Кіріспе

Хайдарабад шайқасы, кейде Дуббо шайқасы деп аталады, 1843 жылдың 24 наурызында Пәкістан, Синд, Хайдарабад маңында Британдық Шығыс Үндістан компаниясы мен Синдтің Талпур мирлері арасында өткен Синдке қарсы британдықтардың маңызды шайқастарының бірі болды. Капитан Джеймс Оутрам басқарған шағын британдық күш Талпурлардың шабуылына ұшырап, британдық резиденцияны бекініске айналдыруға мәжбүр болды және күтіп тұрған өзен кемесіне қашқанға дейін оны сәтті қорғады. Мианиде (сондай-ақ Миани деп те жазылады) британдықтардың жеңісінен кейін, сер Чарльз Джеймс Нейпир Инд өзеніне қарай жорығын жалғастырып, Синд астанасы Хайдарабадқа шабуыл жасады. Хайдарабадты 20 000 әскер және Балуч тайпалары, оның ішінде оның жоғарғы мәртебесі Мир Шер Мұхаммед Хан Талпур "Шер-и-Синд" және Хош Мохаммед Шиди басқарды. Чарльз Нейпир артиллерия қолдауымен, бар болғаны 3000 сарбазымен қаланы басып алды. Шайқас барысында Хош Мохаммед Шиди қаза тауып, оның әскері шашырады; Талпурлардың қарсыласы күйреп, Синд британдықтардың бақылауына көшті.

Кіріспе

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы лорд Элленбороудың билігімен Синд аймағына (қазіргі Пәкістан) араласты. 1809 жылы Синд әмірлері Хайдарабад қаласында жергілікті өкілдік құрған британдықтармен «достық» туралы келісімге қол қойды. Осы аймаққа британдық ықпалдың келгеніне байланысты Синд әмірлері ішкі күресін азайтып, осы шетелдік қатысуға назар аударды. 1838 жылы британдық өкіл әмірлерге саяси резиденция туралы келісімге қол қоюға мүмкіндік берді, бұл Хайдарабад қаласында британдық резиденция ашуға жол ашты, соның нәтижесінде аймақтағы британдықтардың одан әрі араласуына мүмкіндік туды. Осы келісімде сондай-ақ британдықтар Синд пен Пәкістан билеушілері арасындағы келіспеушіліктерді шешуға көмектесетіндігі де көрсетілген. Біраз уақыттан кейін, британдықтардың қолдауымен келісімге қол қойылды, онда қажет болған жағдайда британдық әскерлер Синд аймағына «әмірлерді қорғау» үшін тұрақты орналастырылатын болады. Дегенмен, әмірлер Хайдарабадтағы британдық резиденцияға ақы төлеуге міндетті болды, ол британдықтар мен әмірлер арасындағы барлық қарым-қатынастарды келіссөздерге салатын еді. Британдықтар әртүрлі әмірлер арасында әртүрлі саясатты ұстанды, олардың әрқайсысына жеке көңіл бөліп, оларды бөліп-жарып алуға тырысты. Алайда, әмірлер бұл ұсынысқа наразылық білдірді, бұл олардың британдық оккупацияға деген наразылығын күшейтті. Әмірлер Ауғанстандағы Шах Шужаға көмек көрсетуден бас тарды және Парсы шахының жағына шығып, британдықтардың ашуын туғызды. Бұл қарым-қатынастар нашарлаған кезде, әмірлер Парсы шахымен, Шах Шужа мен британдықтардың қарсыласымен байланыста болды деген айыптар таралды. Осы оқиғадан кейін британдықтар Синд әмірлеріне британдықтардан басқа кез келген адаммен ынтымақтастық жасау олардың жойылуына және Синдтегі билікті жоғалтуына әкелетінін түсіндірді. Олардың сенімсіздігінің нәтижесінде британдықтар ең көрнекті әмірлердің бірі Нұр Мұхаммед Ханды Хайдарабадтағы резиденциясында тығыз бақылауға алды. 1841 жылы британдықтар 59 жасында Чарльз Нейпирді Үндістанға қызметке тағайындады. Келесі жылы Нейпир 26 тамызда Бомбейге келді. Ол келген кезде оған британдықтар мен әмірлер арасындағы жағдай туралы және әмірлердің британдықтарға қиындық туғызатыны туралы хабарлады. 1842 жылы 10 қыркүйекте Нейпир Синдке келді. Нейпирдің басшылығымен британдықтардың Синд пен әмірлердің жерін басып алуында белгілі бір игіліктер байқалды. Британдықтар бұл аймақтағы көптеген адамдардың өмірін жақсартқанына сенді, өйткені олар әмірлерді кедей халыққа қарағанда тым бай билеушілер деп есептеді. Нейпирдің британдықтардың билігін кеңейту және нығайту ниеті де болды. Бұрын Оутрам британдықтар мен әмірлер арасындағы келіссөздерге жауапты болған және әмірлерге өте мейірімді болған, олар мұны қатты бағалаған. Нейпир, керісінше, науқанға ғана емес, сонымен қатар бұл аймақтағы британдық билікке қатысты өте авторитарлы болды және британдықтардың толық бақылауын көргісі келді. Нейпирдің өзіне Элленбороу әмірлердің екіжүзділігін тексеруді, олардың күдікті мінез-құлқының дәлелін табуды және оны Элленбороуға тапсыратын есепке жинақтауды тапсырды. Алайда, Нейпир Синдке жаңа келгендіктен және оған әмірлерге қарсы дәлелдемелерді түсінуге мүмкіндік беретін тілді білмегендіктен, оған қиын міндет жүктелді. Нейпирдің 200 беттік есебі 3 қарашада Элленбороуға жіберілді. Бұл есепте әмірлер туралы ақпараттың дұрыс еместігі айтылды. Элленбороу келесі күні өзінің жауабын және әмірлермен жасалатын жаңа келісімнің жобасын жіберді. Жауаптың жылдамдығы, сондай-ақ оған келісімнің жобасы қоса берілгені, Элленбороу өзінің шешімін және жобаны Нейпирдің есебін алғанға дейін қабылдағандығын көрсетеді. Элленбороудың жауабы Нейпирді әмірлердің іс-әрекеттеріне қатысты нақты дәлелдер табуға шақырды, ол туралы біраз білген. Оның ең айқын дәлелі - әмірдің өзі жазған, бірақ Нейпир жалған болуы мүмкін екенін білетін хат болды. Нәтижесінде Нейпир Элленбороуға тағы да хат жазып, қолындағы шағын дәлелдемелер туралы айтып, Элленбороудың көмегін сұрады. Алайда, Элленборо Нейпирдің шешімімен келісетінін айтып, нақты түрде айтпағанына қарамастан жауап берді.

Қақтығыстар

1843 жылдың ақпанында Әмір Содбар Хайдарабад бекінісінде орналасты. Содбар британдықтармен ынтымақтас болғанымен, Нейпир оған күдікпен қарады және Содбар британдықтар үшін тым көп қауіп тудырады деп ойлады, бірақ Әмір осы сезімдерден бейхабар еді. Осының салдарынан, Нейпир Содбардан Талпур әскерін бекіністен шығарып жіберуді сұрағанда, Әмір Содбар оған бойынсұнды. Содан кейін Нейпир бекіністі өзіне бағындырып, британ туын көтеріп, онда әскер орналастырды. Эленборо Хайдарабадтағы Әмірдің резиденциясынан барлық қазына мен бағалы заттарды тәркілеуге бұйрық берді, әйелдер өздерінің зергерлік бұйымдары немесе мүліктері ретінде сақтап қалғысы келгендерінен басқа. Қазынаны тәркілеуді жүзеге асыру үшін өкілдер тағайындалды. Кейбір әйелдер осы мүмкіндікті пайдаланып, көп мөлшерде байлықты алып кетті, ал басқалары британдық өкілдерден қорқып, мүліктерінің көп бөлігінен бас тартты. Осы шақта Нейпир әмірлердің бірі, Шер Мохаммадтың британдықтарға қарсы тұру үшін әскер жинап жатқанын естіді. Нейпир Шер Мохаммадтың қаржысы мен қару-жарағы жеткіліксіз болғандықтан, көп қарсылық көрсетпейді деп ойлады, сондықтан оның британдықтарға қарсы 30 000-ға жуық әскері бар екенін естігенде таң қалды. Шер Мохаммадтың әскері туралы хабарды естіген Нейпир дереу Фирозпур мен Суккурдан күш жінеп алды. Сонымен қатар, Талпур әскерлері Инд өзені бойындағы және Карачиден басқа британдық иеліктеріне жеткізілетін британдық әскерлердің жолдарына шабуыл жасады. Нейпирдің ниеті – мүмкіндігінше ұзақ уақытқа соғысты кешіктіріп, көбірек күш жинау еді. Шер Мохаммад оған, егер бекіністі және тәркіленген байлықты қайтарса, Нейпир мен оның әскерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ететінін хабарлады. Жауап ретінде Нейпир бекіністен зеңбіректермен оқ атып, бағынбайтынын көрсетті.

Шайқас

1843 жылғы 24 наурызда сэр Чарльз Нейпир бастаған британдық әскерлер Хайдарабадтан Шер Мохаммедпен кездесу үшін аттанды. Біраз уақыт жорықтан кейін британдық күштер әмірдің әскеріне кез боп, тоқталды. Британдық әскердің қалған бөлігін күтіп тұрғанда, Нейпирдің атқыштар полкінің бірі – Скиндин атты полкі, Талпур әскерлеріне қарсы тұрып, қатарға орналаса бастады, ал Талпурлар полкке оқ атуды бастады. Нейпир өзі әскерлерді орналастырумен көп айналысты, өйткені оның полктерінде тәжірибелі командирлер жетіспеді. Әр полк шайқасқа қарай жылжып, өз орнына жеткенде, екі тарап арасындағы шайқас қызуланды. Шамамен бір сағат бойы атыс-шабыс болғаннан кейін, Нейпир әмірдің қатарындағы нашар жерді бұзып өтуге мүмкіндік тапты. Скиндин атты және 3-ші Бомбей жеңіл атты әскерлері британдық әскердің сол қанатымен шабуылға көшті және Талпурларға айтарлықтай зиян келтірмес бұрын шабуыл жасады. Британдық әскерлер Талпур қатарының ортасының ыдырағанын көрген соң, ортадан өтіп, әмірдің қатарын екіге бөлді. Осы кезде Нейпирдің жанындағы бір дүңгіршідің жарылуынан шамалы болғанымен, өмірі сақталды, бірақ жанындағы бірнеше британдық сарбаз қаза тапты. Нейпирдің командирлерінің бірі Талпурдың сол қанатын бұзып, кейін шегінулерін қиындатуға көмектескен болуы мүмкін. Әмірдің әскерлері жеңіліп, дезорганизацияға ұшырап, қашқа бастады, ал Нейпир бенгалдық атты әскерімен олардың артынан қуды, Инд өзенінен қашуға жол бермей тосқауыл қойды. Британдықтардың бұл стратегиялық қимылы Талпурлардың басқа күштермен бірігіп, британдықтарға қауіп тудыруына кедергі келтірді. Талпурлар тарап кеткеннен кейін Нейпир өз әскерлеріне оралды, олар үш рет шулап жеңіске жеткенін тойлады.

Салдары

Британдықтардың жеңісінен және одан кейін Синдтің аннексиялануынан кейін қиындықтар тез туындады. Сіндтегі қызметтен соң Англияға қайтарылған капитан Джеймс Оутрам Англияда әмірлердің мәселесін қоздай бастады. Жаңа жеңіспен бірге Англияда Элленборо мен Нейперге қатысты өткір сын туды, олар өз жағдайларын түсіндіріп, әмірлермен болған келісімдерінің мән-жайларын жазды. Англия билігі Синдтің аннексиялануына наразы болды және аумақты әмірлерге қайтаруды жоспарлады. Бірақ, Синдтің бұрынғы иелеріне қайтару процесі қиын болады және Элленборо мен Нейпердің міндетті түрде отставкаға кетуі Англиядан одан әрі сынға ұшыратады деп есептегендіктен, Синдтің иелігі британдықтарда қалды.