Кіріспе

Генри Джеймстің 1897 жылғы романы «Пойнтонның олжасы» – Генри Джеймстің романы, алғаш рет 1896 жылы «The Old Things» деген атпен «The Atlantic Monthly» журналында бөлім-бөлім жарияланып, кейін 1897 жылы кітап түрінде басылды. Бұл роман үш адам арасындағы қарым-қатынастың өзгеруін және «Пойнтон» аталған шалғайдағы үйдің ішіндегі өнер туындыларының, сәндік заттардың және жиһаздың керемет жинағын көрсетеді. Кемшіксіз талғам мен темірдей жігерлі жесір Герат мырза ондаған жылдар бойы осы жинақты құрады, бірақ оның ұлы Оуэн жеңілтек әйелге үйленуге шешім қабылдағанда одан айырылып қалды. Оқиғаның басым бөлігі Фледа Ветчтің көзқарасынан баяндалады. Ол – өткір зиялы, қиын жағдайда өмір сүретін жас әйел, Герат мырзаның жақын досы және серігі болғаннан кейін Оуэнге ғашық болады. Герат мырзаның ұзақ жылдар бойы жинаған құнды заттарын жоғалтуға байланысты қайғысына бейілділікпен қараған Фледа, араздасқан ана мен ұлының арасында жүріп, олардың істеріне көбірек араласады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жесір әйел Адела Герет сезімтал және талғамды Фледа Ветчке ұлы Оуэннің (отбасылық Poynton үйінің мұрагері) қабақ жібергіш Мона Бригстокқа үйленетінінен қорқатынын айтады. Г-жа Герет өзінің ұзақ жылдар бойы жинаған жиһаздары мен өнер туындыларының мәдениетсіз әйелге беріліп, ал өзінің Рикске, оған мұра болып қалған шағын әрі қарапайым коттеджге жалғыз қалғанын қадірсіз көреді. Оуэн өз кезегінде Фледаны анасын аз қиындықпен көндіруге шақырады. Фледа миссис Герет Риксті Пойнтоннан әкелген ең бағалы заттармен безендіргенін көріп, таңғалады. Оуэн Монаның құнды мұралық заттарды "ұрлағандығына" ашуланғанын және содан кейін оған суық қарайтынын хабарлайды. Осы арада ол Фледаға қызығушылық таныта бастайды және ақырында оған махаббатын білдіреді. Фледа Монамен жасаған келісімін бұзбаса, орындауын талап етеді. Г-жа Герет Фледа Оуэнды өзіне алды деген оймен Poynton-ға сәнді жиһаздарды қайтарады. Бірнеше күннен кейін Оуэн мен Монаның үйленгені хабарланады, олар шетелге кетеді. Фледа Оуэннен Poynton-нан кез келген бір затты өзіне таңдауды сұрайтын хат алады, ол бірнеше күннен кейін Poynton-ға барып, оның өрттен жанып кеткенін көреді.

Негізгі тақырыптар

Бұл мұқият құрылған роман Джеймстің туындыларындағы бірнеше тақырыпты қамтиды. Фледа Ветч – Джеймстің әдеттегідей сезімтал орталық кейіпкерлерінің бірі, өте ұқыпты және сондықтан айналасындағы шешімді, бірақ талапкер емес адамдардың құрбаны бола береді. Г-жа Герет – Джеймстің принципсіз үстемдік танушыларының ұмытылмас мысалы, олар өздерін басқаларға таңуға тырысады. Фледаның ұқыптылығын ескермей, ол Оуэн мен Фледаны үйленуге мәжбүрлеуге тырысады, себебі бұл оған өзі сүйіспеншілікпен жинаған "жемістерін" сақтап қалуға жақсы мүмкіндік береді деп санайды. Г-жа Герет сондай-ақ Джеймстің жиі, бірақ әрқашан емес, жасырын сыбайлас жемқорлық түрі ретінде қараған жинақтаушылық құмарлығын көрсетеді. Оуэн – ақылсыз, көп зиян келтірмейтін жасөспірім, бірақ оны оңай және анық шатастыруға болады. Джеймс Монаны көбінесе қызық көңіл көтеру үшін мақтаншыл варвар ретінде бейнелейді, бірақ ол өзіне тиесілі нәрсені алу кезінде жаман мінезді болуы мүмкін.

Әдеби мәні және сын

"Пойнтонның олжасы" Джеймстің ең танымал туындыларының бірі саналмаса да, көптеген сыншылар романның тартымды және дұрыс темпте дамыған қақтығысын ұнатты. Кітаптың соңындағы теңдік де күресті аяқтаудың ең орынды жолы деп мойындалды. Джеймстің миссис Герет образын сомдауы ерекше мақтауға ие болды. Ол кейде өзінің әсем жиһаздары мен өнер туындыларына деген құштарлығымен тепе-теңдігін жоғалтқандай көрінеді: "Мен олардың бірін де танымаймын және жамандамаймын, әрине, адам өмірінің ең бақытты сәттерін еске түсіріп, қадірлейтіндей. Көзіңді байлап, қараңғыда саусағыңмен тиіп, әрқайсысын ажырата аламын. Олар мен үшін тірі нәрселер, мені таниды, қолымды ұстағанда жауап қайырады". Фледа Ветч өте қиын жағдайды дұрыс шешіп, көптеген сыншылардың құрметіне бөенді. Сондай-ақ, әдеттегідей сырттай көзге байқалмайтын, бірақ өте бағаланатын юмор да бар, мысалы, миссис Герет Бригстокстың бір журналын Монаға лақтырғанда, денелі, бірақ епті қыз оны ауада ұстап алады. "Жақсы ұстадың!" – деп реакция жасайды Оуэн. Дегенмен, кейбір сыншылар, соның ішінде Уильям Ведер, Оуэннің Монаны таңдауы дұрыс деп санайды, себебі Фледа тым манипуляцияға бейім және психикалық тұрғыдан тұрақсыз кейіпкер.

Бейімделулер

1970 жылы BBC Джемма Джонс пен Ян Огилви есімді актерлердің қатысуымен кітап негізінде түсірілген, жоғары бағаланған 4 бөлімді телебағдарлама жасады. Бұл бағдарлама 1971 жылы АҚШ-та PBS арнасымен «Masterpiece Theatre» бағдарламасының алғашқы маусымы аясында көрсетілді. Ол толығымен сақталған және оны интернеттен оңай табуға болады. «Acorn Media» компаниясы оны DVD форматында шығарған, алайда қазір оны табу қиын.

Мәдени сілтемелер

2004 жылы Букер сыйлығын жеңіп алған Алан Холлингхерст жазған "The Line of Beauty" романында екі басты кейіпкер оқиғаны фильмге түсіру үшін қаржы табуға тырысады; бұл сюжеттік желі 2006 жылы үш бөлімді BBC Two сериалында да қамтылған, ол Эндрю Дэвис тарапынан теледидарға бейімделген. Элизабет Тейлордың "Жаз маусымында" романында Кейт Херон кейіпкері қайтыс болған күйеуі және достары Чарльз бен Доротеямен бірге "Пойнтонның олжасы" кітабын оқығандағы жағымды естеліктерін еске алады. Олар ортақ достары Лейди Асперлиді оның заттарға құштарлығы миссис Геретті еске салғандықтан "Пойнтонның олжасы" деп атаған. Питер Штраубтың "Құпия" романында Дэннис Хендли кейіпкері "өзінің ең үлкен кітап табуы – 'Пойнтонның олжасы' атты терілген қолжазбаны тауып алуы" туралы айтады. Хэндли Джеймстің романның бір бөлігін машинист Уильям МакАльпинге диктанттағанын, ал оның, Хэндлидің, бұл түпнұсқа қолжазба екенін дәлелдеуге мүмкіндігі болмағанын, бірақ оның мұндайға қажеттілігі болмағанын айтады; ол өзінде не бар екенін білген. Оның бұл әңгімесі тыңдаушысы, студент Том Пасмордың, тыңдамай, әңгімені жергілікті қылмыс туралы талқылауға бұрған кезде тоқтап қалады.