Кіріспе

Румын дәрігері Иулиу Хатиегану (14 сәуір 1885 - 4 қыркүйек 1959) – румындық ішкі аурулар маманы, ең алдымен туберкулез саласындағы зерттеулерімен танымал. Ол Клуж қаласында ішкі медицинаның құнды мектебін құрды. Бүгінде Клуж медицина және фармация университеті оның атымен аталады. Ол Румын академиясының мүшесі және саясаткер Эмиль Хатиеганудың бауыры болды. Ол сонымен қатар сәулетші болды, оның туындылары 1936 жылғы жазғы Олимпиададағы өнер сайысының сәулеттік бөлігіне енді.

Ерте өмір және оқу

Иулиу Хаțieгану 1885 жылғы 14 сәуірде Мажар патшалығындағы Мажардерце ауылында (қазіргі Дарья, Румыния) румын грек-католик діни қызметкері Хаțieганудың 13 баласының бесіншісі болып дүниеге келді. Ол Балязсфальвада (қазіргі Блаж, Румыния) оқыды, онда болашақ епископ Иулиу Хоссумен бірге оқыды, содан кейін Франц-Иосиф университетінің медицина факультетінде білім алды. 1910 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін профессор Зигмонд Пурештің ассистенты болды. 1914 жылдан бастап тамақ арқылы берілетін галактозурияны зерттеуімен танылды. 1918 жылы 1 желтоқсандағы Ұлы Бірігу кезінде Иулиу Алба-Юлиядағы Ұлттық Ассамблеяға қатысты, онда ол әріптестерін Трансильвания румын дәрігерлерінің құрылтайын өткізуге шақырды. Аталған құрылтай 1919 жылғы 29 қаңтарда Сибиу қаласында жас дәрігердің төрағалығымен өтті. Оның еңбегі мен Пурештің көрегендігінің арқасында Иулиу Хаțieгану Клуж университетінің медицина клиникасының профессоры және 1919-1920 жылдар аралығында Медицина факультетінің алғашқы деканы болды. 1929 жылы профессор Иулиу Хаțieгану Трансильвания румын әдебиеті және румын халқы қоғамының (ASTRA) Клуж бөлімшесін басқарды. 1930-жылдардың басында Клуж университетінің ректоры болып тағайындалды, қызметін жоғары білім беру мекемелерінде дене тәрбиесінің маңыздылығын арттыруға бағыттады. Оның сенімі осы идеяны жастардың арасында кеңінен таратуға ықпал етті, осы мақсатта тақырыптық конференциялар ұйымдастырды, білім беру журналын шығарды, Клужда спорт саябағын салғызды және төрт дене тәрбиесі пәнінің оқытушысын жұмысқа алды. 1935 жылы профессор Хаțieгану: «Дене тәрбиесі – білім берудің ең тиімді әдісі, ол дене мен жанды нығайтуға, мінезді қалыптастыруға септігін тигізеді» деп жазды. Хаțieгану медициналық зерттеулерге және адамдарға қызығушылық танытты, баршаға көмек көрсетіп, науқастарға тегін кеңес берді. Оның тәжірибесі мен білімі соншалықты жоғары болғандықтан, ол науқастың қозғалысын және сыртқы түрін көргеннен кейін ғана диагноз қоятын. Бір студенті – профессор Ион Гоямен бірлесіп, шаруалар мен жұмысшылардың патологиялық үлгілері туралы теорияны жасады, олардың денсаулығына басымдық беріліп, жақсы оқытылуы үшін жатаққа түсірілді. Ол Гиппократ пен Пастерден шабыттанды және Тюдор Аргези оны «румын медицинасының профессоры» деп атады. Иулиу Хаțieгану қазіргі күні жұмыс істеп тұрған және 1993 жылдан бері оның есімімен аталатын Клуж медицина және фармация университетін құрды. Ол сонымен қатар дене тәрбиесіне, адам денсаулығына, спорт саябақтарын құруға және туберкулезді зерттеуге деген қызығушылығымен де танымал болды.

Трансильвания медицинасының негіздері

1914 жылдан бастап ол Будапешттегі «Медициналық журналда» жарияланған тамақталқыру галактозуриясы туралы зерттеуі арқылы мамандандырылған әдебиетте танымал болды. Ол Альба-Юлиядағы Ұлы Ұлттық Ассамблеяға университет жастарының делегаты ретінде қатысты және Трансильванияның Басқару Кеңесіне қарсы Клуж университетінің құрылуын қорғады. Кейін ол дәрігерлердің бірінші съезіне төрағалық етті, онда оның досы, әскери дәрігер Иулиу Молдован, Басқару Кеңесі тағайындаған қоғамдық денсаулық мәселелерінің хатшысы ретінде Трансильвания халқының денсаулық жағдайы туралы баяндады, сонымен қатар Клуж Медицина факультетінде жұмысты қайта бастау қажеттігін атап өтті. 34 жасында ол Трансильванияда румын тілінде алғашқы университет лекциясын оқыды, ол «Катарральдық сарқынша туралы мәселе» тақырыбында болды, осы арқылы Клуждағы медициналық жоғары білімнің негізін қалады. Соғыс аралық кезеңде Клуж медицинасы ең жарқын және толыққанды нәтижелерге қол жеткізді. Ион Гоямен бірге Иулиу Хаțieganu Виктор Папилиан, Титу Василиу, Якоб Якобович, Константин Урече, Виктор Бабеш, Константин Левадити немесе Эмиль Раковица сияқты көрнекті мамандарды біріктірді. Екінші Вена шешімінен кейін Клуж клиникалары Сибиуға көшірілді. Қазіргі Медицина және Фармацевтика университеті оның есімімен аталатын профессор Хаțieganu сирек кездесетін үлгі болды. Бірақ Хаțieganu-дың ең басты еңбегі – ол ерекше оқытушылар құрамын қалыптастырды, олар румын медицинасының құндылығын одан әрі арттырды. Ол күшті тұлға болғандықтан, жылдамдап команда құрастырды, ол жұмыс үстелінде де, клиникаларда да кәсіби элиталық командаға айналды. Өз қаражатынан Хаțieganu 1930-1932 жылдары Клужда жастар спорты үшін парк құрды. Сомеш өзенінің жағасында орналасқан және 25 гектар аумақты алып жатқан Иулиу Хаțieganu спорт паркі, оның жалғыз баласының естелігіне арналды, ол бар болғаны 8 жасында қайтыс болды. Қазіргі уақытта ол өзінің негізін қалаушының атымен аталады.

Коммунистік кезең және саясатқа араласу

Коммунизм орнағаннан кейін жаңа саяси жағдай Хатиегануға да, оның серіктестеріне де әсер етті, олардың көптегені «халық соттары» деген желеумен қызметтен босатылды. 1931 жылдың 29 сәуірінен 14 шілдесіне дейін Иулиу Хатиегану Иорга үкіметінде Мемлекеттік министр болып тағайындалды. Ол сонымен қатар Денсаулық сақтау министрі де болды, бірақ Дене шынықтыру министрлігін құру туралы ұсынысы қабылданбағандықтан, қызметінен ерте кетті.