айова мен Небраскада Мексикадан келген ластанған салат қоспасына байланысты екені расталмағанын мәлімдеді. 2013 жылдың 19 тамызында CDC тағы 10 Cyclospora жағдайы туралы хабарлап, ресми емес санды 600-ден асырды. Теннесси штаты да алғашқы жағдайын тіркеді, бұл зардап шеккен штаттардың санын 20-ға жеткізді. CDC әлі де барлық штаттардағы жағдайлардың Айова мен Небраскадағы індеттермен байланысты екендігін анықтау қиын екенін ескертеді. 2013 жылдың 27 тамызында індеттің шығу тегі әлі де құпия болып қалды. FDA, Taylor Farms de Mexico салат зауытында азық-түлік қауіпсіздігін бұзу фактісі анықталмағанын мәлімдеді.
2015 жылы Техаста ошақ жарылды
FDA мәлімдемесінде CDC-ден келтірілгендей, "қазіргі уақытта (2015 жылдың шілдесінде) АҚШ-та циклоспориаздың тағы бір жарылысы орын алып жатыр, онда Техас штатының денсаулық сақтау департаменті және Висконсин штатының денсаулық сақтау департаменті, сондай-ақ Висконсин штатының ауыл шаруашылығы, сауда және тұтынушыларды қорғау департаменті Мексиканың Пуэбла штатынан келген кинзаны жеке ауру ошақтарына қатысты күдікті фактор ретінде анықтады". Өткен жылы Техаста 200 жағдай тіркелді, олардың бір бөлігі Пуэбла аймағынан келген кинзамен байланысты болды.
2016 жылы Техаста ошақ жарылды
Денсаулық сақтау органдары Солтүстік Техастың төрт ірі округінде циклоспориаздың оннан астам жағдайы расталғанын және оның себебінің ластанған тамақ болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Тексас штатының денсаулық сақтау қызметі департаменті сейсенбіде бұл паразиттің Даллас, Таррант, Коллин және Дентон округтерінде табылғанын, ал оның пайда болуы жаңа өнімдермен байланысты болуы мүмкін екенін хабарлады. Округ әкімдері NBC 5 телеарнасына Даллас округінде төрт, Коллин округінде үш, Дентон округінде төрт және Таррант округінде жеті жағдай тіркелгенін айтты. Дентон округіндегі және Таррант округіндегі кем дегенде төрт жағдай бойынша адамдар жақында елден шығып келген – бұл инфекцияның бастапқы нүктесіне күмән тудырады. Бүкіл штат бойынша қазіргі уақытта циклоспориазға шалдыққан 66 жағдай расталды, бірақ инфекцияның көзі әлі анықталған жоқ. Көптеген адамдар үшін симптомдар ауыр емес. "Бірақ өте жас, егде жастағы немесе иммундық жүйесі нашарлаған адамдар үшін бұл ауру үлкен проблемалар тудыруы мүмкін", - деді Планодағы Медициналық орталықтың бас дәрігері Ханг Тран. Соңғы жылдары, 2012–2015 жылдары, циклоспораның жарылуы Мексиканың Пуэбла қаласынан импортталған жаңа кинзамен байланысты болды. 2015 жылдың жазынан бері Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы сәуір мен тамыз аралығында осы аймақтан импортқа тыйым салды.
2018 жылғы Del Monte орта батыс аймағындағы көкөніс ауруының басталуы
CDC мәліметінше, Del Monte брокколи, сәбіз, гүлдік капуста, сельдерей таяқшалары және дил соусы бар Del Monte Fresh Produce көкөніс табаларын, Kwik Trip және Peapod сияқты кейбір сауда орындарынан кері қайтарып алды. Төрт штаттың – Айова, Мичиган, Миннесота және Висконсин тұрғындары циклоспорадан ауырды.