Кіріспе
Қытайлық уақыт өлшегіш құрылғысы
Жыпар иісті сағат – бұл Сунь әулеті (960–1279) кезінде Қытайда пайда болған және Жапония мен Корея сияқты көршілес Шығыс Азия елдеріне тараған уақыт өлшегіш құрылғы. Сағаттың корпусы – негізінен, белгілі бір жану жылдамдығымен жасалған және калибрленген, уақытты – минуттар, сағаттар немесе күндерді өлшеуге арналған, иіс жағу таяқшаларын немесе ұнтақ иіс жағуды ұстайтын арнайы түтетін құрылғы. Сағатта сонымен қатар соққы беруші ретінде қызмет ететін қоңыраулар мен гонгтар да болуы мүмкін. Қытайда су сағаттары мен астрономиялық сағаттар белгілі болғанымен (мысалы: Су Сонг), династиялық кезеңдерде иіс жағу сағаттары үйлерде және храмдарда кеңінен қолданылған.
Тарих
Азияда су, механикалық және шам сағаттарымен қатар, құтырған сағаттар да қолданылған. Құтырған сағаттар алғаш рет Қытайда 6 ғасырда пайда болған; Жапонияға тарады, Шоссоинде сақталған мысалы бар. 6-8 ғасырларда Қытайда табылған ерте құтырған сағаттарда қытай мөрлерінің емес, Деванагари жазуының оюлары кездеседі. Америкалық тарихшы Эдвард Шафер құтырған сағаттардың Үндістаннан Қытайға жеткенін болжайды. Дегенмен, Үндістанда құтырған сағаттың бірде-бір мысалы табылған жоқ. Тарихшы Сильвио Бедини бұл оюлардың Буддалық тантрикалық жазбалардағы мөрлерге негізделгенін айтады, бірақ мөрдің уақытты көрсету мүмкіндігі қытайлықтармен жасалған.
Түрлері
Дәмдеуіш сағаттарының бірнеше түрі табылған, ең көп таралғандары – дәмдеуіш таяқ және дәмдеуіш мөр. Осы сағаттардың көпшілігі күрделі жасалған, кейде салмақтары бір-бірден тіркелген жіптерімен жабдықталған. Салмақтар төмендегі табаққа немесе гонгқа түсіп, белгілі бір уақыт өткенін көрсететін. Кейбір дәмдеуіш сағаттары әдемі табаларда сақталған, ал кейбіреулері ашық түбі бар табаларда қолданылған, бұл салмақтарды декоративтік табамен бірге пайдалануға мүмкіндік берген. Әртүрлі иісті дәмдеуіштер де қолданылған, сағаттың иісі уақыт өте келе өзгеретін. Дәмдеуіш таяқтары тік немесе спираль тәрізді болуы мүмкін; спиральді таяқтар ұзын болғандықтан, ұзақ уақыт пайдалануға арналған, көбінесе үйлер мен храмдардың шатырларынан ілінген. Шындығында, ежелгі Қытай қалаларындағы уақытты бақылаушылардың қосымша жұмыстарының бірі – сатылатын дәмдеуіштердің күю ұзақтығын көрсететін жеке сызықтармен калибрленген дәмдеуіштерді белгілеу болды. Бұл адамдардың көбінесе аз табысын толықтыру үшін жасалған. Қытай медицинасында дәрігерлер науқасқа нұсқау ретінде дәмдеуіш таяғына бірнеше жарықтар жасаған, осылайша науқас дәмдеуіш сол жарыққа дейін жанып болғанда дәрінің бір дозасын қабылдаған. Жапонияда гейшалар олардың қасындағы сенко докей (дәмдеуіш сағаттары) саны үшін ақы төленген, бұл практика 1924 жылға дейін жалғасты. Мөр – бір немесе бірнеше ойықтары бар ағаш немесе тас дискі. Бұл сағаттар Қытайда кең таралған. Сағаттың қанша уақытқа созылатынын анықтаудағы негізгі фактор – мөрдің мөлшерімен тікелей байланысты дәмдеуіштің күю іздерінің ұзындығы болды; барлығы 12 сағаттан бір айға дейін ұзақ уақыт бойы күйген. Ерте дәмдеуіш мөрлері ағаштан немесе тастан жасалса, қытайлықтар металдан жасалған дискілерді біртіндеп енгізді, бұл Санг әулеті кезінде басталған болуы мүмкін. Олар көбінесе көп деңгейлі, тесіктелген өрнекті қораптар түрінде пактонгтан жасалған. Алтын және күміс ұнтағынан жасалған дәмдеуіш сағаттары өте сирек саналады. Бұл шеберлерге үлкен де, кіші де мөрлерді жасауға, сондай-ақ оларды эстетикалық тұрғыдан безендіруге мүмкіндік берді. Тағы бір артықшылығы – жыл бойы күндердің ұзақтығы өзгеретіндіктен, ойықтардың жолын өзгертуге мүмкіндік болды. Кішірек мөрлер қолжетімді бола бастағанда, сағаттар қытайлықтар арасында танымал болды және көбінесе сыйлық ретінде берілді. Қазіргі уақыттағы сағат коллекционерлері дәмдеуіш мөр сағаттарын іздеуде, бірақ олардың көпшілігі әзірге сатылмаған немесе мұражайлар мен храмдарда көрсетілмеген. Бұлар енді ресми түрде уақытты өлшеу үшін қолданылмаса да, шығыстағы ғалымдар мен монахтар әлі де оларды көңіл-күйді тудыру және эстетикалық мақсаттар үшін пайдаланады. Дәмдеуіш мөр сағаттарын пайдалану үшін дайындық қажет. Алдымен кішкентай ыдысқа ылғалды ақ ағаш күлін салып, тегістеп, жеңіл тығыздап қояды. Мөрлерді құймақ үзілгенде, олардың үстіне металл штамптар салынған. Басқа мөрлерде ағаш күлінде теріс ойықтар жасайтын сыртқа шығып тұрған өрнектер бар. Дәмдеуіш ұнтағын саңылауға салып, қайтадан тығыздап қояды.
These clocks were common in China, The length of the trail of incense, directly related to the size of the seal, was the primary factor in determining how long the clock would last; all burned for long periods of time, ranging between 12 hours and a month. While early incense seals were made of wood or stone, the Chinese gradually introduced disks made of metal, most likely beginning during the Song dynasty. They were often made of paktong in the form of multileveled small boxes with patterned perforated tops. Gold and silver powder incense clocks are considered quite rare. This allowed craftsmen to more easily create both large and small seals, as well as design and decorate them more aesthetically. Another advantage was the ability to vary the paths of the grooves, to allow for the changing length of the days in the year. As smaller seals became more readily available, the clocks grew in popularity among the Chinese, and were often given as gifts. Incense seal clocks are often sought by modern day clock collectors; however, few remain that have not already been purchased or been placed on display at museums or temples. Although they are no longer used formally for time keeping, such incense clocks are still used by scholars and monks in the East for evoking moods and for aesthetics. Using incense seal clocks requires a period of preparation. A fine layer of damp white wood ash is first laid down in a small container, flattened, and lightly compacted. Seals that were in the form of patterned metal stencils were simply laid down on the ash while the incense powder was poured over it. After a light compaction of the incense powder by a tamper, lifting up the metal seal forms a long trail of incense powder that has been masked onto the ash. Other seals have a protruded pattern that creates a negative indentation in the wood ash. The incense powder is carefully spooned into the indentation in the ash and then recompacted again with the seal.