Кіріспе

Далри ( /dælriː/ ) – Шотландияның Айршир аймағындағы Гарнок аңғарындағы шағын қала. Дракемир – солтүстік маңындағы елді мекен.

Бродли үйі

1892 жылы Джон Фултон Айрширде алғашқы гидроэлектр станцияларының бірін орнатып, Бродли Хаусына электр энергиясын өндірді. Бөгет әлі күнге дейін сақталып қалған (2008) және оны Путьян өзенінің жанындағы жаяу жүргіншілер көпірінен көруге болады, бұл көпірге тұрғанда орнатылымды көруге мүмкіндік болған. Су құйылған темір құбыр арқылы төмен ағысқа турбиналық ғимаратына жеткізілді.

Доггартленд үйі

Бұл үй "Dogger" атауын алған. "Dogger" – шотланд тіліндегі дөңгелек темір кені, одан Райфилд төменінде және Флэшвудтағы таусылған кеніштердің қалдықтарынан көрініп тұрғандай, бұл аймақта өндірілген. Доггартлендте Рай-водасы арқылы әдемі, бірақ қазір пайдаланылмайтын, құйма темірден жасалған көпір салынған.

Далли сиқыршысы

1576 жылғы 8 қарашада Далридегі Линн қаласының тұрғыны, акушер Бесси Данлоп сиқыршылық және колдовство жасады деген айып тағылды. Ол өзіне қарсы айыптаушыларға, 30 жыл бұрын Пинки шайқасында қаза тапқан Далридің бұрынғы барондық шенеунігі Томас Ридтен пайғамдарлықтар туралы немесе жоғалған заттардың қайда екендігі туралы ақпарат алғанын айтты. Ол оны алғаш рет өз үйі мен Монккасл ауласы арасында серуендегенде кездестіргенін, содан кейін олар сөйлесіп, ол қабырғадағы немесе қоршаудың тесігінен жоғалып кеткенін, бұл тесік қалыпты адам үшін тым кішкентай болған. Ол өзінің "көмекшісінен" мал мен адамдарды емдеу үшін жақпа майларды қалай жасау керегін үйренгенін мәлімдеді. Ол кедей балалардан бастап ақсүйектерге дейін түрлі адамдарды емдеп, кеңес берген. "Дана әйел" ретінде оның сол кездегі ерекше әрекеттері заң органдарының назарын аударды. Оның қабілеттері бүгінгі психологтарға ұқсас, сонымен қатар дәрілік шөптерді білуі оны колдовство истериясы кезінде танымал етті. Нәтижесінде ол кінәлі деп танылды және трагикалық аяқтамасы – 1576 жылы Эдинбургтегі Касл-Хиллде өртпен жазаланды. Ол сондай-ақ Килвиннингтен сырттағы Корсехиллмуирде де өртеліпті де айтылады. Александр Педен (1626–1686), белгілі келісімшарт министрі және "пайғамбар" (sic) ретінде танылған, айманы бойынша саяхаттады. Ол Линн шатқалының басындағы табиғи амфитеатрдегі Педенс-Пойнт (тасты тіктеу) жерінен уағыз айтқан. 1608 жылы Глебтегі басты шіркеу "айырыққа" көшірілген кезде, оның айналасында "шіркеу қалашығы" құрылып, Далри ауылы пайда болды. 1700 жылға қарай Далри тұрғындарының саны бар болғаны 100-ге жетерлік болды және онда шамамен алты тұрғын үй болды. 18 ғасырдың ортасында Далри әлі де приходтың жалғыз қаласы болып келді. 1830 жылы шамамен 1000 тұрғыны болды, ал қала бес көшеден тұрды, олардың үшеуі "айырықтан" немесе орталықтан шығып, шаршы құрады. Апта сайын бейсенбі күндері базарлар өткізіліп, қаңтар, мамыр және шілде айларында жәрмеңкелер ұйымдастырылды. Ол кезде бұл Далридің шағын қаласының төңірегінде орналасқан, дұрыс емес пішінді ауылдық приход болды. Приходқа Блэр, Бернсайд, Дрейкмайр, Саутфилд және Ден сияқты шағын елді мекендер/ауылдар кірді.

Өнеркәсіп тарихы

Қауымда мақта және кілем жіптерін өндірумен қатар, жібек және тоқу ісі де дамыған, онда ерлер мен әйелдер еңбек еткен. Әйелдердің көп бөлігі тігін және кесте тігумен айналысып, негізінен Глазго және Пейсли фабрикаларына жұмыс істеген. Аймақта зығыр өңдеу және иіру де жүргізілген. 1840 жылдары көптеген әк зауыттарының ашылуы және бірнеше көмір шахталарының іске қосылуы Далри қауымының сипатын түбірінен өзгертті. Бұл аймақ, әртүрлі темір зауыттарының қазандықтарын отынмен қамтамасыз ететін кен және көмірге толы, өнеркәсіптік аймаққа айналды. Қала Эйршир жағалау жолында орналасқан және бұрын Килмарноктан және Далри мен Солтүстік Джонстон желісінен келген пойыздардың торабы болған. Далридегі теміржол станциясы 1840 жылдың наурыз айында Глазго, Пейсли, Килмарнок және Эйр теміржолының бір бөлігі ретінде ашылды. Далри Junction станциясы 1843 жылдың сәуір айында Кросхаус арқылы Килмарнокқа бағытпен ашылды, бірақ 1860 жылдың қаңтарында жабылып, ауысу Далри теміржол станциясына көшірілді. Килмарнокқа дейінгі желі 1955 жылға дейін ашық болды, жергілікті қызметтер тоқтатылды, ал кейде алыс қашықтыққа жолаушылар тасымалы жалғасты. Желі 1973 жылы WCML электрленгеннен кейін жабылды. 1966 жылы Далри және Солтүстік Джонстон желісі жолаушылар тасымалынан, 1971 жылы жүк тасымалынан, ал 1977 жылы Килбирниге темір жүк тасымалынан тоқтатылды. Далри станциясы 1980 жылдардың басында Эйршир жағалау жолын электрлендіру аясында станция мен байланысты көпірді қайта жаңартуға дейін төрт платформасын сақтап келді. Сол кездегі карталар мен ақпараттар Блэр темір зауытынан негізгі желіге дейін теміржол желісінің бар екенін көрсетеді. Ірі темір зауыттарының дамуы және кен мен көмір өндіруі аймақтағы және оның төңірегіндегі тұрғын үй қорын және халық санын одан әрі арттырды. Мысалы, Блэр маңындағы қала осындай темір зауыттың айналасында қалыптасты. Осы аймақтағы қазбалардың жанындағы көптеген бингтер әлі де көзге түседі. Таңертең және кешке күнделікті дилижанстар Глазго мен әртүрлі жағалау бағыттары арасында Далриден өтіп тұрды. "Fair Trader" дилижансы Crown Inn-де, ал "Herald" дилижансы King's Arms-те тоқтады, екеуі де сенбі күндері жұмыс істемеді. Сонымен қатар, саяхатшыларға жатақхана ұсынатын бірнеше қоғамдық үйлер де болды. Ол кездегі қоғамдық кітапханалар "Далри кітапханасы", "Далри шіркеу кітапханасы" және "Біріккен сецессия кітапханасы" болды. Бұл кезде қала 1834 жылы құрылған компаниямен газбен жарықтандырылды. Гарнок өзені аңғарды суаруға көмектеседі және Рай-вода және Кааф-вода салаларымен бірігіп, қаланың құрылуына ықпал етті. Бұл сулар 19 ғасырдағы әртүрлі диірмендерде пайдаланылды. Тас-тасты, көмір және темір тас өндірісі Далридің гүлденген тау-кен қауымдастығына айналуына көмектесті. Темір Эйршир, Гленгарнок, Эглинтон және Блэр сияқты төрт ірі темір компаниясының пештерінде балқытылды. 1845 жылы бір келуші "өзгеріске және еңбек етушілердің көптеген жұмыстарына таң қалды. Пештердің жалыны, көмір шахталарының түтіні, әк пештерінен шығатын ақ түтін және үйлердің салынуы ауданның барлық жерінде көрінеді". 1870 жылдары Блэр темір зауыты және аймақтағы басқалары Уильям Бэрд пен компанияға тиесілі топтың бір бөлігі болды, ол сол кезде әлемдегі ең ірі қоңыр темір өндірушісі болды. Бұрын өнеркәсіптік қала болған бұл қала, Шотландияның осы аймағындағы көптеген қалалар сияқты, дәстүрлі өнеркәсіптің күрт төмендеуіне куә болды, бұл қалаға ауыр соққы берді. Көмір өндіру, темір тас өндіру және тоқыма өндірісінен басқа, қалада әртүрлі кірпіш фабрикаларында қолданылатын балшық кен орындары да болды. Қарапайым қызыл кірпіш өндіру үшін бұл кірпіш цехтары көмір шахтасының қалдықтарынан алынған балшықпен жақсы қамтамасыз етілді, бұл аңғардағы көптеген "бингтерден" алынды, ал қазылған балшық жоғары сапалы от кірпіш үшін қажет болды. Қала шетінде бұрын Roche компаниясы басқарған, ал қазір DSM компаниясы басқаратын ірі химиялық зауыт орналасқан, ол С және В5 витаминдерін өндіреді.

Дуглас кірпіш комбинаты мен Монккасл шахтасы

Дуглас Фиербрик Компани Лтд компаниясының өндіріс орындары қазір Уилсон автокөлік аукционы компаниясы сауда-саттық жасайтын жерде орналасқан (2008). Өндіріс 1945 жылдың қыркүйегінде жабылды. Темір жол екі рельсті, тар жолды болды және жеңіл болат рельстерде "кабельдер мен шкивтер" жүйесі арқылы жұмыс істеді. Бұл гравитациялық теміржол жүк вагондарының салмағымен бос вагондарды шахтаға қайтаруға мүмкіндік берді. Еңіс теміржолдың беті от кірпішпен төселген, жұмысшылар Dalry-Kilwinning негізгі жолына жету үшін осы жолмен жүріп өтуге тиіс болды, онда олар автобусқа міне алатын. Кішкентай кірпіш құрылыс оларды ауа райынан қорғады, автобус күту кезінде. Ғимараттың оңтүстік жағы ашық, ал бастапқыда басқа жақтарында терезелер болған (қазір кірпішпен қаланған), осылайша олар келесі автобустың келуін қадағалай алатын. Қазіргі кіру жолы мен көпір соңғы уақыттарда салынған, себебі бұрын өндіріс орындарына бару үшін теміржол стансасына жақын аймаққа жалғасқан жолмен, солтүстікке қарай шамамен 1,5 шақырым жерден кіруге болады. Теміржол қысқа тілімнен өтіп, негізгі жолдың астынан қысқа туннель арқылы өтті. Жақын жердегі Дальгарвен Милл Шотландия ауылдық өмірі мен киім-кешегі мұражайында бір жүк көлігі сақталған.

Ғашықтар шеруі

Далридегі Ғашықтар жолы мен Ғашықтар көпірі 19 ғасырдағы ескі пошта карточкаларында және карталарда көрсетілген, бірақ жылдар өте келе сол кезде болмаған жолдарды да қамтитын болып дамыған сияқты. 1856 жылғы карталар Гарнок пен Путьян Бёрннің қосылған жеріне жақын Гарнок өзенінің үстінен көпір болмағанын көрсетеді, бірақ өзеннің қала жағында құдық орналасқан және сол құдыққа дейін созылатын жол Гарнок және Айткен көшелеріне дейін жеткен. 1896 жылға қарай ресми жаяу жол мен жаяу көпір салынды, ал түрлі пошта карточкалары өзен бойындағы одан әрі әдеміленген жолды көрсетіп, оны Ғашықтар серуені деп атады. Алғашқы көпір болаттан жасалған, бірақ қазір оның орнына ағаштан жасалған құрылыс орнатылған. Бридженд-Лейннен жаңа жаяу көпіріне дейін де жаяу жол салынған, және бұл Виктория және Эдвард дәуіріндегі Ғашықтар серуенінің бір бөлігі болған немесе оған қосылған болуы мүмкін. Бүгінде Ғашықтар серуені одан да кеңейіп, өзен бойымен, теміржолдың астынан өтіп, Блэрленд шаруашылығы арқылы Блэр жолына дейінгі жолды қамтитын секілді. Ғашықтар көпірінен ескі Далри пасторлық үйіне дейінгі ауылдық пейзаждың әдемі көрінісін әлі де тамашалауға болады, сондай-ақ кейде балықшылардың және әдеттегі, бірақ әдемі үйректердің ұшып өтетіні байқалады. Алғашқы Ғашықтар серуені романтикасының көп бөлігін жоғалтты, бірақ оның аты әлі де жергілікті халық арасында сақталған.

Блэр мектебі

Блэр иелігінің жанында орналасқан ауыл мектебі фотосуретте және ескі Ordnance Survey карталарында көрсетілген. 1856 жылы мектеп "Блэирминс" деп белгіленіп, Темпллендмуирге қарайтын жолдың тоғысында орналасқан. Екі ғимарат бар, олардың бірі мұғалімнің үйі, екіншісі – ойын алаңы болған мектеп бөлмесі болуы мүмкін. Жақын жерде құдық бар, оған екі ғимараттан басталатын жол арқылы жетуге болады, ал Блэр иелігінің шекаралық қабырғасының ар жағында бірнеше метр қашықтықта шағын ғимарат орналасқан. 1895 жылы мектеп қайта салынған сияқты, онда мектеп бөлмесі және дәретхана/жуынатын бөлме болып көрінетін екі бөлек ғимарат болған. Екі құдық бар, ал ғимараттардың ар жағынан кіреберіс жол өтеді. Блэр иелігінің жанындағы ғимарат картада көрсетілмейді. 1909 жылы тек бір құдық көрсетілген, ал айналасындағы жерлер қалың өсімдіктермен жабылып, қарасора болған деп белгіленген. Жақын жердегі қызығушылық тудыратын орын – Блэр иелігінің жағындағы шекаралық қабырғаның маңында орналасқан реформацияға дейінгі шіркеу. Жер бетінде оның қалдықтары сақталмаған.

Шіркеу

Қасиетті Палладиус шіркеуі – Галлоуэй Рим-католик діоцезіндегі үш шіркеудің бірі; қалған екеуі – Бейттегі Әйел Ана шіркеуі және Килбирнидегі Қасиетті Бригид шіркеуі.