Ғылыми-фантастика тарихы: бастаулары мен эволюциясы

Кіріспе

Ғылыми фантастиканың әдеби жанры алуан түрлі, ал оның нақты анықтамасы ғалымдар мен жанкүйерлер арасында даулы мәселе болып қалады. Бұл келісімнің болмауы жанрдың тарихына қатысты пікірталастарда, әсіресе оның нақты бастауын анықтауда көрініс береді. Екі басты бағыт бар: біреуі жанрдың тамырларын ежелгі фантастикалық туындыларда, мысалы, шумерлердің Гилгамеш жырларында (ең ерте шумерлік мәтін нұсқалары шамамен б.з.б. 2150–2000 жылдарға дейін) көреді. Екіншісі ғылыми фантастика 17-шы және 19-шы ғасырлардың басында ғылыми революция мен астрономия, физика және математика салаларындағы маңызды жаңалықтардан кейін ғана пайда болды деп санайды. Ғылыми фантастика 20-шы ғасырда дамып, гүлденді, себебі ғылым мен өнертабыстардың күнделікті өмірге терең енуі технология, қоғам және жеке тұлға арасындағы байланысты зерттейтін әдебиетке қызығушылықты арттырды. Ғалым Роберт Скоулз ғылыми фантастика тарихын "адамзаттың кеңістік пен уақытқа қатысты көзқарастарының өзгеру тарихы – ғаламды түсінуіміздің артуы және осы ғаламдағы біздің орнымыздың тарихы" деп атады. Соңғы онжылдықтарда жанр кеңейіп, жаһандық мәдениет пен ой-санаға зор ықпал ететін күшке айналды.

Ежелгі және ерте заманауи прекурсорлар

Ғылыми фантастиканың алғашқы бастамаларын іздейтіндер үшін ең ерте және жиі келтірілген мәтіндердің бірі – ежелгі Месопотамияның Гилгамеш эпосы, ал ең ерте мәтін нұсқалары шамамен б.з.б. 2000 жылға дейін анықталған. Америкалық ғылыми-фантастикалық жазушы Лестер дель Рей Гилгамешті бастапқы нүкте ретінде пайдалануды қолдағандардың бірі болды, ол «ғылыми фантастика – алғашқы жазылған көркем әдебиеттей ескі. Міне, осы – «Гилгамеш эпосы» деді. Француз ғылыми-фантастикалық жазушысы Пьер Версинс Гилгамештің адам ақылы мен өлместік ізденісін бейнелегендіктен, алғашқы ғылыми-фантастикалық туынды болғанын айтты. Сонымен қатар, Гилгамеште апокалиптикалық ғылыми фантастикаға ұқсас су тасқыны көрінісі де бар. Дегенмен, туындыда нақты ғылым немесе технологияның болмауы оны фантастикалық әдебиет ретінде қарастыруға итермелейді. Ежелгі Үндістан поэзиясы, мысалы, индуист эпосы Рамаяна (б.з.б. V-IV ғасырлар) ғарышқа немесе су астына ұша алатын және озық қаруды қолдана отырып, бүкіл қалаларды жоя алатын Вимана сияқты ұшу машиналарын қамтиды. Санскрит гимндерінен тұратын «Ригведа» жинағының бірінші кітабында (б.з.б. 1700–1100 жж.) «жалыны мен суды пайдалана отырып, кеңістікке жылдам секіріп бара жатқан, он екі стамға (бағана), бір доңғалақ, үш машина, 300 айналым және 60 құрал бар» «механикалық құстар» туралы сипаттама бар. Ежелгі индуист мифологиялық эпосы – Махабхарата (б.з.б. 8-9 ғасырлар) – көкке көтеріліп, жаратушы Брахмамен кездесуге барған Какудми патша туралы оқиғаны қамтиды. Ол Жерге оралғанда көптеген ғасырлар өткенін біліп, уақытпен саяхаттау туралы түсінікті алдын ала болжап, таңғалады. Жиі келтірілетін мәтіндердің бірі – Сириялық грек жазушысы Лукиан Самосатинскийдің 2 ғасырдағы сатиралық «Шын тарихы», ол ғарыш кеңістігіне саяхат пен шетелдік өмір формаларымен сөйлесуді пайдаланып, саяхат әдебиетіндегі және пікірталастардағы асыра сілтеуді сынап көрсетеді. «Шын тарихтың» типтік ғылыми-фантастикалық тақырыптары мен топостарына ғарышқа саяхат, шетелдік өмір формаларымен кездесу (алғашқы кездесу оқиғасын бастан кешірумен қоса), планетааралық соғыс және планеталық империализм, гигантизм мотиві, адам технологиясының өнімдері ретіндегі жаратылыстар, баламалы физикалық заңдар бойынша жұмыс істейтін әлемдер және басты кейіпкердің барлау мен оқиғаға деген құштарлығы жатады. Лукиан Күн және Ай халқы арасындағы планетааралық шайқасты көрсетеді, онда таңғы жұлдызды отарлау үшін күресте алып ғарыш өрмекшілері «Ай мен таңғы жұлдыздың арасында ауада желіні тігуге тағайындалды, бұл бір сәтте орындалды және аяқпен күштер отырғызылған жай ғана науқан жасады». Л. Спраг де Камп және басқа да авторлар бұл ғылыми фантастиканың немесе прото-ғылыми фантастиканың ең алғашқы үлгілерінің бірі деп санайды. Алайда, мәтін әдейі сатирикалық және гиперболалық болу үшін жасалғандықтан, басқа сыншылар оның ғылыми фантастиканың алғысы ретінде дұрыс орнына күмәнді. Мысалы, ағылшын сыншысы Кингсли Амис «Бұл ғылыми фантастика емес, өйткені ол әуесқой әсер үшін әуесқойлықты үйіп тастайды» деді, бірақ ол оның сюжетін 20 ғасырдың ғарыш операларымен салыстырып, оның ғылыми-фантастикалық сипатын мойындады: «Мен тек «Шын тарихтың» серпінділігі мен күрделілігі оны күлкілі оқиға сияқты оқытатынын атап өткім келеді. Лукиан аудармашысы Брайан Рирдон бұл туындыны «айға, жер асты әлеміне, кит құрсағына және т.б. ғажайып саяхат туралы баяндама» деп сипаттап, нақтырақ айтқанда, «ол шын мәнінде ғылыми фантастика емес, онда ешқандай «ғылым» жоқ» деді. Жапондық ертедегі Урасима Таро ертегісі уақытпен алыс болашаққа саяхаттауды қамтиды және алғаш рет Нихонгиде сипатталған (720 жылы жазылған). Ол Үрашима Таро есімді жас балықшы туралы, ол теңіз асты сарайына барып, онда үш күн тұрады. Өз ауылына оралғаннан кейін, ол 300 жыл өткенін көреді, онда ол ұмытылған, үйі қираған, ал отбасы қайтыс болған. Жолда ол жын-перілерге, теңіз қыздарына, сөйлейтін жыландарға, сөйлейтін ағаштарға және басқа да тіршілік иелеріне тап болады. «Браст қаласы» сахаралық археологиялық экспедициядағы саяхатшылар тобының ежелгі жоғалған қаланы табу және Сүлеймен патшаның бір кезде жынды тұтқындауға қолданған қола ыдысын қалпына келтіруге тырысуын көрсетеді. Жолда олар мумияланған патшай...

One of the earliest and most commonly cited texts for those looking for early precursors to science fiction is the ancient Mesopotamian Epic of Gilgamesh, with the earliest text versions identified as being from about 2000 BCE. American science fiction author Lester del Rey was one such supporter of using Gilgamesh as an origin point, arguing that "science fiction is precisely as old as the first recorded fiction. That is The Epic of Gilgamesh." French science fiction writer Pierre Versins also argued that Gilgamesh was the first science fiction work due to its treatment of human reason and the quest for immortality. In addition, Gilgamesh features a flood scene that in some ways resembles a work of apocalyptic science fiction. However, the lack of explicit science or technology in the work has led some to argue that it is better categorized as fantastic literature. Ancient Indian poetry such as the Hindu epic the Ramayana (5th to 4th century BCE) includes Vimana, flying machines able to travel into space or under water, and destroy entire cities using advanced weapons. In the first book of the Rigveda collection of Sanskrit hymns (1700–1100 BCE), there is a description of "mechanical birds" that are seen "jumping into space speedily with a craft using fire and water containing twelve stamghas (pillars), one wheel, three machines, 300 pivots, and 60 instruments". The ancient Hindu mythological epic the Mahabharata (8th and 9th centuries BCE) includes the story of King Kakudmi, who travels to heaven to meet the creator Brahma and is shocked to learn that many ages have passed when he returns to Earth, anticipating the concept of time travel. One frequently cited text is the Syrian Greek writer Lucian of Samosata's 2nd century satire True History, which uses a voyage to outer space and conversations with alien life forms to comment on the use of exaggeration within travel literature and debates. Typical science fiction themes and topoi in True History include travel to outer space, encounter with alien life forms (including the experience of a first encounter event), interplanetary warfare and planetary imperialism, motif of giganticism, creatures as products of human technology, worlds working by a set of alternative physical laws, and an explicit desire of the protagonist for exploration and adventure. In witnessing one interplanetary battle between the People of the Moon and the People of the Sun as the fight for the right to colonize the Morning Star, Lucian describes giant space spiders who were "appointed to spin a web in the air between the Moon and the Morning Star, which was done in an instant, and made a plain campaign upon which the foot forces were planted". L. Sprague de Camp and a number of other authors argue this to be one of the earliest if not the earliest example of science fiction or proto science fiction. However, since the text was intended to be explicitly satirical and hyperbolic, other critics are ambivalent about its rightful place as a science fiction precursor. For example, English critic Kingsley Amis wrote that "It is hardly science fiction, since it deliberately piles extravagance upon extravagance for comic effect" yet he implicitly acknowledged its SF character by comparing its plot to early 20th century space operas: "I will merely remark that the sprightliness and sophistication of True History make it read like a joke at the expense of nearly all early modern science fiction, that written between, say, 1910 and 1940." Lucian translator Bryan Reardon is more explicit, describing the work as "an account of a fantastic journey – to the moon, the underworld, the belly of a whale, and so forth. It is not really science fiction, although it has sometimes been called that; there is no 'science' in it." The early Japanese tale of Urashima Tarō involves traveling forwards in time to a distant future, and was first described in the Nihongi (written in 720). It was about a young fisherman named Urashima Tarō who visits an undersea palace and stays there for three days. After returning home to his village, he finds himself 300 years in the future, where he is long forgotten, his house is in ruins, and his family long dead. along the way, he encounters societies of jinn, mermaids, talking serpents, talking trees, and other forms of life. "The City of Brass" features a group of travellers on an archaeological expedition across the Sahara to find an ancient lost city and attempt to recover a brass vessel that the biblical King Solomon once used to trap a jinn, and, along the way, encounter a mummified queen, petrified inhabitants, lifelike humanoid robots and automata, seductive marionettes dancing without strings, and a brass robot horseman who directs the party towards the ancient city. "The Ebony Horse" features a robot while the "Third Qalandar's Tale" also features a robot in the form of an uncanny sailor. "The City of Brass" and "The Ebony Horse" can be considered early examples of proto science fiction. Other examples of early Arabic proto science fiction include al Farabi's Opinions of the Residents of a Splendid City about a utopian society, and certain Arabian Nights elements such as the flying carpet.

Ортағасырлық әдебиет

Доктор Абу Шади әл-Рубидің айтуынша, ол өзінің өкпелік қан айналымы туралы ғылыми жаңалығына сүйене отырып, дененің қайта тірілуін түсіндіреді. Роман кейіннен 20-ғасырдың басында ағылшын тіліне Theologus Autodidactus деп аударылды. Еуропаның орта ғасырында ғылыми-фантастикалық тақырыптар көптеген рыцарлық роман мен аңыздарда кездеседі. Роботтар мен автоматтар 12-ғасырдан бастап романтарда пайда болады, олардың ішінде Le Pèlerinage de Charlemagne және Enéas есімдері бар. Роман де Троя, тағы бір 12-ғасырлық шығармада әйгілі Чамбр де Бьюте (Chambre de Beautes) орналасқан, онда төрт автомат болған, олардың бірі сиқырлы айна ұстаған, біреуі сальто жасаған, біреуі музыкалық аспаптарда ойнаған, ал біреуі адамдарға ең қажетті нәрсені көрсеткен. Некромантиямен байланысы болғандықтан, қабірлерді күзетіп тұратын автоматтар жиі кездеседі, мысалы, Энейде, Флорис пен Бланшфлорда, Ле Роман д'Александрада, ал Ланселотта олар жер асты сарайында пайда болады. "Күлік әуенінен" (The Squire's Tale) көрініс тапқан мыс ат – технологиялық кереметтердің бірі ғана: Камбускан немесе Хан алыстағы жерлерді көрсететін айнаны да алады, оның жұмыс істеу принципін бұрыштар мен оптиканы қолдану арқылы түсіндіреді, сондай-ақ, қалыңдық алдын-ала теміршілік шеберлігінің арқасында жаралы және емдейтін қылышты алады. Александр романстарында да технологиялық жаңалықтар көптеп кездеседі. Мысалы, Джон Гоуэрдің "Амантистік мойындары" (Confessio Amantis) еңбегінде Ұлы Александр екі грифінге платформа байлап, олардың үстінен етті аспанға іліп, ұшатын машина жасайды. Бұл оқиға Құдайдың тікелей араласуымен аяқталады, ол құрылғыны жойып, Александрды жерге құлатады. Бірақ бұл аңызға айналған Александрды тоқтатпайды, ол су астында саяхаттау үшін алып шыны шарды құрастырады. Онда ол өзінің түсінігінен асып түсетін кереметтерді көреді. Ортағасырлық романтарда, мысалы Historia destructionis Troiae және Roman d'Enéas сияқты, тоқтатылған анимацияға ұқсас күйлер де кездеседі. Біріншісінде Приам патшасы Гектордың денесін оның денесі арқылы өтетін алтын түтіктердің желісіне көмеді. Осы түтіктер арқылы өмірді сақтап қалу қасиеті бар деп саналған жартылай аңызға айналған сұйық бальзам ағып жатты. Бұл сұйықтық Гектордың денесін тірідей сақтап, оны үнемі өсімдік күйінде ұстады, бұл кезде беттегі қылдың өсуі сияқты автономды процестер жалғасты. Ғылыми элементтері бар ортағасырлық көркем әдебиет пен ортағасырлық ғылым арасындағы шекара көбінесе нашар айқындалады. Джеффри Чосердің "Даңқ үйі" (The House of Fame) сияқты еңбектерінде атақты Даңқ үйі – ауадағы жыртылыс ретінде сипатталған дыбыстың табиғи мекені, ол барлық дыбыстарды ақырында өз тартуына іліктіреді, Жердің табиғи мекеніне ұқсас, ол барлық нәрсені өз тартуына іліктіреді. Сол сияқты, ортағасырлық саяхат баяндамаларында да ғылыми-фантастикалық тақырыптар мен элементтер жиі кездеседі. Мандевиллдің саяхаттары сияқты еңбектерде автоматтар, адамзаттың балама түрлері мен субтүрлері, соның ішінде Циноэнцефалилер мен Гиганттар, алмастың жыныстық көбеюі туралы ақпараттар бар. Алайда, Мандевиллдің саяхаттары және оның жанрындағы басқа да саяхат баяндамалары нақты географиялық білімді қазіргі кезде ойдан шығарылған деп танылған біліммен араластырады, сондықтан қай бөліктерді ғылыми-фантастикалық деп санауға болатынын немесе орта ғасырларда осындай деп қарастырылғанын анықтау қиын.

According to Dr. Abu Shadi al Roubi, and he makes references to his own scientific discovery of pulmonary circulation in order to explain bodily resurrection. The novel was later translated into English as Theologus Autodidactus in the early 20th century. During the European Middle Ages, science fictional themes appeared within many chivalric romance and legends. Robots and automata featured in romances starting in the twelfth century, with Le Pèlerinage de Charlemagne and Enéas among the first. The Roman de Troie, another twelfth century work, features the famous Chambre de Beautes, which contained four automata, one of which held a magic mirror, one of which performed somersaults, one of which played musical instruments, and one which showed people what they most needed. This association with necromancy often leads to the appearance of automata guarding tombs, as they do in Eneas, Floris and Blancheflour, and Le Roman d'Alexandre, while in Lancelot they appear in an underground palace. The brass horse is only one of the technological marvels which appears in "The Squire's Tale": the Cambyuskan, or Khan, also receives a mirror which reveals distant places, which the witnessing crowd explains as operating by the manipulation of angles and optics, and a sword which deals and heals deadly wounds, which the crowd explains as being possible using advanced smithing techniques. Technological inventions are also rife in the Alexander romances. In John Gower's Confessio Amantis, for example, Alexander the Great constructs a flying machine by tying two griffins to a platform and dangling meat above them on a pole. This adventure is ended only by the direct intervention of God, who destroys the device and throws Alexander back to the ground. This does not, however, stop the legendary Alexander, who proceeds to construct a gigantic orb of glass which he uses to travel beneath the water. There, he sees extraordinary marvels which eventually exceed his comprehension. States similar to suspended animation also appear in medieval romances, such as the Historia destructionis Troiae and the [[Roman d'Enéas. In the former, King Priam has the body of the hero Hector entombed in a network of golden tubes that run through his body. Through these tubes ran the semi legendary fluid balsam which was then reputed to have the power to preserve life. This fluid kept the corpse of Hector preserved as if he was still alive, maintaining him in a persistent vegetative state during which autonomic processes such as the growth of facial hair continued. The boundaries between medieval fiction with scientific elements and medieval science can be fuzzy at best. In works such as Geoffrey Chaucer's "The House of Fame", it is proposed that the titular House of Fame is the natural home of sound, described as a ripping in the air, towards which all sound is eventually attracted, in the same way that the Earth was believed to be the natural home of earth to which it was all eventually attracted. Likewise, medieval travel narratives often contained science fictional themes and elements. Works such as Mandeville's Travels included automata, alternate species and sub species of humans, including Cynoencephali and Giants, and information about the sexual reproduction of diamonds. However, Mandeville's Travels and other travel narratives in its genre mix real geographical knowledge with knowledge now known to be fictional, and it is therefore difficult to distinguish which portions should be considered science fictional or would have been seen as such in the Middle Ages.

Верн мен Уэллс

Еуропалық ғылыми фантастиканың нағыз бренді 19 ғасырдың соңында Х.Г. Уэллстің ғылыми романдарымен және Жюль Верннің ғылымға негіделген, әлеуметтік сынға толы романдарымен басталды. Верннің оқиғалары, әсіресе «Жер орталығына саяхат» (1864), «Жерден Айға дейін» (1865) және «Теңіз астында жиырма мың шақырым» (1869) батыл романтикалық оқиғаларды заманауи немесе болашаққа логикалық түрде көрінетін технологиямен үйлестірді. Олар үлкен коммерциялық сәттілікке ие болды және автордың мұндай қияли материалдан мансап құра алатынын көрсетті. Л. Спраг де Камп Вернді «әлемдегі алғашқы толық уақытты ғылыми-фантастикалық романдар жазушысы» деп атайды. Ал Уэллстің әңгімелері ғылыми фантастика құралдарын қоғам туралы ой-пікір білдіру үшін пайдаланады. Мысалы, «Уақыт машинасы» (1895) романында машинаның техникалық бөлшектеріне тез арада тоқталмайды, осылайша Уақыт саяхатшысы ағылшын қоғамының жіктелуін сынап көрсететін оқиғаны айтуға мүмкіндік алады. Бұл оқиғада дарвиндік эволюция қолданылады (Дарвиннің жақтасы Хакслиден күткендей), сонымен қатар марксизм туралы білуі де байқалады. «Әлемдер соғысы» (1898) романында марсиандардың технологиясы Верннің шығармаларындағыдай түсіндірілмейді, ал оқиға ғылыми тұрғыдан түсіндірілсе де, deus ex machina арқылы шешіледі. Верн мен Уэллстің арасындағы ерекшеліктер ғылыми фантастиканың тарихы бойында бар болатын кернеуді көрсетеді. Нақты технологияны көрсету немесе кейіпкерлер мен идеяларға назар аудару, сондай-ақ қызықты оқиға айту немесе дидактикалық ойды жеткізу мәселесі әрқашан туындап отырады.

19 ғасырдың аяғындағы кеңейту

Уэллс пен Верннің ертедегі ғылыми фантастикада бірнеше бәсекелестері болды. 19 ғасырдың аяғында журналдарда фантастикалық қиялға толы қысқа әңгімелер мен повестьтер жарияланды, олардың көпшілігі қиял үшін бастама ретінде ғылыми идеяларды пайдаланды. "Erewhon" – Сэмюэл Батлердің 1872 жылы жарық көрген романы, ол машиналардың бір күні саналы болып, адамзатты ығыстыра алатыны туралы ойды қарастырады. 1886 жылы француз жазушысы Огюст Вильер де Л’Иль Адамның "Болашақ Ева" романы жарық көрді, онда Томас Эдисон жасанды әйел жасайды. Шерлок Холмстың авторы ретінде танымал болғанымен, сэр Артур Конан Дойл де ертедегі ғылыми фантастиканы жазды, әсіресе профессор Челленджер кейіпкерін қолдана отырып. Рудьярд Киплингтің 1900 жылдардың басында осы жанрға қосқан үлесі Кэмпбелл оны "алғашқы қазіргі заманғы ғылыми фантастика жазушысы" деп сипаттауына себеп болды. Осы саладағы басқа жазушылардың қатарында бенгалдық ғылыми фантастика авторлары – Сукумар Рей және Бегум Рокия Сахават Хусейн болды, ол ең алғашқы феминистік ғылыми фантастика туындысы – "Султананың арманы" романын жазды. Сол кездегі тағы бір ерте феминистік ғылыми фантастикалық туынды Шарлотта Перкинс Гилманның "Герланд" романы болды. Уэллс пен Верннің халықаралық оқырмандары көп болды және олар Америка жазушыларына үлкен әсер етті. Көп ұзамай американдық ғылыми фантастика жанры гүлдене бастады. Еуропалық жазушылар американдық нарыққа сату арқылы және американдық стильде жазу арқылы көбірек оқырмандар тапты.

XIX ғасырдағы американдық прото-ғылыми фантастика

XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында Америкада ересектерге және балаларға арналған ғылыми фантастика туындылары көптеп жарық көрді, бірақ оларға әлі "ғылыми фантастика" деген ат қойылмаған еді. Натаниел Хоторн мен Фитц Джеймс О'Брайеннің әңгімелерінде ғылыми фантастика элементтері кездеседі. Эдгар Аллан По көбінесе Верн мен Уэллспен бірге ғылыми фантастиканың негізін қалаушылар ретінде еске алынады (әйтсе де Мэри Шеллидің "Франкенштейн" олардан бұрын жазылған). Поның бірнеше қысқа әңгімелері мен "Нантакет Артур Гордон Пимнің баяны" романы ғылыми фантастика жанрына жатады. 1827 жылы философ Джордж Таккердің сатиралық романы "Айға саяхат" кейде алғашқы американдық ғылыми фантастика романы деп есептеледі. 1835 жылы Эдгар Аллан По "Ганс Пфаоллдың беспрецедентті оқиғасы" атты қысқа әңгімесін жариялады, онда балонмен Айға ұшу суреттелген. Онда ұшыру, кабинаның құрылысы, геологиялық қабаттардың сипаттамасы және тағы да көптеген ғылыми аспектілер бар. Поның бұл әңгімесінен басқа, 1813 жылы голландиялық Виллем Бильдердейк жазған туынды да қызығушылық тудырады. "Аспанға таңғажайып саяхат және жаңа планетаны ашу туралы қысқаша баяндама" романында Бильдердейк араб елінде қалып қойған еуропалық туралы айтады, ол адамдарды көтеріп, ауаға ұшатын шар жасай аламын деп мақтанады. Қолданылған газдар күткеннен әлдеқайда қуатты болып шығады, содан кейін ол Жер мен Айдың арасында орналасқан планетаға қонады. Жазушы бұл әңгімені Айға қатысты ғылыми білімді, саяхатшы сол жерде кездесетін барлық аспектілер бойынша бейнелеу үшін пайдаланады. Поның жиырма жылдан кейін жариялаған әңгімесінде де осыған ұқсас мотивтерді табуға болады. 1847 жылы Жаңа Орлеандағы химия профессоры Джон Леонард Ридделл "Оррин Линдсейдің әуеде жүзу жоспары, атмосфераның жоғары аймақтарындағы саяхаттары және Айдың айналасындағы керемет саяхаты" атты қысқа әңгімесін кітапша түрінде жариялады. Онда студент Оррин Линдсейдің гравитациялық тартылысты тежейтін қорытпаны ойлап тапқаны және сфера тәрізді аппаратта Жерді тастап, Айға сапар шегетіні баяндалады. Әңгімеде алгебра мен ғылыми түсіндірмелер бар, бұл оны "қатты ғылыми фантастиканың" алғашқы үлгісіне айналдырады. Унитарий дін қызметкері және жазушы Эдвард Эверетт Хейл 1869 жылы "The Atlantic Monthly" журналында сериялы түрде жарияланған "Кірпіштен жасалған Ай" атты повесті жазды, ол жасанды спутникті сипаттаған алғашқы туынды ретінде танымал. Ол өзінің басқа туындылары сияқты, псевдожурналистік реализмді пайдаланып, қияли оқиғаны шындыққа жақын бейнелеуге тырысады. Уильям Генри Родс 1871 жылы "Сакраменто Юнион" газетінде "Саммерфилд оқиғасы" атты әңгімесін жариялады, онда жаппай қырып-жою қаруы таныстырылды. "Қара Барт" есімді ақымақ ғалым және зұлым адам планетаны жою үшін, суды отқа айналдыратын калий ұнтағымен әлемді шантаж жасауға тырысады. Газетші Эдвард Пейдж Митчелл өзінің инновациялық ғылыми фантастикалық әңгімелерін "The Sun" газетінде он жылдан астам уақыт бойы жариялады, алғашқы әңгімесі 1874 жылы "Scribner's Monthly" журналында жарық көрді. Оның әңгімелері көрінбейтін болу, жарықтан жылдам жылдамдықпен саяхаттау, телепортация, уақытпен саяхаттау, криогендік, сананы беру, мутанттар, киборгтар және механикалық милар туралы болды. Ертедегі американдық ғылыми фантастиканың ең табысты туындыларының бірі - 19 ғасырда АҚШ-та ең көп сатылған романның екіншісі болды: Эдвард Белламидің "Кереге қарау" (1888), оның әсері әдебиеттен тысқары салаларға да тарады. "Кереге қарау" қазіргі қоғамды бақылауға негізделген болашақ қоғамды болжайды. Марк Твен өзінің "Коннектикут штатындағы янки король Артурдың ордасында" романында ғылым тақырыбын зерттейді. "Жандардың көшуі", "эпохалар мен денелердің ауысуы" арқылы Твеннің янкисі уақытқа кері саяхаттайды және 19 ғасыр технологиясы туралы білімімен бірге келеді. 1889 жылы жазылған "Коннектикут янкисі" Бірінші дүниежүзілік соғыстың оқиғаларын болжағандай, онда Еуропаның соғыстағы рыцарлық идеалдары жаңа қарулар мен тактикалармен қиратылды. Кентукки штатының заңгері Чарльз Кертис Дейл 1890 жылы "Жолшы Willmoth, немесе Сатурннан келген адам" романын жариялады, онда басты кейіпкер антигравитациялық маймен денесін жауып, Күн жүйесі арқылы саяхат жасайды. 1894 жылы Уилл Харбен "Өзгермелі Күн елі" атты кітап шығарды, бұл Жердің ортасында орын алған антиутопиялық фантазия. Харбеннің ертегісінде Жердің өзегінде механикалық күннің сәулесі астында өмір сүретін ғылыми жағынан дамыған өркениет өмір сүреді.

In the last decades of the 19th century, works of science fiction for adults and children were numerous in America, though it was not yet given the name "science fiction." There were science fiction elements in the stories of Nathaniel Hawthorne and Fitz James O'Brien. Edgar Allan Poe is often mentioned with Verne and Wells as the founders of science fiction (although Mary Shelley's Frankenstein predates these). A number of Poe's short stories and the novel The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket are science fictional. An 1827 satiric novel by philosopher George Tucker A Voyage to the Moon is sometimes cited as the first American science fiction novel. In 1835 Edgar Allan Poe published a short story, "The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall" in which a flight to the Moon in a balloon is described. It has an account of the launch, the construction of the cabin, descriptions of strata and many more science like aspects. In addition to Poe's account the story written in 1813 by the Dutch Willem Bilderdijk is remarkable. In his novel Kort verhaal van eene aanmerkelijke luchtreis en nieuwe planeetontdekking (Short account of a remarkable journey into the skies and discovery of a new planet) Bilderdijk tells of a European somewhat stranded in an Arabic country where he boasts he is able to build a balloon that can lift people and let them fly through the air. The gasses used turn out to be far more powerful than expected and after a while he lands on a planet positioned between Earth and Moon. The writer uses the story to portray an overview of scientific knowledge concerning the Moon in all sorts of aspects the traveller to that place would encounter. Quite a few similarities can be found in the story Poe published some twenty years later. John Leonard Riddell, a Professor of Chemistry in New Orleans, published the short story Orrin Lindsay's plan of aerial navigation, with a narrative of his explorations in the higher regions of the atmosphere, and his wonderful voyage round the moon! in 1847 on a pamphlet. It tells the story of the student Orrin Lindsay who invents an alloy that prevents gravitational attraction, and in a spherical craft leaves Earth and travel to the Moon. The story contains algebra and scientific footnotes, which makes it an early example of hard science fiction. Unitarian minister and writer Edward Everett Hale wrote The Brick Moon, a Verne inspired novella, first published serially in 1869 in The Atlantic Monthy, notable as the first work to describe an artificial satellite. Written in much the same style as his other work, it employs pseudo journalistic realism to tell an adventure story with little basis in reality. William Henry Rhodes published in 1871 the tale The Case of Summerfield in the Sacramento Union newspaper, and introduced weapon of mass destruction. A mad scientist and villain called Black Bart makes an attempt to blackmail the world with a powder made of potassium, able to destroy the planet by turning its waters into fire. The newspaperman Edward Page Mitchell would publish his innovative science fiction short stories in The Sun for more than a decade, except for his first story which was published in Scribner's Monthly in 1874. His stories included invisibility, faster than light travels, teleportation, time travel, cryogenics, mind transfer, mutants, cyborgs and mechanical brains. One of the most successful works of early American science fiction was the second best selling novel in the U. S. in the 19th century: Edward Bellamy's Looking Backward (1888), its effects extending far beyond the field of literature. Looking Backward extrapolates a future society based on observation of the current society. Mark Twain explored themes of science in his novel A Connecticut Yankee in King Arthur's Court. By means of "transmigration of souls", "transposition of epochs – and bodies" Twain's Yankee is transported back in time and his knowledge of 19th century technology with him. Written in 1889, A Connecticut Yankee seems to predict the events of World War I, when Europe's old ideas of chivalry in warfare were shattered by new weapons and tactics. Charles Curtis Dail, a Kentucky lawyer, published in 1890 the novel Willmoth the Wanderer, or The Man from Saturn, had his protagonist travel through the Solar System by covering his body with an anti gravity ointment. In 1894, Will Harben published "Land of the Changing Sun," a dystopian fantasy set at the center of the Earth. In Harben's tale, the Earth's core is populated by a scientifically advanced civilization, living beneath the glow of a mechanical sun.

ХХ ғасырдың басында

Америкалық автор Л. Франк Баумның 14 кітаптан тұратын (1900–1920) сериясы, өзінің ерекше Оз елінде орналасқан, таңғажайып қарулардың (Оздағы Дороти және сиқыршы, Оздың Глиндасы), механикалық адамдардың (Оздың Тик Тогы) және әлі іске асырылмаған технологиялық өнертабыстар мен құрылғылардың, соның ішінде қолмен ұсталатын сымсыз байланыс құралдарының алғашқы әдеби бейнесін (Оздың Тик Тогы) қамтыды. Джек Лондон бірнеше ғылыми-фантастикалық әңгімелер жазды, оның ішінде «Қызыл» (жерден тыс тіршілік туралы әңгіме), «Темір өкше» (Лондонның көзқарасынан болашақ туралы) және «Бейтерексіз шабуыл» (болашақтағы микробтық соғыс және этникалық тазалау туралы әңгіме) кірді. Ол сондай-ақ көрінбейтін болу туралы және қарсы тұруға мүмкін емес энергия қаруы туралы әңгімелер жазды. Бұл әңгімелер ғылыми фантастиканың сипаттарын өзгерте бастады. Рудиард Киплингтің ғылыми фантастикаға қосқан үлесі ХХ ғасырдың басындағы тікелей әсерінен де асып түседі. «Әуелік Бақылау Кеңесі» әңгімелері және британдық әскерді сынға алған «Арман армиясы» тек қана заманауи стильде болмады, сонымен қатар Джон У. Кэмпбелл және Роберт Ансон Хайнлайн сияқты авторларға күшті әсер етті. Соңғысы «Арман армиясының» барлық элементтерін қамтитын «Жұлдызды кеме жасағы» романын жазды, ал оның «Жұрт еліндегі бейтаныс» романы «Жәндік кітабымен» салыстырылуы мүмкін, онда адам баласы қасқырлардың орнына марсиандар тәрбиелейді. Хайнлайнның жанама баяндау әдісі алғаш рет Киплингтің жазбаларында пайда болды. 1930 жылдардан бастап ғылыми фантастикаға үлкен әсер еткен Хайнлайн өзін Джордж Бернард Шоудың ықпалымен сипаттады, оның ең ұзақ туындысы «Метосалахқа қайту» (1921) өзі ғылыми фантастика болды. Роберт Хью Бенсон алғашқы қазіргі заманғы антиутопиялардың бірі – «Әлемнің Иесі» (1907) романын жазды, ол Уэллстің атеистік утопиялық жазуына реакция ретінде жазылған, бірақ Бенсон оны христиандық деп қабылдамады. Эдгар Райс Берроуз (1875–1950) Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ғана журналдарға ғылыми фантастика жазуды бастады, оның алғашқы әңгімесі 1912 жылы жарық көрді. Ол өмірінің соңына дейін көптеген әңгімелерді, олардың көпшілігі ғылыми фантастиканы жариялауды жалғастырды. Журналдарда барлық түрдегі әңгімелер жарияланды. Ғылыми фантастикалық әңгімелер детективтік оқиғалармен, қорқынышпен, фантастикамен және Эдгар Райс Берроуздың өзінің Тарзанымен қатар болуы керек еді. Г. Уэллстен кейінгі келесі ірі ғылыми-фантастикалық жазушылар Олаф Степлдон (1886–1950) болды, оның төрт маңызды туындысы – «Соңғы және алғашқы адамдар» (1930), «Odd John» (1935), «Жұлдыз жасаушы» (1937) және «Сириус» (1944) көптеген идеяларды ұсынды, содан бері жазушылар қабылдады, сондай-ақ Бельгияда туған Ж.Х. Росни Эне, «заманауи» француз ғылыми фантастикасының әкесі, Г.Г. Уэллспен салыстыратын жазушы, «Les Xipehuz» (1887) және «La Mort de la Terre» (1910) классикалық туындыларын жазды. Алайда, 1920-ші және 1930-шы жылдар жанрдың жаңа форматта көрініс тапқанын көрсетті.

American author L. Frank Baum's series of 14 books (1900–1920) based in his outlandish Land of Oz setting, contained depictions of strange weapons (Dorothy and the Wizard in Oz, Glinda of Oz), mechanical men (Tik Tok of Oz) and a bevy of not yet realized technological inventions and devices including perhaps the first literary appearance of handheld wireless communicators (Tik Tok of Oz). Jack London wrote several science fiction stories, including "The Red One" (a story involving extraterrestrials), The Iron Heel (set in the future from London's point of view) and "The Unparalleled Invasion" (a story involving future germ warfare and ethnic cleansing). He also wrote a story about invisibility and a story about an irresistible energy weapon. These stories began to change the features of science fiction. Rudyard Kipling's contributions to science fiction go beyond their direct impact at the start of the 20th century. The Aerial Board of Control stories and his critique of the British military, The Army of a Dream, were not only very modern in style, but strongly influenced authors like John W. Campbell and Robert Anson Heinlein, the latter of whom wrote a novel, Starship Troopers, that contains all of the elements of The Army of a Dream, and whose Stranger in a Strange Land can be compared to The Jungle Book, with the human child raised by Martians instead of wolves. Heinlein's technique of indirect exposition first appears in Kiplings' writing. Heinlein, a major influence on science fiction from the 1930s forward, has also described himself as influenced by George Bernard Shaw, whose longest work Back to Methuselah (1921) was itself science fiction. Robert Hugh Benson wrote one of the first modern dystopias, Lord of the World (1907), partially in reaction to Wells' atheistic utopian writing, which Benson rejected as Christian. Edgar Rice Burroughs (1875–1950) began writing science fiction for pulp magazines just before World War I, getting his first story Under the Moons of Mars published in 1912. He continued to publish adventure stories, many of them science fiction, throughout the rest of his life. The pulps published adventure stories of all kinds. Science fiction stories had to fit in alongside murder mysteries, horror, fantasy and Edgar Rice Burroughs' own Tarzan. The next great science fiction writers after H. G. Wells were Olaf Stapledon (1886–1950), whose four major works Last and First Men (1930), Odd John (1935), Star Maker (1937), and Sirius (1944), introduced a myriad of ideas that writers have since adopted, and J. H. Rosny aîné, born in Belgium, the father of "modern" French science fiction, a writer also comparable to H. G. Wells, who wrote the classic Les Xipehuz (1887) and La Mort de la Terre (1910). However, the Twenties and Thirties would see the genre represented in a new format.

Мөлшердің пайда болуы

Америкалық ғылыми фантастика жанрының дамуы 1926 жылы Хьюго Гернсбек Amazing Stories журналын құрған кезде басталды, ол толығымен ғылыми фантастикаға арналған еді. Германияда осыған дейін ғылыми-фантастикалық журналдар жарық көргенімен, Amazing Stories ғылыми фантастиканы ғана жариялайтын алғашқы ағылшын тіліндегі журнал болды. Ол осы жанрды сипаттау үшін «scientifiction» терминін таңдағаны үшін танымал, сондықтан оның есімі мен «scientifiction» термині жанрдың даму кезеңімен тығыз байланысты деп есептеледі. Гернсбек оқырмандарына ғылыми принциптерді түсіндіру үшін ғылыми реализмге негізделген әңгімелерді ынталандырса да, олардың арасында шындыққа негізделмеген қызықты әңгімелер де болды. Гернсбек жариялаған көптеген туындылар «гаджет-фантастика» деп аталды, яғни біреудің технологиялық жаңалық ашқанда не болатыны туралы. Осындай ғылыми-танымдық әңгімелер осы және басқа да журналдарда үлкен жетістікке жетті, бірақ олар маңызды әдебиет емес, сенсация ретінде қарастырылды. Дегенмен, ғылыми фантастикаға толығымен арналған журналдың пайда болуы ғылыми болжамдар туралы хабардарлықты арттыруға үлкен үлес қосты. 1930 жылдары Amazing Stories Weird Tales (негізінен фантастикалық әңгімелер жариялаған), Astounding Stories және Wonder Stories сияқты бірнеше журналмен бәсекелесті. Гернсбек дәуірінде ғылыми фантастиканың жанкөйерлері Amazing және оның бәсекелестерінің «Редакторға хаттар» рубрикасы арқылы пайда болды. 1928 жылдың тамызында Amazing Stories Skylark of Space және Armageddon 2419 A.D. кітаптарын, ал Weird Tales Эдмонд Гамильтонның Crashing Suns кітабын жариялады, олардың барлығы ғарыш операсының тууына себеп болды. Фриц Лангтың «Метрополис» (1927) фильмінде алғашқы кинодағы антропоморфты робот көрсетілді, ал итальяндық футуристердің машиналарға құштарлығы екі дүниежүзілік соғыс арасындағы әлемнің үміттері мен қорқыныштарын бейнеледі. «Метрополис» өте табысты фильм болды және оның арт-деко стиліндегі эстетикасы ғылыми фантастикалық журналдар үшін біраз уақытқа бағыт беруші эстетикаға айналды. 1930 жылдардың соңында Джон В. Кэмпбелл 1930 жылы «Супер ғылымның таңғажайып оқиғалары» деген атпен жарық көрген Astounding Stories журналының редакторы болды. Кэмпбеллдің Astounding-тегі қызметі ғылыми фантастиканың алтын ғасырының басталуы деп есептеледі, өйткені ол ғылыми жетістіктер мен прогреске толы, нақты ғылыми фантастикалық әңгімелерге назар аударуға көмектесті. Алайда, жаппай үрейдің қаншалықты шындыққа сәйкес келгені күмәнді, және бұл аңыз жаңа радионың дамуына қызғанған газеттер арасында пайда болған болуы мүмкін. Бірақ, ғарыштан келген қонақтар немесе жаулап алушылар туралы идея әдеттегі адамдардың санасына терең сіңіп кеткені даусыз. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық әскери жоспарлаушылар ғылыми фантастикадан идеялар алды. Британдықтар да солай істеді, сонымен қатар авторлардан үкіметтің Осік елдеріне шын жоспар ретінде жіберген ерекше идеяларын ұсынуды сұрады. Ұшқыштар әуеде көріп жүрген «Фу-файтерлердің» шығу тегін болжады. Осы уақытта немістер ғарышқа ұшуды алдын ала болжап, V1 және V2 деп аталатын ұшатын бомбаларды жасады. Ұшақтар мен атом бомбасы дамыды. Клив Картмиллдің атом бомбасының жобасы туралы «Deadline» атты әңгімесі ФБР-ді Astounding Science Fiction журналының кеңсесіне баруға мәжбүр етті. Азимовтың айтуынша, «1945 жылы атом бомбасының тасталғандығы ғылыми фантастиканы құрметті ете білді. Хиросимадағы оқиғадан кейін кез келген адам ғылыми фантастика жазушыларының тек арманшылдар мен ақымақтар емес екенін, сонымен қатар осы әдебиет түрінің көптеген мотивтері енді газет беттеріндегі маңызды жаңалықтардың бір бөлігіне айналғанын түсіне алды». 1947 жылы Нью-Мексико штатындағы Розуэллде ұшқыш табақ құлағандығы туралы оқиғамен ғылыми фантастика заманауи фольклорға айналды.

The development of American science fiction as a self conscious genre dates in part from 1926, when Hugo Gernsback founded Amazing Stories magazine, which was devoted exclusively to science fiction stories. Though science fiction magazines had been published in Germany before, Amazing Stories was the first English language magazine to solely publish science fiction. Since he is notable for having chosen the variant term scientifiction to describe this incipient genre, the stage in the genre's development, his name and the term "scientifiction" are often thought to be inextricably linked. Though Gernsback encouraged stories featuring scientific realism to educate his readers about scientific principles, such stories shared the pages with exciting stories with little basis in reality. Much of what Gernsback published was referred to as "gadget fiction", about what happens when someone makes a technological invention. Published in this and other pulp magazines with great and growing success, such scientifiction stories were not viewed as serious literature but as sensationalism. Nevertheless, a magazine devoted entirely to science fiction was a great boost to the public awareness of the scientific speculation story. Amazing Stories competed with several other pulp magazines, including Weird Tales (which primarily published fantasy stories), Astounding Stories, and Wonder Stories, throughout the 1930s. It was in the Gernsback era that science fiction fandom arose through the medium of the "Letters to the Editor" columns of Amazing and its competitors. In August 1928, Amazing Stories published Skylark of Space and Armageddon 2419 A. D., while Weird Tales published Edmond Hamilton's Crashing Suns, all of which represented the birth of space opera. Fritz Lang's movie Metropolis (1927), in which the first cinematic humanoid robot was seen, and the Italian Futurists' love of machines are indicative of both the hopes and fears of the world between the world wars. Metropolis was an extremely successful film and its art deco inspired aesthetic became the guiding aesthetic of the science fiction pulps for some time. In the late 1930s, John W. Campbell became editor of Astounding Science Fiction, the second magazine devoted to science fiction, originally published as Astounding Stories of Super Science in 1930. Campbell's tenure at Astounding is considered to be the beginning of the Golden Age of science fiction, as he helped shift the focus away from pulpy adventure stories, to those characterized by hard science fiction stories celebrating scientific achievement and progress. However, there is doubt as to how much anecdotes of mass panic had any reflection in reality, and the myth may have originated among newspapers, jealous of the upstart new medium of radio. Inarguably, though, the idea of visitors or invaders from outer space became embedded in the consciousness of everyday people. During World War II, American military planners studied science fiction for ideas. The British did the same, and also asked authors to submit outlandish ideas which the government leaked to the Axis as real plans. Pilots speculated as to the origins of the "Foo fighters" they saw around them in the air. Meanwhile, the Germans had developed flying bombs known as V1s and V2s reminiscent of the "rocket ships" ever present in pulp science fiction, presaging space flight. Jet planes and the atom bomb were developed. "Deadline", a Cleve Cartmill short story about a fictional atomic bomb project, prompted the FBI to visit the offices of Astounding Science Fiction. Asimov said that "The dropping of the atom bomb in 1945 made science fiction respectable. Once the horror at Hiroshima took place, anyone could see that science fiction writers were not merely dreamers and crackpots after all, and that many of the motifs of that class of literature were now permanently part of the newspaper headlines". With the story of a flying saucer crash in Roswell, New Mexico in 1947, science fiction had become modern folklore.

Алтын ғасыр

1940-1950 жылдар ғылыми фантастиканың алтын ғасыры ретінде жиі танылады.

" Аңқайыңқы журнал "

1937 жылы «Астаундинг» журналында талапшыл редактор Джон У. Кэмпбеллдің пайда болуымен және Айзек Азимов, Артур Кларк және Роберт А. Хайнлайн сияқты жазушылардың әңгімелері мен романдары жарық көргеннен кейін ғылыми фантастика жанды әдебиет ретінде мәртебесін көтеріле бастады. Кэмпбелл өзінің жазушыларына ерекше ықпал етіп, ғылыми фантастиканың даму бағытын анықтады. Азимов: «Біз оның өзінің бір бөлігі едік, оның әдеби клондарымыз» деп жазды. Кэмпбелл басшылығымен 1938–1950 жылдар «ғылыми фантастиканың алтын ғасыры» деп аталды.

1951 жылға қарай шағын баспалар ғылыми фантастика кітаптарына сұраныс бар екенін көрсетті, бұл журналдарды тұрақты рецензиялар жариялауға итермеледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ірі, басты компаниялар детективтік романдарды шығарды; 1950 жылы Doubleday, одан кейін Simon & Schuster, Scribner's, Putnam және басқалары ғылыми фантастика нарығына енді. Олар «Марс жылнамалары» сияқты жинақтарды, сериалданған әңгімелердің романдық нұсқаларын және түпнұсқа туындыларды жариялады. Арнайы баспалардың оңай қайта басылатын, сапалы әңгімелердің қоры таусылғандықтан мазмұнға деген сұраныс артты; жаңа жанрлық журналдар пайда болды (1953 жылы АҚШ пен Ұлыбританияда 38 түрлі ғылыми фантастика басылымдары болды); Playboy, Collier's және Esquire сияқты үлкен таралымды журналдар әңгімелерді жариялады. Уолтер М. Миллердің «Лейбовицке арналған гимн» сияқты жанрлық әңгімелер кітап ретінде бестселлерге айналды. Алғаш рет автор ғылыми фантастикамен толық уақыт айналысуға мүмкіндік алды; Барри Н. Малцберг күніне 1000 сөз жазу ұлттық орташа табыстан екі есе көп табыс әкелетінін есептеді, ал Азимов жазушы ретінде көбірек ақша тапқаннан кейін Бостон университетінің медицина мектебіндегі оқытушылық қызметін тоқтатты. Ірі кітап компанияларының үлкен тираждары мен тарату желілері бағаны төмендетіп, қолжетімділікті арттырды, бірақ шағын баспагерлерді ығыстырды; Алгис Будрис кейіннен «олардың өздері 1950 жылдардың ғылыми фантастикалық жарылысынан апаттан басқа ештеңе күтпес еді» деді. Кітап сатудың өсуі жалғасып жатқанмен, журнал индустриясы жаңа атаулардың көптігінен құлдырап, 1957 жылдың ортасында 23-тен 1960 жылдың соңына қарай 6-ға дейін азайды, ал Хайнлайн, Кларк, Воннегут және Брэдбери сияқты авторлар жанрлық емес басылымдар арқылы жоғары төлеммен жарияланды. Будрис, Миллер, Теодор Стерджен және Роберт Сильверберг сияқты жетекші жазушылар осы саладан кетіп қалды.

Жаңа толқынның бастауышшылары

Сэмюэл Бекеттің "Атаусыз" және "Годо күтуде" шығармалары 1950 жылдары әдебиетке зор ықпал етті. Біріншісінде кеңістік пен уақыт сезімі жоғалады; тек қана өмір сүруге ұмтылыс пен үндеу мен жоқ болуды табуға деген құштарлық арасындағы дауыс қана қалды. (Бұл атауды басқа бір көрнекті жазушы ғана қолданды – Г.П. Лавкрафт.) Екіншісінде уақыт және себеп-салдардың парадокстары тақырыпқа айналады. Бекеттің зиялыларға тигізген әсері, сондай-ақ экзистенциализмнің жалпы ықпалы және сол кезде адалсыз деп танылған кітаптарды басып шығару үшін болған сот таластары ғылыми фантастиканы, әсіресе Ұлыбританияда, дамытты. Уильям С. Берроуз (1914–1997) – ғылыми фантастиканы постмодернизм әдебиетінің бағыттарымен біріктірген жазушы. Джек Керуактың көмегімен Берроуз "Жалаңаш түскі ас" атты романдар сериясының бірінші кітабын жариялады, ол жартылай дадаистік техниканы, "Кесу" деп аталатын әдісті және конвенциялық қоғамды бұзушы постмодернистік деконструкцияны қолданады, қалыптылықтың бетпердесін сызып, астындағы бос кеңістікті ашады. Берроуз қоғамды шетелдіктердің, монстрлардың, полицей мемлекеттерінің, есірткі сатушылардың және балама шындықтардың қастандығы ретінде көрсетті. Ғылыми фантастиканың тіл білімі бит-ұрпақтың гештальтымен постмодернизмнің тәжірибелерімен бірікті.

Жаңа толқын

1960 жылы британдық жазушы Кингсли Амис ғылыми фантастика саласын зерттейтін және оның тарихын баяндайтын "Жаңа тозақ карталары" атты еңбегін жариялады. Бұл негізгі ағымдағы, танымал автордың назары ғылыми фантастиканың беделін көтеруге зор үлес қосты. 1965 жылы Франк Герберттің "Дюна" романының жарық көргені де маңызды оқиға болды. Бұл роман болашақ галактикадағы саяси тартыстар, мистикалық діни сенімдер және Арракис шөлейт планетасының экожүйесін қамтитын күрделі туынды еді. Тағы бір маңызды жаңалық – Роджер Зелазнидің "Жарық мырзасы" және оның танымал "Күміс түсті жылнамалары" сияқты шығармаларының пайда болуы. Олар ғылыми фантастика, фантастика, дін және әлеуметтік талқылау арасындағы шекараның өте шартты екенін көрсетті. Сондай-ақ 1965 жылы француз режиссері Жан-Люк Годардтың "Альфавиль" фильмі антиутопиялық және апокалиптикалық ғылыми фантастика жанрын пайдаланып, тіл мен қоғамды зерттеді. Ұлыбританияда 1960 жылдардағы "Жаңа толқын" деп аталған жазушылардың буыны ғылыми фантастиканың әртүрлі формаларын тәжірибелеп көрді. Филип К. Дик романдары мен әңгімелерінде сананың метафизикасын зерттеді, олардың мазмұны көбінесе ғылыми фантастикалық элементтерге тікелей байланысты болмады. Ле Гуин, Дик және оларға ұқсас авторлар "Жаңа толқыннан" гөрі "жұмсақ ғылыми фантастика" концепциясымен байланысты болды. "Жұмсақ ғылыми фантастика" "қатты ғылыми фантастикадан" өзгешеленді. Гернсбектен бері ғылыми негізділік жанрдың маңызды принципі болғанымен, Ларри Нивен және Пол Андерсон сияқты жазушылар "қатты ғылыми фантастикаға" жаңа серпіліс берді, күрделі стильде жазылған және терең дамыған кейіпкерлері бар туындыларды жасады, сонымен бірге ғылыми тұрғыдан жоғары деңгейді сақтап тұрды.

Киберпанк

1980 жылдардың басында фэнтези нарығы дерлік барлық ғылыми фантастика авторларынан әлдеқайда ірі болды. Жаңа толқын ғылыми фантастика ландшафтындағы маңызды күш ретінде ысырап болды. Жаңа жеке компьютерлік технологиялар қоғамның ажырамас бөлігіне айналғанда, ғылыми фантастика жазушылары оның мәдени және саяси ортаға тигізетін әсері туралы мәлімдеме жасауға ұмтылыс жасады. Жаңа толқынның еңбектеріне сүйене отырып, 80-жылдардың басында киберпанк қозғалысы қалыптасты. Ол Жаңа толқын сияқты стильге үлкен мән бергенімен, өзінің бірегей стилін дамытты, көбінесе олардың қиял заманасындағы "панктерге" назар аударды. Уильям Гибсон сияқты киберпанк авторлары дәстүрлі ғылыми фантастиканың оптимизмінен және прогреске қолдауынан бас тартты. Уильям Гибсонның 1984 жылы жарық көрген «Нейроманс» кітабы киберпанк қозғалысын кең әдеби ортаға таныстырып, үлкен коммерциялық сәттілікке жетті. Брюс Стерлинг, Джон Ширли және кейін Нейл Стивенсон осы қозғалыстың басқа да маңызды жазушылары болды. Киберпанк кейіннен ғылыми фантастиканың басқа стильдерімен өріліп, бірақ бастапқыда идеологиялық тазалыққа ұмтылыс болған сияқты. Джон Ширли киберпанк қозғалысын тайпаға теңеді. 1980 жылдары Жапонияда көптеген киберпанк мангалары мен анимелері жасалды, ең танымалдары – 1982 жылғы «Акира» мангасы және оның 1988 жылғы аниме фильмге бейімделуі, 1985 жылғы «Мегазоне 23» анимесі және 1989 жылғы «Ghost in the Shell» мангасы, ол 1995 жылы аниме фильмге бейімделді.

Қазіргі заманғы ғылыми фантастика және оның болашағы

Қазіргі заманғы ғылыми фантастика киберпанктың идеялар кеңістігінің басқа бөліктеріне таралуымен ерекшеленеді. Киберпанк енді ғылыми фантастиканың оқшауланған тобы емес, оның құрамдас бөлігіне айналды, ал оның басқа салалармен өзара әрекеттесуі 21-ші ғасырдың басында ғылыми фантастиканың басты тақырыбы болды. Киберпанк киноға әсер етті, мысалы, «Джонни Мнемоник» және «Матрица» фильмдері, «Акира» және «Ghost in the Shell» анимациялық фильмдері, сондай-ақ видео ойындардың дамып келе жатқан саласы – сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Deus Ex» және «Metal Gear» сериялары. Киберпанктың бағыттық ағымға енуі оның стильдік мотивтерін, әсіресе киберпанк сәнін көпшілікке таныстырды. Бұл сонымен қатар стимпанк (19-ғасырғы өнеркәсіптік бу машиналарынан шабыттанған технология мен эстетикалық дизайнды қамтитын ғылыми фантастика мен фантастиканың қосалқы жанры) және дизельпанк (соғыс аралық кезеңнен 1950 жылдарға дейінгі дизельдік технологияның эстетикасын ретрофутуристік технологиямен және постмодернистік сезімталдықпен үйлестіреді) сияқты жаңа дамуларға әкелді. 1990 жылдардағы маңызды тақырыптарға қоршаған орта мәселелері, жаһандық интернет пен кеңейіп келе жатқан ақпараттық кеңістіктің салдары, биотехнология және нанотехнология туралы сұрақтар, сондай-ақ суық соғыстан кейінгі жетіспеушілікке қарсы қоғамға деген қызығушылық кірді; Нил Стивенсонның «Алмас дәуірі» романы осы тақырыптарды толыққанды зерттейді. Лоис Макмастер Буйолдтың «Воркозиган» романдары кейіпкерге басымдық беретін әңгімені қайтадан танымал етті. Киберпанк жақын болашақтағы ғылыми фантастикаға үлкен сүйенуде. Уильям Гибсонның 2003 жылғы «Pattern Recognition» романында оқиға қазіргі уақытта орын алатын киберпанк әңгімесі болып табылады, бұл жақын болашақтың экстраполяциясының соңғы шегі. Дегенмен, киберпанк идеялары басқа бағытта да тарады. Ғарыш операларының авторлары киберпанк мотивтерін пайдаланды, мысалы, Дэвид Бриннің «Kiln People» және Кен МакЛеодтың «Fall Revolution» сериялары. 1980 жылдардағы екі түрлі ғылыми фантастикалық бағыттың бірігуі қазіргі заманда айтылатын технологиялық әңгімелерге қарама-қарсы келетін экстраполяциялық әдебиетті тудырды. Джон Клют 21-ші ғасырдың басындағы ғылыми фантастиканы екі тұрғыдан қарастыруға болатынын жазады: «ғылыми фантастика жанрының жеңіске жетуінің көрінісі және сол жылдары біздің көз алдымызда маңызды болашақтарды бейнелеген керемет мәтіндер сериясы, сол жылдары әлемнен ажыратылмайтын, көлеңкелеуге тырысқан әлемнен ажыратылмайтын».

Contemporary science fiction has been marked by the spread of cyberpunk to other parts of the marketplace of ideas. No longer is cyberpunk a ghettoized tribe within science fiction, but an integral part of the field whose interactions with other parts have been the primary theme of science fiction around the start of the 21st century. Notably, cyberpunk has influenced film, in works such as Johnny Mnemonic and The Matrix series, in anime such as Akira and Ghost in the Shell, and the emerging medium of video games, with the critically acclaimed Deus Ex and Metal Gear series. This entrance of cyberpunk into mainstream culture has led to the introduction of cyberpunk's stylistic motifs to the masses, particularly the cyberpunk fashion style. It has also led to other developments including Steampunk (a subgenre of science fiction and fantasy that incorporates technology and aesthetic designs inspired by 19th century industrial steam powered machinery) and Dieselpunk (which combines the aesthetics of the diesel based technology of the interwar period through to the 1950s with retro futuristic technology and postmodern sensibilities). Emerging themes in the 1990s included environmental issues, the implications of the global Internet and the expanding information universe, questions about biotechnology and nanotechnology, as well as a post Cold War interest in post scarcity societies; Neal Stephenson's The Diamond Age comprehensively explores these themes. Lois McMaster Bujold's Vorkosigan novels brought the character driven story back into prominence. The cyberpunk reliance on near future science fiction has deepened. In William Gibson's 2003 novel, Pattern Recognition, the story is a cyberpunk story told in the present, the ultimate limit of the near future extrapolation. Cyberpunk's ideas have spread in other directions, though. Space opera writers have written work featuring cyberpunk motifs, including David Brin's Kiln People and Ken MacLeod's Fall Revolution series. This merging of the two disparate threads of science fiction in the 1980s has produced an extrapolational literature in contrast to those technological stories told in the present. John Clute writes that science fiction around the start of the 21st century can be understood in two ways: "a vision of the triumph of science fiction as a genre and as a series of outstanding texts which figured to our gaze the significant futures that, during those years, came to pass [or] indecipherable from the world during those years fatally indistinguishable from the world it attempted to adumbrate, to signify."