Кіріспе

Жабаро деген сөз Пуэрто-Рикода дәстүрлі жолмен жер өңдейтін ауыл тұрғындарына қатысты қолданылады. Жибаро – өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруа, және Пуэрто-Рико халқының символдық бейнесі. Дәстүрлі жибаролар өз шаруашылықтарына жақын қалаларда сатуға жеткілікті дәнді дақылдар өсіріп, отбасыларына киім-кешек сияқты ең қажетті заттарды алуға мүмкіндік беретін шаруа-сатушылар да болған. Қазіргі заманда, кеңсе қызметкерлері де, жұмысшы табының өкілдері де өздерін жибаро деп тегейді, бұл Пуэрто-Рико тарихымен және мәдениетімен байланысты мақтаныш сезімінен туындайды.

Тарихи контекст

1820 жылы Мигель Кабрера «Жибароның өлеңдері» деп аталатын өлеңдер жинағында жибаролардың көптеген идеялары мен ерекшеліктерін анықтады. Содан кейін, шамамен 80 жыл өткен соң, 1898 жылы Роберт Томас Хилл өзінің «Куба және Пуэрто-Рико» кітабында жибароларды Пуэрто-Рикода сол кезде бар деп саналған төрт әлеуметтік-экономикалық топтың бірі ретінде тізімдеді: «Жергілікті тұрғындарды, жалпы алғанда, төрт топқа бөлуге болады: өздерін испандар деп атайтын креолдардың жоғары тобы; ақ шаруалардың төменгі тобы, олар гибаро деп белгілі; аралас нәсілділер немесе метистер; және қара нәсілділер». ХХ ғасырдың ортасындағы «Bootstrap» операциясы кезінде Пуэрто-Рико аграрлық қоғамнан индустриалдық қоғамға аралдық деңгейде өтті. Индустриялар арзан еңбек күшін пайдаланды, нәтижесінде көптеген жибаролар таулы қалалардан ірі қалалық аймақтарға қоныс аударды. Жибаролар Пуэрто-Риконың мәдениетіне, саяси өміріне және тіліне елеулі әсер етті. Пуэрто-Риколықтардың әрқайсысы жибароларға әртүрлі көзқараспен қарады. Саяси аренада Луис Муньос Марин сайлауға түскен кезде, ол жибароларды популистік партияның туымен Пуэрто-Риконың жұмысшы табын біріктіру құралы ретінде жиі пайдаланды. Өзінің саяси мүддесі үшін ол оларды еңбекқор пуэрто-рикандықтардың идеалдарын бейнелейтіндей етіп көрсетуге тырысты. Муньос Марин өз партиясының символы ретінде далалық жұмысшылар жиі киетін сабан шапқысы – павамен бірге пуэрто-рикандық шаруаның силуэтін қабылдады. Бұл олардың адал еңбекпен жерді өңдеп, адал күнкөріс табуға ұмтылған мақтан тұтатын халық ретіндегі беделін нығайтты. Сонымен қатар, Муньос Марин өз партиясының ұраны ретінде «Pan, Tierra, Libertad» (Нан, Жер, Азаттық) фразасын қабылдады. Муньос Марин өзі, жибаро халқының үлкен бөлігін құрайтын сайлаушылардың дауысын жеңіп алу үшін, кейде жибаролардың бейнесінде киінетін. Жибароны идеализациялау арқылы Луис Муньос Марин Пуэрто-Риконың мәдени элитасының көп бөлігінің назарын және ықыласын аудара алды, өйткені олардың көпшілігі жибароларды «пуэрто-рикандық рухтың мәні» деп есептеді. Оның үгіт-насихат кампаниясы, іс жүзінде, жибароны ақ түспен бейнеледі, бұрынғысы сияқты Мануэль А. Алонсо да солай жасаған болатын. 1941 жылы Оскар Колон Дельгадо «Jíbaro Negro» (қара жибаро) жасады, ол қара терілі «жибаро шаруасын» бейнелейді. Пуэрто-Риколық трубадур Андрес Хименес «El Jíbaro» өзінің «El Puertorriqueño» әнінде «El Puertorriqueño»-ның қара түсті терісі бар екенін сипаттап, бұл қабылдауды өзгертуге тырысты.

Әлеуметтік, отбасылық және еңбек мәселелері

Жибаро құндылықтары мен өмір салты көбінесе Пуэрто-Риконың бай мұрасымен және оң мәдениетімен, сондай-ақ пуэрторикалықтардың шынайылығымен, тапқырлығымен және шеберлігімен байланысты. Бұл құндылықтар мен өмір салтына қоғамдық бірлік, отбасы және қонақжайлылық сезімі кіреді. Балаларға кішкентай кезінен бастап отбасына үлес қосуды үйретті, мысалы, үйді тазалауға және отбасылық тамақ дайындауға көмектесу, ал үлкендерге – мектеп формаларын үтіктеу және өз аяқ киімдерін жылтырату. Кейбір балаларды "қажеттілік" деп есептелмейтін нәрселерді алу үшін ақша табуға ынталандырды. Оқытылған құндылықтардың ішінде – еңбекқорлыққа құрмет, тапқыр болудың маңыздылығы, бірлік, нығайып тұру және адалдық сезімі болды. 1930 жылы Брукингс институтының Пуэрто-Рико туралы баяндамасында былай делінген: «Тағдырға сенгеніне қарамастан, жибаро мейірімді, достыққа шақырғыш және өте қонақжайлы. Ол сізді есігі алдында отыруға шақырып, сіз демалып отырғанда сізге бір кесе қара кофе дайындап береді». Дж. Т. О’Нил өзінің 1855 жылғы «Испанияның Батыс Үндістері: Куба және Порто-Рико: географиялық, саяси және өнеркәсіптік» кітабында 1850 жылдардағы жибароны былай сипаттады:
Пальма ағашынан толығымен салынған, берік және икемді бежуко арқылы байланыстырылған шатырдың кедей жалға алушысы, оның киімдері – клеткалы жең, оснабург шалбар, сабан шапан және беліне байланған қарапайым мачете; ол уақытының көп бөлігін гамакта темекі шегуге және үш ішекті гитарада ойнауға, ештеңе істемей немесе ұйықтауға жұмсайды; бірнеше кофе және банандар ағаштарының, сиырдың және міндетті жылқының болуымен болашаққа деген алаңдаушылықтан босатылып, келесі мерекелік әрекеттерді немесе билерді күтеді, ол жолдан адасқан саяхатшыны ең жылы және әдепті күлімдемен қарсы алады, оның алдына ең жақсы банандар, сүт және ірімшік қояды; оған өзінің қарапайым төсегін ұсынып, жылқысын суырып, жем береді, таңғы уақытта оны дайын күйде ұстап, қонағын «Құдай сізбен болсын» деген тілекпен шығарып салады, төлемді ұсынуды мақтанышпен немесе жабырқаумен қабылдамайды.

Музыка

Жибаро мәдениеті сонымен қатар өзіне тән пуэрторикалық халық музыкасымен сипатталады, ол көбінесе "жибаро музыкасы" деп аталады. "Жибаро музыкасы мен биі – Пуэрто-Риконың таулы аймағында кофе және шаруашылық фермаларында еңбек еткен қарапайым, еңбекқор халықтың басты музыкалық өрнегі болды". Бұл музыка жанры әртүрлі атаулармен белгілі, мысалы, типтік музыка, тау музыкасы, шаруа музыкасы, пуэрторикалық тау музыкасы немесе жибаро музыкасы. Рамито жибаро музыкасының ең көрнекті жақтаушысы және оны ең жақсы түсіндіретін орындаушысы деп есептеледі. Қазіргі уақытта жибаро музыкасын ең көп Рождество мезгілінде естіледі, бірақ ол жыл бойы тойларда, туған күндерде және фиеста патрональдерде де орындалады.

Тағам

Жабайы банан – жибароның "күнделікті наны" болды, піскен жемісі нан ретінде, ал піспеген жемісі қуырылып немесе пісіріліп желді. Бүгінгі мофонго, мадуро және тостоне сияқты көптеген басқа тағамдар да жабайы банандан жасалады, сондай-ақ жабайы банан пастельдердің негізгі құрамында болады. Бүгінде шынайы пуэрторикалық тағамдар деп есептелетін көптеген тағамдардың тамыры таулы аймақтарда тұратын жибаро пуэрторикалықтары дайындаған және жеген тағамдарда жатыр. "Ауылдағы таулар, шынайы тағам және жибаро музыкасы өте үйлесімді." Жибароның дайындау әдісі де қазіргі пуэрторикалық тағамдардың дайындалуынан өзгеше болды, себебі жибаролар тас пештерді және таяқшаға қадап пісіруді (la varita деп аталады) жиі пайдаланды. Көбінесе дайындалатын дәстүрлі тағамдар – асопао (құс еті мен күріштен жасалған қою сорпа), пастель және мофонго. Кейбір жибаро әндерінде жибаролардың күнделікті тамағында "вианда мен бакалао" болғаны айтылады. Жибаролар жағалау қалаларына қоныстанғанда, олардың бастапқы тағамдарының бірнеше түрі пайда болды, мысалы, асопао құс етінің орнына теңіз өнімдерімен пісірілді. Жибароның тұрақты шаруашылықтарында (фермаларда) кең таралған жабайы банан әртүрлі тағамдардың немесе гарнирлердің, мысалы, тостондардың негізі болды.

Тіл

1887 жылы "Manifestaciones del elemento español de Puerto Rico con motivo de los sucesos de Juana Diaz, Puerto Rico 1887" (Пуэрто-Рикодағы испан элементінің Хуана Диас, Пуэрто-Рикодағы оқиғаларға байланысты туындаған жағдайлар туралы мәлімдемелері) деп аталатын құжатта, "Los Secos" барлық континенталдық испандықтарды өлтіруді көздегендіктері және [Celestino Aponte, Пуэрто-Рико Республикасының Айбонитодағы өкілі] jíbaro тілінде жазылған, дешифрлеуге келмейтін құжатты тапқандығы айтылады. ("Los Secos" барлық континенталдық испандықтарды өлтіруге тырысты және ол [Celestino Aponte, Пуэрто-Рико Республикасының Айбонитодағы өкілі] jíbaro тілінде жазылған, дешифрлеу мүмкін болмаған құжатты алды.)

Киім-кешек

Жозе А. Мари Мут Жибаро еркектерінің дәстүрлі киімі ұзын жеңді ақ көйлек пен ақ шалбар, қыры жоқ калпақ және аяқ киім болмаған. Оның сөзіне қарағанда, жибаро әйелі ("jíbara") да көбінесе ұзын көйлекпен ақ киінетін, иықтары мен мойны көбінесе жабылатын, ал кейде шапқы немесе шаш жабуға арналған мата киетін. Ол да аяқ киім кимейтін. Аяқ киім кимеу кедейлікпен байланысты емес еді. Американдық фотограф Уолтер Б. Таунсенд жибаролардың көптеген мысалдарын жазбаша және фотосуреттер арқылы жақсы киінген, бірақ аяқ киімсіз түсірген. Сондықтан бұл әдет ыңғайлылық пен қолайлылыққа байланысты деп есептеледі. Жибароның кішкентай ұлдары көбінесе үйлерінде жалаңаш жүретін, тіпті олар қонақтарды қабылдағанда да. Бірақ осы әдет қыздарға да тән деген ой, немесе жибаро ұлдары мектепке жалаңаш баратын деген пікір Таунсендтің 1900 жылы Пуэрто-Рикода түсірген 3000-нан астам суретімен жоққа шығарылды.

Ойын-сауық

Жибароның басты ойын-сауығы – әтеш айқасы болатын. Бұл ойын көбінесе жексенбі күндері кешке өткізілетін, бірақ қасиетті күндер, мерекелер немесе кез келген басқа да той күндері осы шараға ерекше көп адам жиналатын. Пуэрто-Рикодағы әрбір қалада кем дегенде бір әтеш айқасы өткізілетін орын болатын. Қоғамның жоғарғы топтары кейде мұндай шараларға келсе де, қатысушы болмайтын. АҚШ-тағы әтештерге металл қылыштар бекітіліп, аяқтарына байланатын болса, Пуэрто-Рико жибаролары өздері жасаған қарындарымен айқастыратын.

Кәсіптері

Жибаролардың көпшілігі өздерін-өздерімен қамтамасыз ететін шаруалар болған, бірақ жері жоқ, оның орнына ауыл шаруашылығы жерін жалға алып, бөлісіп егін өндіретін және түрлі далалық жұмыстар атқаратын адамдар да болған. Өздеріне жеке жер телімі барлардың кейбіреулері фермер-сатушылар болып, өз шаруашылықтарына жақын қалаларда сатуға жеткілікті өнім өсірген. Олардың егіндері жерге сіңгеннің бәрінен тұратын, оның ішінде банандар, платандар, авокадо, ямс, яутиа, баттат, юка, маланга және апио. Дегенмен, тауық, жұмыртқа және көмір де саудаланып тұрған.

Саяси қатысу

Жибаролар аралдағы үстемдік құрған отаршыл билікке қарсы күрестің басты құрамдас бөлігі болды. Олар Пуэрто-Рикодағы испандарға қарсы төңкерістердің негізгі қозғаушы күші болды, соның ішінде 1868 жылғы әйгілі Ларес дауысы (Grito de Lares). Тіпті бұл төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін де, жибаролар Пуэрто-Риконың тәуелсіздік рухын сақтап, 1897 жылғы Яуко әрекеті (Intentona de Yauco) сияқты басқа көтерілістер арқылы оны жаңғыртты. 1898 жылы Пуэрто-Рикода американдықтар жаңа отаршыл билікке ие болғаннан кейін, көптеген жибаролар американдық отаршылдыққа қарсы наразылық білдіру үшін бүлікшіл топтарды (Bandas Sediciosas) құрды. Олар Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясының мүшелерінің отарлық режимнің қатыгез полиция күштерімен қарулы қақтығыстары және 1950 жылғы Ұлттық партияның аралдық көтерілісі арқылы осы күресті 1930 жылдарға дейін жалғастырды.

Қазіргі үй шаруашылығында пайдалану

1920 жылдан бері "жибаро" термині Пуэрто-Рико мәдениетінде жағымды мағынаға ие болды, қазір ол Пуэрто-Риконың ішкі таулары мен ауылдарының алғашқы батыл қоныс салушыларының ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген мақтан тұтатын мәдени мұрасымен байланысты. Дегенмен, бұл термин кейде теріс мағынада да қолданылады. "Жибаро" дегені – формальды білімі жетпеуі салдарынан білімсіз немесе ықпалға ұшырауға бейім адам, басқа да көптеген елдердегі ауылдық немесе "таулық" халықтар сияқты. Осы теріс түсінікке қарамастан, қазіргі кездегі басты бейне – "дәстүрлі пуэрторикалық" идеясын көрсететін адам: қарапайым, бірақ еңбекқор, тәуелсіз, бірақ сақ және дана. Жалпы, "жибаро" бейнесі қазіргі пуэрторикалықтардың тамырына сілтеме жасайды және қарапайым өмір сүру, отбасы мен отанды дұрыс бағу сияқты дәстүрлі құндылықтардың күшін символдайды.

Танымал мәдениетте

Пуэрто-Риконың жибаросы туралы, немесе одан да жақын, жибаритосы – жибаро сөзінің кішіртілген түрі туралы көптеген әндер бар. Рафаэль Эрнандестің "Ламенто Боринкано" әні де солардың бірі. Басқалары: Los Pleneros de la 21 және El Quinteto Criollo тобының "Агуинальдо Жибаро" әні, "Ел Жибарито Бруто" (Сегіз Вилларан) және Чуито де Баямонның (сондай-ақ "Дикано де Лос Канторес" деп те аталады) екеуі де "Un Jíbaro Bueno"; Андрес Хименестің "Жибарита де Ми Тиерра" әні, ал Одилио Гонсалестің "Un Jíbaro en San Juan" және "Негандо Су Идиома" әндері.

Басқа елдерде қолдану

Кубада "жибаро" сөзіне ұқсас "гуайро" деген сөз бар. Колумбия, Бразилия және Венесуэлада "хиваро" немесе "гибаро" (бұл "жибаро" сияқты айтылады) испандықтар мен португалдықтардың аталған елдердің тау халқына берген аты болған. Солтүстік Перу мен шығыс Эквадорда "живароан" халықтары – чичам тілдерінде сөйлейтін жергілікті халықтар. Эквадорда "гиваро" – ақ нәсілді адамдарға ұдайы қол жеткізбейтін, еркіндікті сақтайтын жергілікті тұрғындар немесе ауыл адамдары.