Жылқылардағы тұрақ әдеттері: тіс қағу (cribbing), себептері, симптомдары және айырмашылықтары. Жылқының денсаулығы мен мінез-құлқы туралы маңызды ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жылқыларда тұрақты әдеттер
Stable vice in horses
Жел сору немесе үйіршік тістеу (Cribbing) – жылқының ауызша стереотипті мінез-құлқының бір түрі. Бұл кейбір жылқыларда кездесетін қалыптан тыс, күшпен іс-әрекет етіп жасайтын мінез-құлық саналады және көбінесе тұрақты әдет деп аталады. Жел соруға себеп болатын негізгі факторлар: стресс, тұрақтарды басқару, генетикалық бейімділік және асқазан-ішек жүйесінің тітіркенуі. Бұл әдебиетте 1578 жылдан бері айтылып келеді және жылқы тұқымы мен күтіміне байланысты 2,4–8,3% жылқыда кездеседі. Ағаш шайнау немесе лигнофагия – жылқыларда байқалатын тағы бір жағымсыз әдет, бірақ ол ауа сорумен байланысты емес; жылқы жай ғана ағаштан жасалған тіреулерді немесе тақталарды тамақ сияқты шайнайды.
Cribbing is a form of stereotypy (equine oral stereotypic behaviour), otherwise known as wind sucking or crib biting. Cribbing is considered to be an abnormal, compulsive behavior seen in some horses, and is often labelled a stable vice. The major factors that cause cribbing include stress, stable management, genetic and gastrointestinal irritability. Cribbing was mentioned in the literature as early as 1578 and occurs in 2.4–8.3% of horses depending on breed and management. A similar but unrelated behavior, wood chewing or lignophagia, is another undesirable habit observed in horses, but it does not involve sucking in air; the horse simply gnaws on wood rails or boards as if they were food.
Сипаттама
Тіс тістеу, немесе сарай есігі немесе қоршау сияқты қатты нырсты алдыңғы тістерімен ұстап, мойнын иіп, мойынның төменгі бұлшық еттерін жиырып, көмейді артқа тартумен жүзеге асады. Бұл қозғалыс кезінде көмей-жұтқыншақтан (крикофаринкстен) қызыл ішекке (эзофагқа) ауаның күшпен енуі нәтижесінде ерекше тіс тістеу дыбысы немесе қоңырлау пайда болады.
Cribbing, or crib biting, involves a horse grasping a solid object such as the stall door or fence rail with its incisor teeth, arching its neck, and contracting the lower neck muscles to retract the larynx caudally. This movement is coincided with an in rush of air through the crico pharynx into the oesophagus producing the characteristic cribbing sound or grunt.
Денсаулыққа әсері
Асқазан жаралары жылқының тістеу әдетіне (криббинг) алып келуі мүмкін екеніне дәлелдер бар. Бір зерттеуде жылқылар стрестік жағдайларда кортизол деңгейін төмендету үшін осы тістеу әрекетін жасайтыны анықталды. Асқазан жараларының жылқыда тістеу әдетінің пайда болуымен байланысты екеніне де дәлелдер бар. Тістеу әдетінің ең көп кездесетін жағдайлары жарыс жолдарынан тіркелген, және бұл әдеттің жарыс жолдарындағы мал өсіру жүйелерінен пайда болғанына сенімді. Сондай-ақ, тістеу әдеті бар жылқының ұрпақтарында генетикалық факторға байланысты осы әдетті көрсету ықтималдығы жоғары екені анықталды. Асқазан-ішек ортасы және тамақтандыру тәртібі де маңызды тақырып болды, бұл дәннің мөлшері, дәннің арақатынасы және шөптердің жаралардың басты себебі болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл жануарды ауызша стереотипті әрекеттерге итермелейді, оны жайлылық табудың жолы ретінде пайдаланады. 2009 жылы жүргізілген зерттеуде АҚШ-тағы жылқы иелерінің 48,8% тістеу әдетінің басқа жылқыны бақылап үйрену арқылы пайда болатынына сенеді, бірақ зерттеулер көрсеткендей, тек 1,0% жылқы ғана ауру жылқыны көргеннен кейін тістеу әдетін дамытты. Тістеу және жел сору жылқының миында эндорфиндер бөлінуі арқылы ләззат сезімін тудыруы мүмкін. Сондықтан, егер тістеу және жел сору жоғарыда аталған мүмкін функциялардың біріне ие болса, оларды стереотиптік мінез-құлық деп атау орынсыз болуы мүмкін. Дегенмен, осы мінез-құлықтың себептері мен күшейту факторлары көптеген себептерге байланысты және олар бұрынғыдан өзгеше болып қала беретіндіктен, тістеу немесе жел сору әдеті бар жануарлар үшін шаруашылық жағдайларын өзгерту қажеттігін көрсетеді. Бір зерттеуде тістеу әдеті бар жылқыларда грелин деңгейі, осы әдеті жоқ жылқыларға қарағанда жоғары екені анықталды. Бұл тістеу әдеті жараны басуға көмектеспейді, керісінше, осы мәселенің пайда болуына себепкер болады дегенді білдіреді.
There is evidence that stomach ulcers may lead to a horse becoming a cribber, A study found that horses would perform the cribbing behaviour in attempt to decrease the cortisol levels that can be brought on by stressful situations. There is evidence that stomach ulcers may be correlated to a horse becoming a cribber. The most popular cases of crib biting come from racetracks, and it is believed to have derived from husbandry systems at the racetracks. It was also found that the descendants of a crib biter were more likely to perform the behaviour due to a genetic component. Gastrointestinal environment and feeding routines were also a crucial topic, hinting that perhaps grain concentrations, grain ratios and forages were the main cause of ulcers, causing the animal to perform the oral stereotypy as a method of comfort. A study in 2009 found that 48.8% of US horse owners believed that cribbing could be learned by observation, but research demonstrated that only 1.0% of horses developed cribbing after being housed in sight of an affected horse. Cribbing and wind sucking may cause a sensation of pleasure by releasing endorphins in the horse's brain. therefore, if cribbing and wind sucking have one of the above possible functions, it may be inappropriate to label them as a stereotypy. However, as the causes and resulting reinforcement for these behaviors are probably multifactorial and they remain abnormal behaviors, this indicates that husbandry changes are needed for animals that exhibit cribbing or wind sucking. A study suggested was that ghrelin levels were higher in a crib biting horse than in those who did not perform the behaviour. Meaning that cribbing did not provide comfort for ulcers, rather that it stimulated/caused this issue.
Тамақ және басқару
Бұрыннан белгілі болғандай, аттарға қышқылды бейтараптандыратын диета беру олардың тістің қабырғасына тигізу әрекетінің жиілігін айтарлықтай азайтуы мүмкін. Көбейіп келе жатқан зерттеулер май және талшыққа негізделген диеталардың да тынығырақ мінез-құлыққа әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.
It has been shown that feeding cribbing horses an antacid diet can significantly reduce the frequency of the behavior. A growing body of work suggests that fat and fiber based diets may also result in calmer patterns of behavior.
Физикалық құрылғылар
Жел сору мен тістің қысымын азайту немесе болдырмау үшін бірқатар дәстүрлі құрылғылар қолданылады. Дегенмен, осы әдістердің тиімділігі күмәнді, себебі олар түбірдегі себептерді шешпейді. Егер бұл мінез-құлық стресспен байланысты болса, тістің қысымын болдырмайтын жағаға қарсы әрекет етуі мүмкін, өйткені ол жануарға мінез-құлық арқылы стресс гормондарын босатуға мүмкіндік бермейді, ал тістің қысымы стрессті азайтуға көмектесуі мүмкін. Ашық жиектерді металл немесе сыммен жабу немесе беттерді карболинейум немесе коммерциялық «шайнауды тоқтату» өнімі сияқты ащы заттармен бояу, беттерге шайнаудан туындаған зақымды азайтуы мүмкін, бірақ бұл жиектерді тістермен ұстауға кедергі келтірмейді.
There are a number of traditional devices used to minimize or prevent cribbing and wind sucking. However, the effectiveness of these methods is arguable since they do not address the underlying causal factors. If the behaviour is stress related, the use of a cribbing collar may be counterproductive because it would not allow the animal to release the stress hormones by performing the behaviour and that cribbing may be beneficial in reducing stress. Covering exposed edges with metal or wire or painting surfaces with bitter substances such as carbolineum or a commercial "chew stop" product may reduce chewing related damage to surfaces, though this does not prevent edges from being gripped by the teeth.
Хирургиялық және басқа
Сырқаттанудың алдын алудың басқа да әдістері хирургия, акупунктура, дәрі-дәрмектерді қолдану, жүйкелік оқыту арқылы тамақтандыру және ортаны жақсарту болып табылады. Дегенмен, бір зерттеуде дәрі-дәрмектердің қолданылуы қымбатқа түсетіні, оларға деген сұраныс аз екені және тиімділігі төмен екені анықталды. Хирургиялық әдістердің бірі – модификацияланған Форселл процедурасы, онда мойынның алдыңғы бөлігіндегі бұлшықеттер мен жүйкелер кесіледі, сондай-ақ бір бөлігі бұлшықет тіні алынып тасталады. Бұл жылқыға көмекейді қысуды және сырқаттануды қиындатады. Осы техниканы лазер көмегімен бейімдеу кейбір жылқыларда бұл мінез-құлқының пайда болуын болдырмауға көмектесті, бірақ бұл процедураға дейін үш жылдан астам уақыт сырқаттанған жылқыларда тиімді болмады. Бұл әдіс 84,4% жағдайда сәтті нәтиже берді. Егер операция тиімді болмаса, қайталануы операциядан кейін алты айдан екі жылға дейін аралықта кездеседі.
Other methods to prevent cribbing have included surgery, acupuncture, use of pharmaceuticals, operant feeding, and environmental enrichment. However, a study found that the use of pharmaceuticals was expensive, less popular and less effective. One surgical technique is the modified Forssell's procedure in which muscles and nerves in the ventral neck region are cut as well as some muscle tissue being removed. This makes it more difficult for a horse to contract the larynx and exhibit cribbing. An adaptation of this technique using a laser has proved successful in preventing some cribbers from exhibiting the behavior, although this was less successful in horses which had been cribbers for more than three years prior to the surgery. It has been found that this method was successful in 84.4% of cases. For those that the surgery was not found to be effective, relapse time occurred within six months to two years after the surgery had taken place.