Кіріспе

Дуган немесе Дугган (Uí Dhúgáin) – Ó Dubhagáinn-нан туындаған ирланд тегі.

Тарих

Дуган есімді отбасы қазіргі Корк қаласының солтүстігіндегі Фермой қаласының маңында жерлері болды және бастапқыда қалаға атын берген Фир Майге тайпасының билеуші әулеті болған. Олар сондай-ақ, Фир Болгтың аңыз бойынша сиқыршысы Муг Руиттің ұрпағы екенін мәлімдеді. XI ғасырда О'Киффтер әулетіне басымдық құқығын жойды, бірақ аймақта ықпалды күштерінен айырылмады. Басқа Фир Майге әулеттерімен бірге, XII және XIII ғасырларда нормандардың аумақты жаулап алуымен билігін жоғалтты. XII ғасырға қарай, Ирландияда, Согайн жерінде әулеттік тегі мен аты-жөні қалыптасқан, онда атақты Дуган әулеті друид Мог Рутиден тарағандықтан бедел мен билікке ие болды. Кейбір тарихшылар христиандыққа көшкеннен кейін де друидтер "фили" немесе көрегендер ретінде қызметін жалғастырғанын айтады. Бұл "фили" әлеуметтік тұрғыдан өте маңызды болды және патшаға тең құрметпен қаралатын. Олар көптеген жеңілдіктерге ие болды және әскери міндеттен босатылды. Олар шежіре мен тарихты қамтитын ауызша дәстүрді сақтап қалды. Ирландияда адамның мәртебесі, құқықтары мен жеңілдіктері оның тегіне байланысты болғандықтан, генеалогиялық мәліметтердің саяси маңызы зор болды. Әулеттер ежелгі патшалық әулеттерден тарағандықтан патшалықтарды басқарды, ал олардың шежіресі олардың билік етуге заңдылығының дәлелі болды. Қызығы, Дугандардың өзі туралы ешқандай генеалогиялық жазба жоқ. 17 ғасырдың белгілі Галуэй ғалымы Родерик О'Флаэрти өзінің "Огигия" кітабында Дуган әулеті поэзия мен тарих саласындағы мамандар болғандықтан, ешбір ирландтық жылнамада олардың тегін анықтау мүмкін емес екенін айтады. Дуган әулетінің отаны - шығыс Галуэйдегі Фохенаг. Аймақта осыған куәлік ететін бірнеше қала атаулары бар, мысалы, Баллидуган (Дуган қаласы), Картердуган (Дуган ауданы) және Дундоган (Дуган бекінісі). Кейбір 20 ғасыр тарихшылары мен генеалогтар Логрея маңындағы Баллидуганды Дуган әулетінің орталығы деп қателікке ұшырады, бірақ бұл жер Дуган әулетімен ешқандай байланысы жоқ. Бұл қала бастапқыда Баллигардуган немесе О'Хрдаганстаун деп аталған, ал уақыт өте келе "гар" жойылып, Баллидуган қалды. Әулеттің ең танымал және белгілі мүшесі - Сеан Мор О Дубагайн, ол: екі ғасыр бұрынғы Норман Ирландиясының сипаттамасы ретінде қаралатын "Tiallim timpeall na Fodla" поэмасының; Ирландия патшалары туралы 564 тармақтан тұратын "Ata sund seanchus Ereand" поэмасының, жоғары патша Родерик О'Коннорға дейін; Лейнстер патшалары туралы 224 тармақтан тұратын "Rioghraidh Laamnighe clannathachoir" поэмасының; Кормак Мак Арттың шайқастары мен іс-қимылдарын баяндайтын 332 тармақтан тұратын "Teamhair na riogh raith Cormacc" поэмасының; жылдың мерекелері туралы "Bliadhain so salus a dath" поэмасының және ескірген сөздердің сөздігі болған 292 тармақтан тұратын "Faras Focaidh libhill" поэмасының авторы. Ол осы әдебиетке дидактикалық сипатты енгізген, ол сондай-ақ Уи Майн, Лекан және Баллимор кітаптарында да көрінеді. Сеан Мор ольхам немесе профессор атағын иеленгендіктен, кейінгі жазушылар оның шәкірттері болған деген тұжырым жасауға болады. 1365 жылы Роскомондағы Ринадундағы баптист Иоанн монастырына келіп, 1372 жылы онда қайтыс болды. Уи Майн О'Келлилері 14 ғасырда билік пен байлықтың көп бөлігін иеленді және олардың арқасында генеалогия, грамматика, поэзия, сагалар, тарих және фольклор сияқты гельдік білімнің көптеген салалары олардың демеушілігімен гүлденді. Клонферттің епископы, кейін Туам архиепископы Муртуг О'Келлиге "Уи Майн кітабы" деп танылатын үлкен генеалогиялық зерттеуді жасағаны үшін алғыс айтылады. Бұл еңбек оның ғылыми еңбегінен гөрі демеушілігінің нәтижесі болды, өйткені ол оның өндірісінде алты жазушыдан тұратын штатты жұмысқа алды. Біз бұл жазушылардың есімдерін білмейміз, бірақ олардың Дуган әулетіне жататындары анық, өйткені Родерик О'Флаэрти Уи Майн кітабын "Leabhar Ó Dubhagáin" немесе "Дуган кітабы" деп атайды. Сондай-ақ, 17 ғасырдың Галуэй ғалымы Джон Линч, ол гаэль және латын тілдерінде жазған, өзінің "Cambronais Eversus" кітабында оны "Liber Odubhegan" деп атайды және кем дегенде алты рет келтіреді. Слигода туған Дубальтах Мак Фирбисиг, О'Флаэрти мен Линчтің замандасы, "Leabhar Ó Dubhagáin" кітабын "Seancahs Síl Ir" үшін материал көзі ретінде пайдаланған. Бұл сәтті жағдай, өйткені түпнұсқа мәтіннің он төрт парақшасының төртеуі жоғалып кетті және ол олқылықты тек Мак Фирбисидің көшірмесі арқылы толтыруға болады. "Төрт қожайынның жылнамалары" 1379 жылы Ричард О Дубагайнның, 1440 жылы Джон мен Кормактың қайтыс болғанын жазады. Донал О Дубагайн 1487 жылы қайтыс болғаны да жазылған. Бұл адамдар жылнамашы үшін олардың өлімін жазу қажет болғандығын көрсетеді. Дуган әулеті "фили" кәсібімен айналыса берді және 1750 жылы Тейг О'Дуган Баллидоннеланнан Джон О'Доннеланның шежіресін жасады. Джон О'Донован өзінің "The Tribes and Customs of Hy Many" кітабында Тейг О'Дуганның ескі қолжазбалары туралы, "шамамен 90 жыл бұрынғы көрнекті тарихшы" деп жазады. Бұл аталған Тейгпен сәйкес келеді. Тейг ескі тәртіптің соңғы филисі болғанға ұқсайды. 1408-11 жылдар аралығында құрастырылған "Leabhar breac" кітабының авторы, Атлигке маңындағы Баллидакерде туған Мурхад Риабах О'Куиндлис, Дуган әулетінен шыққан болуы мүмкін.

Ерте заманауи

1641 жылғы Сауалнама және бөлу кітабында Фохенге, Килконнелл барониясындағы Баллидоган жерінің Тейг О'Дуганнан Деннис О'Дуганға берілуі тіркелген. Бұл О'Дугандардың XVII ғасырда да өздерінің тарихи "туаг" немесе елінде жерді сақтап қалғанын көрсетеді. Симмингтонның "Коннахтқа қоныс аударулар" еңбегінде айтылғандай, олар Кромвельдік тартып алынулар кезінде жерлерін жоғалтты, бірақ 1658 жылы Логреядағы комиссарлар Ахаскраф приходындағы Тей О'Дуганға 75 акр жерді қайта берді. Гриффиттің мүліктік бағалауы бойынша Джон О'Дуган Ахаскраф приходындағы Килласолан елді мекенінде 74 акр 1 руд және 15 перч жерді иеленген. Майкл Дагган қазір осы жердің иесі.

Кейінгі заманғы О'Дуган

19-шы және 20-шы ғасырларда Дуган есімінің ең көп шоғырланған жері Клэргалвей және Галвей қаласының төңірегі болды. 1841 жылғы халық санағында Моинтеч (Клэргалвей) ауылында ғана 43 Дуган отбасы тіркелген. Ұлы ашаршылықтың (1845–46) салдарынан болған қиындықтарға қарамастан, 1855 жылғы Гриффиттің мүліктік бағалауы Моинтехта әлі де 29 Дуган шаңырағы бар екенін көрсетті. Олардың қалай келгені туралы сенімді мәлімет жоқ, бірақ олар жазушы және фили дәстүрін өздерімен бірге әкелгені анық. Осы Дуган әулетінің көрнекті өкілі – Клонферт епископы, Әміре Патрик Дуган (1813–96) болды. Доктор Дуган 1813 жылдың 10 қарашасында Кумер, Корофин, Туамда дүниеге келген. Ол 1841 жылы дін қызметкеріне бекітіліп, Килмойлан және Каммер приходтарына пастор болып тағайындалды. Приходтың діни қызметкері Канон Каннаванның қайтысынан кейін, ол 1872 жылдың 14 қаңтарында епископтыққа көтерілгенге дейін приходты басқарды. Оның Каммердегі дін қызметі ашаршылық жылдарымен сәйкес келді және ол аурулар мен кедейлерге көмектесудегі белсенділігімен басқа дін қызметкерлерінен ерекше көзге түсті. Ол "Жалға алушылар құқығы" қозғалысын және "Үй өкіметін" ынталы түрде қолдады. 1872 жылы округ үшін тағайындалған қосымша сайлауда, қазір Клонферт епископы болған доктор Дуган, жалға алушылардың құқықтарын жақтаған капитан Дж. П. Ноланға қолдау көрсетті. Нолан сайланды, бірақ діни қызметкердің артық ықпалы себептілі орыннан айырылды, ал доктор Дуган басқалармен бірге Сот алдында сотталды, бірақ іс тоқтатылып, ол ақталды. Ол 1896 жылдың 15 тамызында қайтыс болды және республикалық ұлтшылдар құрметтейтін Дублиндегі Гласневин зиратына жерленді. Қазіргі кезде бұл есім бүкіл Ирландияда кездеседі. Солтүстікте Дуган, Дуган және Дуган түрлері жиі кездеседі, олардың көп бөлігі Ферманаг округінен шыққан отбасылардан тараған. Дуган Донегал округінде кең таралған. Дугган Дублинде, Манстерде және Корк, Типперри, Вексфорд және Уотерфорд округтерінің көп бөлігінде ең көп кездеседі.

Басқа елдерде тегі қолданылуы

Дуган және Дуган – шотландтықтардың көп кездесетін есімдері. Басқа ағылшын тілді елдерде Дуган және оның көптеген түрлері, оның ішінде Дугган, Дуган, Доуган, Дуган және Дуггин кеңінен таралған. 1990 жылғы АҚШ халық санағында Дуган тегі тізімінде 1705-ші орынды алды. Ұлыбританияда Дугган 1881 жылғы халық санағы бойынша тегтер тізімінде 1950-ші орында болды, ал 1996 жылғы сайлау тізімінде 1025-ке көтерілді.