Кіріспе

Трагикалық муза - Генри Джеймстің 1889–1890 жылдары «The Atlantic Monthly» журналында бөлім-бөлім жарияланып, кейін 1890 жылы кітап түрінде жарық көрген романы. Бұл ағылшын өмірінің кең, көтеріңкі панорамасы екі болашақ суретшінің тағдырын баяндайды: суретші болу үшін саяси карьерасын қоршаған Ник Дормер және өнер мен коммерциялық жетістікке ұмтылған актриса Мириам Рут. Көмектесуші және кедергі келтіретін көптеген қосалқы кейіпкерлер олардың жолына түседі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Ник Дормер отбасының дәстүрлі британ саясатындағы рөлінен гөрі суретші болуды қалайды. Бұл оның отбасын, әсіресе оның сүйіктісі Джулия Даллоуды, саяси науқандарға терең араласатын, әдемі бірақ талапшыл әйелді ренжітеді. Бірақ Никтің бұрынғы Оксфордтағы досы Габриэль Нэш оны суретші болу арманынан бас тартпауға ынталандырады. Ник күмәндануына қарамастан, Джулияның қолдауымен сайлау науқанына қатысып, Парламентте мандат алады. Ол Джулияға үйлену ұсынады, бірақ олар асығуға келмейтіндей келіседі. Осы уақытта Никтің туысы Питер Шеррингхэм, британдық дипломатиялық қызметте жоғалып келе жатқан жас жігіт, Парижде жас актриса Мириам Рутпен танысады. Ол Мириамға ғашық болады, ол зор қуатқа ие, бірақ өкінішке орай, дамымаған талант иесі. Питер Мириамды француздық актерлік шебері Мадам Карреге таныстырады, және Мириам актерлік шеберлігін жетілдіре бастайды. Ник суретші болу үшін Парламенттен кетеді. Осылайша ол саяси демеушісі Карререт мырзадан алатын үлкен мүліктің қалдырылуына себеп болады. Ник толық уақытты суретші болады, ал Мириам театрлық жетістік іздеп Лондонға келгенде, ол Никке портреті үшін "трагикалық муза" ретінде поза береді. Джулия оларды студияда кездестіреді. Ештеңе болмаса да, Джулия кенеттен және ащы сезіммен Никтің өнерге берілгенін және ол ешқашан саясатқа оралмайтынын түсінеді. Питер Мириамға үйлену ұсынады, бірақ ол бас тартады. Питер Орталық Америкада дипломатиялық қызметке жіберіледі. Мириам актриса ретінде жеңіске жетеді, әсіресе Джульетта рөлінде. Питер оның осы рөлдегі тұңғыш өнерін көру үшін Лондонға оралады, сондай-ақ оған тағы бір рет үйлену ұсынады; бірақ ол өзінің әріптесі, актер және бизнес-менеджері Базил Дэшвудқа үйленген болады. Питер Никтің қарындасы Биддиге үйленеді, ал роман Ник пен Джулияның соңында үйленуі мүмкін деген үмітпен аяқталады.

Негізгі тақырыптар

Театрға ден қойғандықтан, "Трагикалық муза" романы театрлық көркемөнер ретінде талқыланған, оны Грэм Вулф "театрды көркемдік практика және индустрия ретінде нақты және тұрақты түрде бейнелейтін романдар мен әңгімелер" деп түсіндіреді. Джеймс осы романды сахнаны бағындыруға жасаған, ақырындағы нәтижесі сәтсіз аяқталған әрекетіне кіріскен кезде аяқтады. Кітапта оның өмір бойына созылған театрға деген құштарлығы және театр өнерінің шеберлеріне деген қарама-қайшы көзқарасы бейнеленген. Мириам Рут – керемет туынды, оқырман оның талантын шыңдап, зор жетістікке жеткендегі шаршылық еңбегіне таңғалады. Бірақ Джеймс оны әулиедей бейнелемейді, себебі ол оның кемшіліктерін ешқашан азайта қоймайды. Романның Нью-Йорк басылымының алғы сөзінде Джеймс Ник Дормерді толыққанды сомдай алмағанына өкінеді. Суретшіге айналған екіұшты саясаткер жарқын Мириаммен салыстырғанда көңілі төмендейді, бірақ оның қиын жағдайы әлі де қызықты және өткір сипатталған. Бұл роман таңғажайып түрде "Джеймс романына ұқсамайды", себебі ол үлкен актерлік құрамымен, Генри Джеймс энциклопедиясы елуден астам есімді кейіпкерді тіркеседі, бірақ олардың он шақты ғанасы белсенді рөл атқарады, – ағысып жатқан, кейде дәйбессіз оқиғалармен толы. Джеймс әдетте өзінің материалдарына жүктейтін берік және тұтас құрылым мұнда жоқ сияқты. Екі параллель желілі сюжет кітапты Джеймстің басқа романдарынан ерекшелендіріп, Диккенс пен Такерейдің Виктория дәуіріндегі эпостарына ұқсас, кең көлемді туындыға айналдырады.

Санаткерлік бағалау

"Трагикалық муза" алғашқы басылымында сыншылар мен оқырмандар тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Бүгінгі күнге дейін бұл роман сыншылардың көп назарын аударған жоқ. Бұл салқын қабылдаудың себебі жоғарыда айтылғандай, кітаптың "Джеймс ерекшелігінен" айырылуы болуы мүмкін. Театр мен өнерге деген ықыласынан басқа, "Трагикалық муза" Джеймстің көптеген сүйікті тақырыптарына тоқталмайды. Сыншылар Мириам Рутты Джеймстің ең жарқын туындыларының бірі деп бағалаған. Габриэль Нэш кейде Оскар Уайльдті еске түсіретін болғандықтан, оның прототипі туралы әртүрлі пікірлер айтылған. Алайда, Джеймс бұл кейіпкерді Уильям Джеймстің Кембридждегі досы, бай, гитара тартып, саяхаттап жүретін Герберт Пратт есімді танысынан шығарған көрінеді. Праттың қызықты әңгімелерін тыңдағаннан кейін, Джеймс 1881 жылғы 25 қарашадағы жазбаларында былай деп жазды: "[Прат] өте ерекше, қызықты тұлға еді, мен оны әлдебір романға енгіземін. Мен тіпті оның портретін шынайы жасаймын, ол да келіседі. Герберт Праттпен көп нәрсе жасауға болады". Көптеген зерттеушілер Джеймстің Нью-Йорк басылымының кіріспесіндегі романның жағымды "үн-талғамды", немесе сүйкімділігін, немесе атмосферасын сақтайтыны туралы пікірімен келіседі.

Кезеңнен кезеңге бейімдеу

Романның сахналық қойылымы 2014 жылдың қаңтар айында Нью-Йорктегі Метрополитен театрында өткен Gilded Stage Festival фестивалі аясында көрсетілді. Адаптацияны Марк Дундас Вуд жазды, ал режиссерлігін Джесси Джоу жүзеге асырды.