Кіріспе
Билеуші кинетопластидтер экскаваторлар тобы Trypanosomatida – тек бір білікшеге ие кинетопластидтік бір жасушалы организмдер тобы. Атау грек тіліндегі trypano (тесіп өтетін) және soma (дене) сөздерінен шыққан, себебі кейбір трипанозоматидтер бұрғыша сияқты қозғалады. Барлық түрлері тек паразиттік, негізінен жәндіктерде кездеседі. Кейбір тұқымдастардың өмірлік циклы екінші қожайынды қамтиды, ол омыртқалы, омыртқасыз немесе өсімдік болуы мүмкін. Олардың арасында адамдарда ауыр ауруларды тудыратын бірнеше түрлер бар. Кейбір трипанозоматидтер клетка ішінде паразиттік етеді, бірақ Trypanosoma brucei – маңызды ерекшелік ретінде, осы ереженің жолын бұзады.
Trypanosomatida is a group of kinetoplastid unicellular organisms distinguished by having only a single flagellum. The name is derived from the Greek trypano (borer) and soma (body) because of the corkscrew like motion of some trypanosomatid species. All members are exclusively parasitic, found primarily in insects. A few genera have life cycles involving a secondary host, which may be a vertebrate, invertebrate or plant. These include several species that cause major diseases in humans. Some trypanosomatida are intracellular parasites, with the important exception of Trypanosoma brucei.
Медициналық маңызы
Трипанозоматидтер туғызатын үш негізгі адам ауруы: африкалық трипаносомиазы (ұйқы ауруы, *Trypanosoma brucei* туғызады және цеце шыбықтары арқылы жұғады), оңтүстік америкалық трипаносомиазы (Чага ауруы, *T. cruzi* туғызады және триатомин шыбықтары арқылы жұғады), және лейшманиоз ( *Leishmania* түрлерінің әртүрлі түрлерімен туындаған және құм шыбықтары арқылы жұғатын трипанозомалық аурулар жиынтығы).
Эволюция
Отбасы жойылған Paleoleishmania туысының қалдықтарынан белгілі, олар Мьянманың бурлин кескініндегі Альбиан (100 млн жыл бұрын) және Испаниоланың Бурдигалиан (20–15 млн жыл бұрын) кескініндегі Доминикан кескінінде сақталған. Trypanosoma туысы да Доминикан кескінінде жойылған T. antiquus түрінде кездеседі.
Өмірлік цикл
Кейбір трипанозоматидтер тек бір ғана мезгілдік иесінде тіршілік етеді, ал көптеген түрлері гетероксенді болып табылады: олар өмірлік циклінің барысында бірнеше мезгілдік иелерде тіршілік етеді. Бұл гетероксенді өмірлік цикл әдетте қан сорғыш жәндіктің ішегін және омыртқалы жануардың қанын және/немесе тіндерін қамтиды. Сирек кездесетін иелеріне қан сорғыш омыртқасыз жануарлар, мысалы, қанқұйрықтар және өсімдіктер сияқты басқа да организмдер жатады. Әртүрлі түрлер өмірлік циклдің әртүрлі сатыларында әртүрлі морфологиялық формалар арқылы өтеді, олардың көпшілігі кем дегенде екі түрлі морфологиялық формаға ие. Әдетте промастигота және эпимастигота формалары жәндіктерде, трипомастигота формалары сүтқоректілердің қан ағынында, ал амастиготалар жасуша ішінде кездеседі. Көп зерттелген мысалдардың ішінде T. brucei, T. congolense және T. vivax жасушадан тыс, ал T. cruzi және Leishmania spp. жасуша ішінде тіршілік етеді.
Жыныстық көбею
Трипанозоматидтер, лейшманиоз (Leishmania түрлері), африкалық трипаносомиаз, ұйқы ауруы (Trypanosoma brucei) және Шагастың ауруы (Trypanosoma cruzi) сияқты бүкіл әлемге танымал ауруларды қоздытады, мейозға және генетикалық алмасуға қабілетті екені анықталды. Бұл жағдайлар трипанозоматидтердің жыныстық көбеюге қабілетті екенін көрсетеді. Амастиготтар – сүтқоректі жандардың ішкі жасушалық өмірлік циклінің кезеңінде жиі кездесетін морфологиялық форма. Барлық Leishmania түрлері өмірлік циклінде амастигота кезеңінен өтеді. Leishmania амастиготалары ең кішкентай эукариоттық жасушалардың бірі болып табылады, өте кішкентай. Бишігі өте қысқа, бишік қалтасынан аз ғана шығып тұрады (лептомонад). Флагель терең бишік қалтасынан сыртқа шықпайтын морфотип.
Басқа ерекшеліктері
Трипанозоматидтердің ерекше қасиеттері – РНК-ның транссплицингін жүзеге келтіру қабілеті және гликозомалардың болуы, олардың гликолизінің көп бөлігі осы органеллада жүреді. Тағы бір органелла – ацидокальцисома алғаш рет трипаносомаларда табылды.
Бактериялық эндосимбионт
Трипанозоматидтердің алты түрі қосымша протеобактериялық эндосимбионтты тасымалдайды, бұл эндосимбионттар TPE (трипанозоматидтік протеобактериялық эндосимбионттар) деп аталады. Бұл трипансоматидтер (Стригомонас онкопельти, С. кулицис, С. галати, Ангомонас десузай және А. деэней) өз кезегінде симбионтты ұстайтын трипанозоматидтер деген мағынада SHT деп белгіленеді. Барлық симбионттардың эволюциялық тегі ортақ және олар Candidatus "Kinetoplastibacterium" туысына жатқызылады. Көптеген симбионттар сияқты, бактериялардың геномы Taylorella және Achromobacter туыстастарының бос тіршілік ететін өкілдерімен салыстырғанда айтарлықтай қысқарған. (GTDB оларды Diaphorina citri симбионты Proftella туысымен жақын туыс екенін анықтады.) Олар жеке өмір сүре алмайтындықтан, маңызды биологиялық функцияларға қатысты гендерді жоғалтып, орнына иесіне тәуелді болды. Олар өздерінің бөліну процесін иесімен синхронды болу үшін өзгертті. Кем дегенде S. culicis-те TPE иесіне гемосинтез арқылы көмектеседі.