Кіріспе

Бұл – әліпбилерді немесе басқа жазу жүйелерін ойлап тапқан деген дәстүрлі сенімдегі, мифтік немесе нақты тұлғалардың әліпбилік тізімі. Бұл фактінің дәлелденгеніне қарамастан, олардың барлығы осы тізімде келтірілген.

А

Генрих Корнелий Агриппа – неміс алхимигі, шамамен 1525 жылы Transitus Fluvii, Malachim және Celestial Alphabets әліпбилерін жасады. Гуру Ангад – Сикх Гуруы, дәстүр бойынша 1539 жылы Гурмухи жазуын ойлап тапқан делінеді. Анигуран – туарег халық қаһарманы, дәстүр бойынша Тифина әліпбиін ойлап тапқан делінеді. Афака Атумиси – Суринамдық, 1908 жылы Афака жазуын ойлап тапты. Мубао Азонг – Тибет патшасы, дәстүрлі Накси шежіресіне сәйкес, шамамен 1250 жылдары (?) Донгба жазуын ойлап тапқан делінеді.

С

Кадмус – грек әліпбиін ойлап тапқан Финикияның аңыз әміршісі, дәстүр бойынша шамамен 1350 ж.б.д. Чанцзя – қытай әріптерін ойлап тапқан қытай жазушысы, дәстүр бойынша шамамен 2650 ж.б.д. Кармента – Римнің аңыздағы пайғамбары және Эвандердің анасы, грек әліпбиін латын әліпбиіне бейімдеуші, дәстүр бойынша шамамен 1250 ж.б.д. Чао Юэнь Рен – қытай-американдық лингвист, 1925–1926 жылдары Gwoyeu Romatzyh әзірлеуге жетекшілік етті. Охридтік Әулие Климент – архиепископ, дәстүр бойынша шамамен 900 жылы кириллицаны ойлап тапқан. Войо Кулубайи – Мали азаматы, 1930-жылдардың басында бамбара тілі үшін Масаба әліпбиін жасады. Грег М. Кокс – 2005 жылы Куорги Кокс әліпбиін жасаған лингвист. Әулие Кирилл – византиялық монах, 863 жылы глаголиттік әліпбиін жасаған деп есептеледі.

D

Джон Ди – ағылшын алхимигі және математигі, шамамен 1582 жылы Енох әліпбиін ойлап тапты (Пантеус әліпбиімен шатастырмаңыз). Эмиль Дюплой – француз аббаты, 1868 жылы Дюплой стенографиясын ойлап тапты. Реджинальд Джон Гарфилд Даттон – 1922 жылы британдық Даттон Speedwords стенографиясын ойлап тапты.

Е

С.С.Элиан (суретші) 1980 жылдар шамасында латын әліпбиін сызықтар мен тік сызықтарға түрлендіріп, бір сөздің бірнеше нұсқасын жасауға мүмкіндік беретін Элиан жазуын ойлап тапты. Енмеркар – сумерлік аңыз патша, "Энмеркар және Араттаның билеушісі" дастаны бойынша, шамамен 2300 ж.б.д. клин тәрізді жазуды ойлап тапқан деп есептеледі. Енос – Киелі кітаптағы патриарх, дәстүр бойынша шамамен 3350 ж.б.д. дауысты әріптерден тұратын Геез әліпбиін енгізген. Джеймс Эванс – канадалық миссионер, 1840 жылдар шамасында ожибве және кри тілдері үшін қолданылатын буын жазуын ойлап тапты, қазіргі кезде ол кри буын жазуы деп аталады.

F

Скот Фалман – американдық компьютер ғалымы, 1982 жылы алғашқы күлкілі эмотиконды ұсынды. Ассан Файе – сенегалдық, 1961 жылы волоф тілі үшін Гарай алфавитін ойлап тапты. Фениус Фарса – скифтердің аңыз патшасы, дәстүр бойынша шамамен 2000 ж.б. Огам жазуын ойлап тапқан деп есептеледі. Бенджамин Франклин – американдық мемлекет қайраткері, шамамен 1768 жылы Бенджамин Франклиннің фонетикалық әліпбиін жасады. Фрументий – Африкадағы Аксум патшалығын христиан дініне өткізген сириялық әулие, 4 ғасырдың ортасында дауыссыз Гиз жазуын дауысты Гиз жазуына жетілдірген деп саналады. Фу Хси – Қытайдың аңыз патшасы, дәстүр бойынша шамамен 2850 ж.б. қытай иероглифтерін ойлап тапқан.

G

Франц Ксавер Габелсбергер – 1817 жылы Габелсбергер стенографиясын ойлап тапқан неміс хатшысы. Гбили басшысы – Либериялық, шамамен 1935 жылы Кпелле әліпбиін ойлап тапқан. Мангей Гоманго – үнді, 1936 жылы Соранг-Сомпенг жазуын ойлап тапты. Джон Роберт Грегг – ирландиялық автор, шамамен 1888 жылы Грегг стенографиясын ойлап тапты. Дурресский Грегорий – албандық монах, 1761 жылы Эльбасан жазуын ойлап тапқан деп есептеледі.

H

Томас Хариот – ағылшын математигі, 1584 жылы Каролина алгонкин тілін транскрипциялау үшін фонетикалық әліпбиді ойлап тапты. Хемадпант – ежелгі Үндістанның ғалымы және Ядав әулетінің премьер-министрі, бір теория бойынша, деванагари маратхи тілін жазу үшін ресми қабылданғанға дейін 19 ғасырға дейін маратхи тілінде қолданылған Моди жазуын ойлап тапты. Бингендік Хильдегард – неміс монах, шамамен 1150 жылы Litterae ignotae әліпбиін ойлап тапты. Джеймс Хилл – британиялық, 1970 жылы Teeline стенографиясын жасады. Фивтерлік Гонорий – мүмкін мифтік автор, шамамен 1220 жылы Фив әліпбиін ойлап тапқан деп есептеледі.

К

Хусейн Шейх Ахмет Каддаре сомали, 1953 жылы Каддаре жазуын ойлап тапты. Кисими Камара – Сьерра-Леонелік тігінші, 1921 жылы менде әліпбиін, Ки ка ку, ойлап тапты. Соломана Канте гвинеялық жазушы, 1949 жылы Н'Ко әліпбиін ойлап тапты. Вук Стефанович Караджич, серб тіл білімі маманы, 1818 жылы кириллицаны бейімдеп, серб кириллицасын жасады. Осман Юсуф Кенәдид сомали, 1921 жылы Османья жазуын ойлап тапты. Мұхаммед ибн Муса әл-Хорезми парсы математигі, 825 жылы индус-араб сан жүйесін қалыптастыруға көмектесті. Онг Командам лаос азаттық күрескері, 1926 жылы Хом жазуын жасады, ол алғаш рет сол жылы қолданылды. Аруначал Прадештен келген Тони Кою 2001 жылы Аруначалдың ғылыми жазуын, Тани Липиді ойлап тапты. Кукай – жапон монахы, дәстүр бойынша 806 жылы Қана әліпбиін ойлап тапқан. Шигетака Курита – жапондық дизайнер, NTT DoCoMo эмодзи жиынтығын жасады.

L

Жан Мари Рафаэль Ле Жун – канадалық, 1893 жылы Чинук жазуын жасаған, бұл Дюплоянның бейімделуі мен кеңейтілуі. Франсис Лодвик – голланд тіл білімі маманы, 1686 жылы Универсалды әліпбиді ойлап тапқан. Карл Ричард Лепсиус – неміс тіл білімі маманы, шамамен 1855 жылы Лепсиус стандартты әліпбиін жасаған. Лонтана Игве Ондузе – нигериялық бағдарламалық жасақтаманы жобалаушы және суретші, шамамен 2008 жылы Ндебе жазуын жасаған.

N

Ибрагим Нджоя Бамум патшасы (Камерун), шамамен 1910 жылы Бамум жазуын ойлап тапты. Нұрахы (патша), немесе мүмкін оның аудармашылары Ердене мен Гагай ? Маньчжурлар 1599 жылы маньчжур әліпбиін жасады.

О

Один / *Wōdanaz скандинавиялық/германдық діншілдіктің басты құдайы. «Хавамал» поэмасында рун әліпбиінің Футарк (кейінірек Футорк) шығу тегімен байланысты. Огма – ирландиялық аңызға толы, қасиетті басшы, сонымен қатар дәстүр бойынша шамамен б.з.д. 1875 жылы Огам жазуын ойлап тапқан. Нараян Ораон – үнділік дәрігер. 1999 жылы Курух тілі үшін Толонг Сики әліпбиін ойлап тапты.

P

Зайя Пандита Ойрат ламасы, 1648 жылы Тодо жазуын жасады. Иоганн Пантеус 1478 жылы Енох әліпбиін (Ди әліпбиімен шатастырмау керек) ойлап тапқан неміс жазушысы. Парацельс – швейцариялық алхимик, шамамен 1520 жылы "Мұғалімдер әліпбиін" ойлап тапты. Чёгьял Фагпа – 1269 жылы Фагспа жазуын ойлап тапқан тибет монахы. Фарнаваз I Иберияның патшасы, дәстүр бойынша, грузин әліпбиін б.з.д. 284 жылы жасады деп есептеледі. Франсиско де Пина және басқа португал миссионерлері 1620 жылдары вьетнам алфавитін жасады. Исаак Питман 1837 жылы Питманның стенографиясын ойлап тапқан британдық мұғалім. Сэм Поллард – британдық миссионер, 1905 жылы Поллард жазуын ойлап тапты. Парли П. Пратт – американдық мормондық көшбасшы, Джордж Д. Уоттпен бірге 1855 жылы Дезерет әліпбиін жасады. Джордж Псалманазар – еуропалық алдаушы және ғалым, 1704 жылы (жалған) Формосан әліпбиін ойлап тапты.

R

Дәстүр бойынша, 1283 жылы тай әліпбиін ойлап тапқан Ұлы тай королі Рам Камаханг. Рональд Кингсли Рид – британдық, Шавиан (1960-шы жылдардың басында) және Квикскрипт (1966) жазу жүйелерін ойлап тапты. 1654 жылы Жеремия Рич – ағылшын, стенография жүйесін ойлап тапты. Риг (Хеймдалл ретінде танылған) рундарды ұлына, Ярлға сыйлады (Поэтикалық Эдда поэмасы «Rígsþula»). Рун алфавиті Футарк (кейінірек Футорк) шамамен 150 жылы (?) – дәстүрге сәйкес. Александр де Родс – Авиньон миссионері, 1625 жылы Франциско де Пина сияқты португал миссионерлерінің еңбектеріне негізделген вьетнам алфавитін жасады.

U

Ульфилас, гот миссионері, дәстүр бойынша шамамен 350 жылы гот әліпбиін ойлап тапқан деп саналады. Уякук юпик (Алясканың жергілікті тұрғыны) миссионері, 1900 жылы Югтун жазуын ойлап тапты.

V

Наум Веқилхаржи 1845 жылы Витхуки әліпбиін жасады.

W

Ванян Синь – маньчжур жазушысы, 1120 жылы жучжэнь жазуын ойлап тапқан. Уильям Белл Уэйт – 1868 жылы Нью-Йорк Пойнт жүйесін ойлап тапқан американдық мұғалім. Дидрих Вестерманн – 1928 жылы Африка әліпбиін жасаған неміс миссионері. Джордж Д. Уотт – американдық мормондық көшбасшы, шамамен 1855 жылы Парли П. Праттпен бірге Дезерет әліпбиін жасады. В. Джон (немесе Джон В.) Вайлгарт – австриялық туған американдық психоаналитик және философ; философиялық тіл aUI және оның жазу жүйесін жасаған. Джон Уилкинс – ағылшын ғалымы. 1668 жылы ұсынылған философиялық тіл үшін жазу жүйесі ретінде «шынайы әріптер» деп аталатын жазуды ойлап тапты. Джон Уиллис – ағылшын, 1602 жылы стенография жүйесін ойлап тапты.

Y

Ели Ренронг – 1036 жылы тангут жазуын ойлап тапқан тангут ғалымы. Елю Диела – маньчжур хатшысы, шамамен 925 жылы хитан кіші жазуын жасаған делінеді. C. Тео Ериан – американдық мұғалім, Карл В. Салсермен бірге Жеке стенографияны (қысқарту жүйесін) 1955 жылы жасады.