Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери-теңіз операциясы

Стоунволл операциясы – 1943 жылдың 26-27 желтоқсанында Бискай шығанағы арқылы неміс басқан Францияға қарай бет алған блокадалық жүк тасымалдаушы кемелерді тоқтату мақсатымен одақтас әскери-теңіз және әуе күштері жүргізген операция. Одақтас әскери-теңіз күштері мен Бразилия әуе күштерінің Барьер және Фрикар операциялары Атлантика мұхитының оңтүстігінде және орталық бөлігінде өткен. Кемелерді OP 20 G (АҚШ Әскери-теңіз күштері) және британдық (Блетчли Парктегі Үкіметтік код және шифрлау мектебі (GC&CS)) криптографтары бақылап отырды. Олар жапондық шифрларды және неміс Enigma машинасының U-деніз астылық кемелеріне (Shark шифры) және блокадалық жүк тасымалдаушы кемелерге (Sunfish шифры) жіберген хабарларын бұзып оқыды. Бискай шығанағының батыс жағасында Корольдік теңіз күштері мен одақтас кемелері, Стоунволл операциясының жағалау командасының ұшақтары блокадалық жүк тасымалдаушы кемелерді іздеді. Оларға жақын жердегі конвойлерден бұрылған конвой эскорт тобы мен қолдау тобы көмектесті. Осорно және Альстеруфер 1943 жылдың соңы – 1944 жылдың басындағы алғашқы екі блокадалық жүк тасымалдаушы кеме болды. Осорно тосқауылдан қашып құтылып, неміс эсминецтері мен торпедалық катерлері (кішкентай эсминецтер) оны Жиронданың сағасына дейін сүйреп әкелді. 27 желтоқсанда Альстеруфер американдық эскорт тасымалдаушы ұшағынан байқалды, содан кейін Австралия, Ұлыбритания және Канаданың жағалау командасының Сандерленд ұшақ-қайықтары шабуыл жасады, бірақ кеме көп зақым көрмеді. 16:07-де 311-ші (Чехия) эскадрильясының "Либерэйтор GR Mk V" "H" ұшағы Альстеруферге зымырандар мен бомбалармен төмен биіктіктен шабуыл жасап, кемені өртеп жіберді. Альстеруфер келесі күні батып, 48 сағаттан кейін 74 құтқарылған адамды канадалық корветтері құтқарып алды. Осорноны портқа сүйреп әкелген неміс эсминецтері мен торпедалық катерлері Альстеруфермен кездесу үшін жолға шықты, бірақ немістер кемеге бомба шабуыл жасалғанын білмеді. Enigma шифрларын пайдаланып, американдық "Озаттандырушылар" неміс кемелерін бомбалады, содан кейін Стоунволл операциясының крейсерлері оларды ұстады. Бискай шығанағындағы шайқаста бір эсминец және екі торпедалық катер қатты дауыл кезінде батып кетті. Франциядан блокадалық жүк тасымалдаушы кемелердің қатынайтыны тоқтатылды, ал 1944 жылдың қаңтар айында АҚШ Әскери-теңіз күштері Атлантика мұхитының оңтүстігінде Жапониядан келген үш кемені батырды.

Германияның одақтастар блокадасы

1939 жылдың 3 қыркүйегінде соғыс басталғаннан бастап, Одақтастар Германияны тауар импортын тоқтату үшін блокадаға алды. Германияда каучук, мұнай, қалайы және вольфрам болмады. "Барбаросса" операциясына дейін, яғни Германияның Кеңес Одағына басып кіруіне дейін, ол Транссибір темір жолы арқылы блокададан қашып өтті. "Барбаросса" басталғанда және Жапония соғысқа қосылғаннан кейін, жабдықтау жолы жабылған соң, неміс және итальяндық кемелер Жапонияда және жапондықтар басып алған Сингапурда қалды. Бұл кемелер блокаданы бұзушылар ретінде пайдаланылды, 1940 жылдың ортасынан кейін Германия Норвегиядан француз-испан шекарасына дейін Еуропа жағалауын бақылауға алғаннан кейін, оккупацияланған Францияның порттарына жүзіп өтті. 1941 жылдың сәуірінен 1942 жылдың мамырына дейін 32 кеме Францияға жетуге тырысты, ал 14-і сәттілікке жетті. 1941 және 1942 жылдары неміс және итальяндық кемелер тауар әкеліп, одан Жапонияға экспорттады. 1942 жылдың тамызынан 1943 жылдың сәуіріне дейін он бес кеме блокаданы бұзуға тырысты, ал төртеуі сәтті өтті.

Блокадалық басқару

Жапониядан, Тынық мұхиты мен Үнді мұхиты арқылы Жақсы Үміт мүйісіне (Cape of Good Hope) жеткеннен кейін, блокаданы бұзушы кемелер радио байланысын тоқтатып, жоспарланған уақытта қайта жиналатын нүктелерден өтті. Кеме келу уақыты жеткенде, Атлантика орталығындағы, Канар аралдарының солтүстік-шығысынан, Азор аралдарының шығысынан және содан Бордоға дейінгі жолақта U-көмекейлері мен ұшақтар сауда кемелеріне шабуыл жасауына тыйым салынды. Біскей шығанағы арқылы сүйемелдеу кемелері жіберілді және кемелер U-көмекейлерінен кейде одан да алыс қолдау алды. Жүк түсірілгеннен кейін кеме келесі сапарға қайта жабдықталды. Ұңғылдар мен жолаушыларға арналған қосымша жайлар салынды, палубалар нығайтылды, қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймалары орнатылды. Кеменің түбіне кемінде төрт жарылғыш заряд орналастырылды және кеме 7-9 минуттық детонаторлармен қаруланды; экипаж кеме тасталуы мүмкін болған жағдайда мүліктерін дайын ұстады. Кеменің жылдамдығын арттыру үшін корпусын тазалау үшін құрғақ докқа кіргізілді және кеме теңіз сынақтарынан өтті, кейде Бассенс немесе басқа Бискай портына жүк жеткізуді де қамтыды. Кеме теңізге шығуға дайын болған соң, Жирондада мина тазартушы кемелердің сүйемелдеуін күтті. Соғыстың басында кеме жүзу кестесі бейбіт уақыттағы коммерциялық қызметтен көп ерекшеленбеді.

1943-1944 жылғы маусым

1943 жылы U қайықтары шағын көлемде тауар тасымалдауға қолданылды, ал ірі көлік суасты кемелері салынып жатты, бірақ қысқа дейін неміс өнеркәсібіне бірнеше кемемен резеңке және басқа да жүктер қажет болатын. Қауіп-қатерге қарамастан, бірнеше кеме Жапониядан жіберілуі керек еді. Жапонияда бес моторлы кеме болды және егер олар белгілі бір интервалмен шықса, одақтастар біреуін іздеумен айналысып, екіншісін блокададан өткізіп жіберуі мүмкін деп есептелді. Кемелер саяхатты өздерінен бастайды, бірақ Бискай шығанағынан өту кезінде су үстіндегі кемелер мен ұшақтар көмектесе алады. Бес кеме резеңке және басқа да тауарларды тасымалдап, аралықтары Бискай эскорт күштеріне Бордодан біреуін кездестіріп, портқа жеткізіп, содан кейін келесісіне кездесуге мүмкіндік беретіндей етіп жоспарланған. Блокаданы бұзуға жасалатын тырысулар үшін ең қолайлы уақыт 1943-1944 жылдардың қысқы айлары еді. (кодтық атауы Bernau, Kapitän Paul Hellmann) Hamburg America Line (HAPAG) компаниясына тиесілі кеме, 2 қазанда Кобеден шығып, британдық кеме Промге ұқсатып, 15 қарашада Жақсы Үміт мүйісін айналып өтті, резеңке, қалайы және вольфрамдан жүк тасыды. Озорнодан кейін Гамбургтегі Роберт М. Сломан-младший компаниясының тоңазытқыш жүк кемесі (reefer) (2729 GRT, кодтық атауы Trave, Kapitan Piatek) Германияның соғыс экономикасында бір жылдық тұтынуға жететін вольфрамды тасымалдады. Үшінші кеме 4 қазанда Йокохамадан шықты, ал қалған екеуі сол айдың соңында жолға шықты. Одақтас тыңшылары алғашқы үш кеменің Сайгонға (қазіргі Хо Ши Мин қаласы) жеткенін хабарлап, дабыл қақты.

ҰЗЫР

1943 жылы Атлантика шайқасында неміс U-кемелерінің шабуылы жеңіліске ұшырағаннан кейін, немістер Бискай шығанағы арқылы Жапон империясына және кері бағытта блокаданы бұзуға тырысқан соңғы әрекет жасады. 1943 жылдың мамыр айынан бастап жапондық дипломатиялық радиохабарламаларды дешифрлеу одақтастарға 1942–1943 жылдарғы шығындар Ості күзде тағы бір әрекет жасаудан тоқтатып қоймағанын көрсетті. Еуропадан жеті сауда кемесі экспорттық жүктерді тасымалдауға шығуы тиіс болды, ал немістер 1943 жылы Жапониядан тауарлар импорттау үшін арнайы U-кемелер салып жатқан еді. Шілде және тамыз айларында француз Атлантика портынан алынған фотосуреттер мен барлау мәліметтері алыс Шығысқа бағыт алғанын көрсетті, ал 6 қыркүйекке қарай жеті кеме сапарға дайын екені анықталды. 4 қазанда блокаданы бұзуға тырысқан «Кулмерланд» кемесі одақтас бомбалаушыларынан зардап шеккеннен кейін, Берлиндегі жапон елшісінен алынған хабарлама экспорттық бағдарламаның бомбалау салдарынан қысқартылғанын одақтастарға хабарлады. 18 шілдеде британдықтар мен португалдықтар Азор аралдарында база құру жөнінде келісімге келді, ол 8 қазанда күшіне енді және Остің блокаданы бұзуға тырысуына кедерес келтіруге мүмкіндік берді. 23 қазанда немістер Бискай шығанағында U-кемелер мен блокаданы бұзушылар арасында сигнал берудің жаңа W/T әдістерін енгізді, ал қараша айының басында «Дрезден» кемесі, блокаданы бұзушы деп саналған, минаға шалдықты. Британдықтар бес кеменің шығанақтан шығуға, ал төрт кеменің Қиыр Шығыстан қайтуға дайындалып жатқанын ойлады. Кейін қарашада жапон елшісінен алынған тағы бір дешифрленген хабарлама неміс экспорттық бағдарламасы тағы да қысқартылғанын, ал Оңтүстік Атлантикада АҚШ Әскери-теңіз күштерінің патрульдеуі күшейтілгенін көрсетті.

Достасқан елдердің барлау қызметі

Лондондағы Экономикалық соғыс министрлігі қыстың блокададан қашу үшін ең қолайлы уақыт екенін білді, ал фотоэлектрографиялық барлау француздық Бискай порттарындағы неміс әскери кемелерінің саны артқанын көрсетті. "Энигма" шифрларын бұзу және алыс Шығыстан келген агенттік хабарламалар одақтастарды ескертті. Алыс Шығыстан жаңа келіп-кетулер басталғанының куәлігі 16 қарашадағы "Ультра" шифрламасында табылды, ол Атлант мұхитының оңтүстігіндегі белгілі бір сызықтың батысында U-кемелеріне шабуыл жасауға тыйым салды. Әскери-теңіз және әуе қолбасшыларына солтүстікке қарай бір блокададан қашушы кеме және мүмкін тағы сегіз кеме, оның ішінде "Осорно" мен "Альстеруфер" кемелері жақындап келе жатқаны хабарланды. 26 қарашаға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің (USN) шифрларды бұзу ұйымы OP 20 G көп мәлімет бермеді, бірақ 1 желтоқсанда Оңтүстік Атлантикадағы U-кемелеріне қатысты шектеулер ("Kammerarrest") енгізілгені белгілі болды. 26 қарашада итальяндық кеме "Пьетро Орсеоло" Бордодан Конкарноға, Оңтүстік Бретань жағалауына бағытталды және 1 желтоқсанда Жағалау командасының ұшақтары оған шабуыл жасады, бірақ бұл шабуыл тиімсіз болды.

" Қатты кедергі " операциясы

Операция "Барьер" 41-ші арнайы топпен (TF.41) басталды, құрамында бес топ болды, әрқайсысы крейсер мен эсминецтен тұрды, сондай-ақ Бразилиядағы Натальдан АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтары, Ресифеден (22 тамыз 1942 жылдан бері Германия мен Италиямен соғыста) Бразилия Әскери-әуе күштерінің патрульдері және 1 желтоқсанда Ассенсион аралынан АҚШ Әскери-теңіз күштерінің патрульдік бомбалаушыларының ұшулары жүзеге асырылды. 5 желтоқсанда одақтастарға экватордың солтүстігіндегі шектеулердің келесі күні күшіне енгені туралы қосымша ақпарат келіп түсті. Осорно 8 желтоқсанда Ассенсионнан VPB 107 тобының Liberator B 8 ұшағымен байқалды, бірақ TG.41.4 (Marblehead крейсері мен Winslow эсминшісі) грек кемесі болып шыққан басқа нысанды қуа жұрді, содан кейін U қайығын іздеу басталды және Осорно қашып кетті. Адмиралтейство 12 желтоқсанда блокаданы бұзушы кемелердің келуіне жол бермеудің маңыздылығын хабарлады, ал Корольдік теңіз флотының жеңіл крейсері Азор аралдарынан патрульдік сапарға шықты. Солтүстік-батысқа жасалған іздеулер ештеңе таппады, бірақ Осорно U 510 кемесімен байқалған, ал оның хабарламасы 13 желтоқсанда OP 20 G тобымен шифрланды.

"Freecar" операциясы

Фрикар, қарулы сауда кемелері және француз крейсері Суфрен, итальян крейсерлері Абруцци мен д’Аостамен бірге, «Бариерден» кейін басталды. «Бариер» және «Фрикар» тоқтатылды, соның нәтижесінде «Алстеруфер» көрінбей өтіп кетті. 18 желтоқсанда 13 желтоқсанда «Осорно» мен «Астеруферге» жіберілген «Sunfish» хабарының шифры ашылды, ал 22 желтоқсанда U-боттың «Shark» шифрының ашылуы U-боттарға қатысты шектеулердің Бискай шығанағының батысында күшіне енгенін көрсетті.

Плимут командалығы

Жағалау командасы Бискай шығанағын кесіп өтетін блокадалық жүк тасымалдаушыларға шабуыл жасау үшін Halifax және Liberator бомбалаушыларын дайындады. Жаңа Зеландия Корольдік Әскери-теңіз күштерінің (RNZN) жеңіл крейсері HMNZS Gambia, жақында жөнделгеннен кейін, 1943 жылдың 5 желтоқсанында Шотландиядан Плимутқа келді. Gambia, блокадалық жүк тасымалдаушыларға қарсы операциялар үшін Плимут бас қолбасшысының (адмирал Ральф Литхэм) басшылығымен Glasgow және Enterprise кемелеріне қосылуға тиіс болды. U-деніз шақырушылары алыс суларда жүзіп, адмирал Карл Дёниц, U-деніз шақырушыларының бас қолбасшысы (Befehlshaber der U-Boote) блокадалық жүк тасымалдаушылар туралы көбірек сигналдар жіберуді қажет етті. U-деніз шақырушыларының Shark шифры Үкіметтік код және шифрлау мектебі (GC&CS) тарапынан көбінесе жылдам түрде бұзылып, блокадалық жүк тасымалдаушылар қолданған Sunfish Enigma кілті де сындырылды.

Алстеруфер

Алстеруфер Оңтүстік Атлантиканың тар жерінен байқалмай өтіп, 20 желтоқсанда АҚШ-Гибралтар маршрутымен өтті, TG.21.16-дан шалқап, құрамында Block Island авиатасымалдағышы және төрт эсминец болды. Алстеруфер батысқа беттеген GUS 23 конвойының артында және шығысқа беттеген UGS 27 конвойының жанында болды. 23 желтоқсанда Альстеруфер шығыста CU 9 конвойынан, оңтүстік-шығыста TG.21.16 және солтүстікте SC 149 конвойынан қашықтады. 8-ші эсминец флотилиясы (8. Zerstörerflotille) және 4-ші торпедалық кеме флотилиясы (4. Torpedobootflottille), қозғалтқышы бұзылған ZH 1 есепке алынбаған, 26 желтоқсанда Unternehmen Trave (Operation Beam) операциясы бойынша Бискай шығанағына қайта кіріп, Альстеруферді күтіп алып, оны Жирондаға сүйемелдеді. Альстеруфер 27 желтоқсанда сағат 10:15-те Финистерре мүйісінің солтүстік-батысында байқалды және 201 эскадрильяның Sunderland "T" ұшағын зениттік отпен қашықтықта ұстады. "Sunderland" кемесі екі жарым сағат бойы кемені айналып, 422 эскадрильяның "Q" және 201 эскадрильяның "U" ұшақтары қосылды. "T" үйге қайтқанда шабуыл жасады, бірақ сәтті болмады. Альстеруфердің экипажының тәртібіне қатысты Пиатек алаңдады, себебі олар Рождествоға дейін портына жеткізілгенін үміттенеді, ал ол "масты экипажбен" Бискай шығанасын кесіп өтудің қиындықтарынан сақтау үшін борттағы 6000 бөтелке сыраның ешқайсысына да дәм татуға рұқсат бермеді. Таңертең Альстеруфер 422 эскадрильяның "Q" және Лесли Бэвисток басқарған 201 эскадрильяның "U" ұшақтарынан шабуылға ұшырады. Кейін Бэвисток жазғандай, ұшақтар Альстеруферді атқылап, "Sunderland" 304,80 метр биіктікке көтеріліп, радиолокациялық бомбалау мен тереңдік зарядтау жасады, бірақ нәтижесі шамалы болды. Бэвисток "Біздің бомбаларымызға кешіктіру механизмдерін бермеген ақымақ қару-жарақ кеңсесін қарғыды, олар осылай істеуі керек еді".

Бискай шығанағындағы шайқас

Гамбия 27 желтоқсанда Азор аралдарындағы Файал аралынан шықты, оның капитаны Уильям Паулетт 3-ші күштің командирі болды, бұл күшке теңізде болған кемелер, Гибралтардан келген жеңіл крейсер және жылдам мина тастаушы, сондай-ақ Азор аралдарынан келген «Француз еркіндігі» эсминдері «Ле Фантаск» және «Ле Малин» кірді. Одақтас крейсерлердің капитандарына онға жуық неміс эсминері блокаданы бұзуға тырысатын кемемен кездесуге бара жатқан болуы мүмкін екені хабарланды. «Новаль Груп Вест» 28 желтоқсан таңында ғана «Альстеруфердің» жоғалғанын білді және «Бернау операциясын» тоқтатып, кемелерге кері қайтуға бұйрық берді. Флотилия VPB 105 американдық «Либератор» ұшағымен байқалды және сол эскадрильяның және VPB 103 эскадрильясының тағы он бес «Либератор» ұшағы шабуыл жасады, бұл «Глазго» мен «Энтерпрайз» кемелеріне оларды түскі уақытта тоқтатуға мүмкіндік берді. Флотилияның он бір кемесінде 25 150 мм және 24 105 мм зеңбірек болды, ал крейсерлерде он тоғыз 6 дюймдік және он үш 4 дюймдік зеңбірек болды. Неміс флотилиясы крейсерлерге екі жақтан да шабуыл жасауға тырысты, бірақ дауылды теңіз кемелердің ең жоғары жылдамдықпен жүзуіне кедергі келтірді. Z 27 (капитаны Гюнтер Шульц, флотилия командирі капитан Эрдменгермен бірге), T 25 және T 26 батып кетті. Z 24, T 23, T 24 және T 27 Брестке қайтып келді; Z 32 және Z 37 Жирондаға жетті, ал Z 23 T 22 оңтүстікке бұрылып, Сен-Жан-де-Люз портына кірді. Корольдік теңіз күштерінің мина тастаушы кемелері алпыс төрт адамды құтқарып алды, 168 адамды ирландиялық жағалау кемесі, алты испандық эсминеці және 55 адамды U 505 құтқарып алды, ал U 618 Гласгоудан шықты. «Глазго», «Энтерпрайз» және «Ариадна» планерлік бомба шабуылынан кейін Плимутқа қайтып келді, ал «Пенелопа», «Ле Фантаск» және «Ле Малин» Гибралтарға. «Гамбия» мен Азор аралдарының солтүстігінде 1 қаңтарға дейін блокаданы бұзуға тырысқан кемелерді іздестірді.

Талдау

Крейгсмариннің моральдық жағдайы 26 желтоқсанда Солтүстік мүйіс шайқасында «Шарнхорст» линкордың батып кеткені туралы жаңалықтан кейін одан да нашарлады. «Осорно» портқа жеткен соңғы блокадалық кеме болды, оның резеңкесі Германияның қажеттіліктерін 1944 жылдың қараша айына дейін қамтамасыз етті. 1984 жылы Гарри Хинсли британдық барлаудың ресми тарихында, неміс эсминецтер флотилиясының жеңілісі, «Шарнхорст» линкорының батуы сияқты, Адмиралтейство «Энигма» хабарламаларының шифрларын неміс адресаттарына дерлік бірдей уақытта ала алғандықтан ғана мүмкін болды деп жазды. Бұл шайқас Адмиралтействоға неміс Type 1936A (британдықтарға «Нарвик» класы) эсминецтерінің қару-жарақтары бар екенін мойындауға соңғы түрткі болды.

Шығындар

Алстеруферде үш адам қаза тауып, 74 адам құтқарылды. Үш неміс әскери кемесінде болған 672 адамның ішінде 93-і Z27-ден, 100-і T25-тен және 90-ы T26-дан құтқарылды. Шамамен 62 аман қалған адамды британдық мина тазартушылар, 168 адамды ирландтық «Керлогу» сауда кемесі, ал төртеуін испандық эсминдері құтқарып алды. 2003 жылы Герхард Куп пен Клаус Петер Шмолке үш кемеде 740 адам болғанын және 293 адам аман қалғанын жазды, олардың 21-ін U 618, 34-ін U 505, алтауын испандық эсминдері, 64-ін британдық мина тазартушылар және 168-ін ирландтық сауда кемесі құтқарып алды.

Кейінгі операциялар

Соңғы үш блокадалық жүгіруші – Везерланд, Бургенланд және Рио-Гранде кемелерінің Қиыр Шығыстан жасаған сапарларының шифрларын бұзу арқылы одақтастарға белгілі болды. АҚШ-тың теңіз күштері оларды 1944 жылдың 3-5 қаңтары аралығында Атлантика мұхитының оңтүстігінде тоқтатты. Тағы тоғыз күннен кейін Sunfish шифрларын бұзу арқылы немістердің тоқтату туралы білмейтіні және екі блокадалық жүгірушіге сапарға дайындалуға бұйрық бергені анықталды. 21 қаңтарда Қиыр Шығысқа баруға дайындалып жатқан барлық төрт блокадалық жүгірушіге, ұсталу қаупіне байланысты, сапарды тоқтатуға бұйрық берілгені белгілі болды.

Жауынгерлік реті

Егер басқаша көрсетілмесе, Rohwer және Hümmelchen (2005) деректері.