Кіріспе

Уэлайя немесе Уалая (وَلاية, "қорғаншылық" немесе "басқару") – ислам дінінің жалпы ұғымы және шиит исламындағы маңызды сөз, ол Имамдықтың мәні мен функциясы сияқты көптеген нәрселерге қатысты. Уэлайя – билік берушінің өкілі ретінде басқаруға және басқаруға құқық беретін адамға, қоғамға немесе елге билік/қорғаншылық беруді білдіретін сөз. "Уәли" – басқа біреуге қатысты "Уалаяға" (билікке немесе қорғаншылыққа) ие адам. Мысалы, фиқһ бойынша, әке – балаларының уәлисі. Уәли термині исламның рухани өмірінде ерекше маңызға ие және оның әртүрлі функцияларына байланысты түрлі мағыналарда қолданылады: туыс, одақтас, дос, көмекші, қамқор, меценат және әулие. Исламда "ули Аллаһ walīyu l Lāh" тіркесі "Алланың билігімен" беделді адамды көрсету үшін қолданылады: "Алланың атымен, мейірімді, рақымды: Сендердің қамқорларың – Алла, Оның елшісі және иман келтіргендер, намазды толық орындайтындар, намаз оқығанда рукуъта тұрып, зекет беретіндер."

Терминология

W L Y ولي тамырынан екі есім туындайды: валаях және вилайя, бұл бір нәрсеге жақын болу, біреудің досы болу немесе билікке ие болуді білдіреді. Уелая термині Әулияға (AWLIA) ұқсас. Уәли термині Құраннан алынған. Ол бірнеше құдси хадистерде де кездеседі, мысалы: «Кім Менің досыма (уали) зиян келтірсе, Мен оған және басқаларға қарсы соғыс жариялаймын». Вилайя сөзбе-сөз «жақындық» немесе «қарым-қатынас» дегенді білдіреді, онда құлдыққа қатысты бағалау жақындығы бар. Сондай-ақ, ол құлдың Шындыққа немесе Аллаға жоқ болудағы тәуелділігін білдіреді. Шәрияда вилайя – басқаларға «қаласаң» немесе «қаламасаң» деуді іске асыру. Араб тіл біліміндегі мамандар мен семантиктер «вилайя» және «валаях» сөздерінің арасын ажыратады. Олардың пікірінше, валаях кейде көмек, одақ немесе нусра мағынасын білдірсе, вилайя әрқашан билік, құқық немесе сұлтан идеясын көрсетеді.

Валая ұғымы

Валаяның бірнеше түрі бар: махаббат немесе жақындық вилаясы, яғни Пайғамбардың үйі оның жақын туыстары екенін, ал мүміндер оларды сүюі керек екенін көрсетеді. Әулие Аллаһ – Алланың достары немесе Алланың жақсы көретіндері. Валая – шиизмдегі маңызды сөз, ол, басқа нәрселермен қатар, имаматтың мәні мен функциясына сілтеме жасайды. Дін мәселелеріндегі басшылық немесе билік мұндай лауазымға исмәт талап етеді, ал басшының сөзі мен ісі басқаларға үлгі болады, бұл 33:21, 3:31 аяттарында көрсетілген. Имамдар немесе Әулиелер – Құдайдың достарының ұзақ тізбегін құрайды, олар илаһи келісімді немесе уәлияхты алып жүреді және жеткізеді. Мұхаммед Әли Әмір Моззидің пікірінше, уәлиях термині имамның онтологиялық-теологиялық мәртебесін көрсетеді. Валаяның қарапайым аудармасы бар, ол екі тәуелсіз және толықтыратын мағынаны қамтиды. Біріншіден, ол түрлі пайғамбарлардың имамдарына қатысты, сондай-ақ олардың онтологиялық мәртебесіне немесе киелі бастама миссиясына қатысты. Екінші мағынасы – «басшы», яғни мүміндердің шебері. Осы түсіндіруде вали – уәсидің синонимі, «мұрагер» немесе «жалға алушы». Екінші мағынасына сәйкес, валая имамдардың адалдарына қатысты. Бұл сонымен қатар, бастамашыларына адал сүйіспеншілік, иман және бағынуды білдіреді. Шиалар әрбір ұлы пайғамбарға бір немесе бірнеше имамның міндетті түрде еріп жүретініне сенеді. Валидің әлем мен адамдарға қатысты белгілі бір жаратылыс күші бар. Корбин валаяның пайғамбарлықтың және елшінің миссиясының негізі екенін айтады. Бұл пайғамбарлық шындығының эзотерикалық өлшеміне қатысты. Мұхаммед Бақир Мажлисидің шәкірті Әбу әл-Хасан Шариф Исфахани көптеген хадистер арқылы «валая – Құран аятының ішкі, эзотерикалық мағынасы (батин)» екенін дәлелдейді. Мулла Садра Мұхаммедтің ұрпақтары мен оның рухани мұрагерлері – Әулиелер дейді. Дакаке валаяны имамдардың пайғамбарлардан мұра еткен рухани мұра, эзотерикалық білім ретінде сипаттайды. Бұл Әһл әл-Байттың рухани және саяси билігін көрсетеді. Табатабаи валаяны имаматтың эзотерикалық өлшемі деп санайды және ол тек адамды бағыттау ғана емес, сонымен қатар адамды Ақиқатқа жеткізуді қамтиды.

Құранмен ант етемін .

42:23 аят және Ғадир хадисі арқылы Пайғамбар мұсылмандарды өзінің таза, күнәсіз отбасын сүюге шақырды. Әл-Табари, Әз-Замахшари және Фахру'д Дин ар-Рази 5:55 аят Әли туралы түскенін мәлімдейді. Аятта Алла Тағала мен Оның Елшісі – мұсылмандардың қамқоршысы және билік иелері екені, ал мұсылмандар олардың уәлилігін қабылдауы керек екені айтылған. Осы махаббат байланысы мұсылмандардың олардың сөздеріне, іс-әрекеттеріне, мінез-құлқына ұстануына себеп болады. Құранда уәля сөзі нұсра сөзімен бірге қолданылады. Бұл сөз тек Аллаға ғана емес, сондай-ақ, Оған толық берілгендерге де қатысты қолданылады. 7:172 аят Алланың Өзінің Рабтығы және Пайғамбар мен Әһл-Байтқа уәлилік туралы алған мисағы (митақ) туралы айтады. Құранда бұл термин Аллаға адалдық пен қауым мүшелеріне берілгендік арасындағы байланысты көрсетеді. Табатабаийдің айтуынша, Құран Пайғамбарға қамқорлықты жатқан жерде, ол билік пен адалдықты білдіреді. 5:55 аятта ол уәля сөзі Алла, Оның Елшісі және иман келтіргендер үшін қолданылатынын айтады, бірақ олар Оның қамқорлығында және соңында Пайғамбарға бағыну – Аллаға бағыну екенін дәлелдейді.

Хадис бойынша

Ар-Рази әл-Замахшариден келтірген хадисте Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): "Кім Мұхаммед Әулетіне деген махаббатпен өлсе, шейіт болып өлді; кім Мұхаммед Әулетіне деген махаббатпен өлсе, кешірілген күйде өлді; кім Мұхаммед Әулетіне деген махаббатпен өлсе, иманды болып, имандылығын толықтырып өлді. Кім Мұхаммед Әулетіне дұшмандықпен өлсе, имансыз болып өлді. Мұхаммед Әулетіне дұшмандықпен өлген адам жұмақтың хош иісін сезбейді" деді. Әл-Бакир хадисінде: "Ислам бес нәрсеге құрылған: намаз, зекет, ораза, қажылық және уалая. Олардың ешқайсысы уалая жарияланғандай жарияланбады." Хасан ибн Әли (р.а.) риуаят еткен хадисте, тәухид пен пайғамбарларға сенуді қабылдағаннан кейін, имамдардың уалаясына мойынсұнудан артық ештеңе жоқ екендігі айтылған. Жафар әл-Садық: "Имам жұмақ пен тозақты үкімсіз-ақ ажыратады, себебі олардың имамға деген махаббаты олар үшін жұмақ немесе тозақ болады" деді. Пайғамбарымыз Әлиге: "Алла Тағала маған: 'Мен сендердің екеуіңді де жақсы көруімнен, жаратылыстарды жаратудан бұрын Өз Арнамада сенің есіміңді және оның есімін жаздым. Кім сені сүйсе, Менің жақындарымнан болады. Кім уалаяңды теріске шығарса және сенен алшақтаса, Менің дұшпанымнан болады' деді" деді. Әл-Бакир: "Біздің махаббатымыздың дінін мойындамаған пайғамбар да, періште де болған емес" деді.

Теологиялық және философиялық аргументтер

Шииттік дәстүрде уалая – исламның ғана емес, діннің өзі. Шииттер үшін имамат уалаямен байланысты, яғни оларға сену, оларды жақсы көру, дін және амалдарында оларға еріп, бағыну. Шииттер құтқарылудың Әһл-Байтқа уалая арқылы екенін айтады, ал әрбір діни амалдың қабылдануы үшін махаббат ниеті қажет. Имамдардың көптеген хадистерінде: «Адам өлгеннен кейін бірінші сұрақ – оның Әһл-Байтқа деген махаббаты. Егер ол осы махаббатын білдіріп, осы күйде қайтыс болса, амалдары Алла үшін қабыл болады. Егер білдірмесе, ешбір амалы қабыл болмайды». Мұхаммед Бақир Мәжілисінің айтуынша, барлық имамилер келіседі, имамдарға деген махаббатсызғы амалдар бос әрекет, ал Алланың қанағаттануы имамға байланысты. Пайғамбар дінді орнатты, ал имамдар дінді сақтап, пайғамбардан мұра еткен иләһи басшылық (уалая) арқылы халықты жетелеуі керек. Бір хадис айтады: «Кім өзін білсе, Раббысын да біледі», бірақ мазһарсыз (көрініссіз) және Алланың Жүзі болмаса, Алла туралы сөйлеу мүмкін емес. Алланы және иләһи уахиды білмейтін адам та’тилге (агностицизмге) және тасбихке (антропоморфизмге) түсіп кетеді. Шииттердің пікірінше, пайғамбарлықтың соңы – уалаяның басталуы, ол діннің эзотерикалық өлшемі және толықтырушысы. Уалая білім (ма’рифа) және махаббат (махабба) идеяларын қамтиды. Пайғамбарлық – діннің экзотерикалық (захир) өлшемі болса, уалая – оның эзотерикалық (батин) өлшемі; олар бір уақытта болады. Уәлиде Мұхаммедтің нұры бар, ол барлық пайғамбарларда болған. Осы Мұхаммедтің нұры арқылы имам қоғамды басқарады, дінді таратып, адамдардың рухани өмірін жетелейді. Шииттер пайғамбарлық циклінен кейін имамат циклі басталады деп санайды, ал оның маңызды бөлігі – уалая, мысалы, «пайғамбарлықтың эзотерикалық аспектісі». Олар – Алланың достары (аулия Алла), олар иләһи құпияларды иләһи уахи арқылы түсінеді, соның нәтижесінде Алла оларды адамдарға басшылыққа тағайындайды. Пайғамбар шариғатты (захирды) ашады, ал имам діннің хақиқатын (батынын) келтіреді, сондықтан батин захирден бөлек емес. Уалая – пайғамбарлық (нубууа) пен елшілік (рисала) негізі, сондықтан ол ішкі шындықтарға жақын, толық және Аллаға жақын. Барлық мүмкін болған жандар өзінен-өзіне тәуелді болғандықтан, бұл тәуелділік өзінен-өзіне тәуелді билікке әкеледі, сондықтан уалая – оның құқығы және ол осы билікті қалағанына тағайындай алады.