Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының бастамасы

Біріккен Ұлттар Ұйымының өркениеттер альянсы (UNAOC) – халықаралық, мәдени және дінаралық диалог пен ынтымақтастықты құру арқылы «экстремизмге қарсы халықаралық әрекеттерді қозғауға» бағытталған бастама. Альянс батыс және ислам әлемдері арасындағы шиеленісті азайтуға ерекше мән береді. Бұл бастаманы алғаш рет 2005 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) 59-шы Бас Ассамблеясында Испанияның премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро ұсынған. Түркияның премьер-министрі Режеп Тайып Ердоған да оған қолдау көрсетті. 2005 жылдың 14 шілдесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан Испания және Түркия үкіметтерінің демеушілігімен Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде Өркениеттер Альянсының іске қосылғанын ресми түрде жариялады. 2009 жылғы 10 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы «Өркениеттер Альянсы» атты A/RES/64/14 қаулысын қабылдап, мәдениеттер аралық және діндер аралық диалогтың төзімділікті дамытудағы маңыздылығын мойындады және Өркениеттер Альянсының жұмысына үздіксіз қолдауын білдірді. 2015 жылғы 6 шілдеде мүше мемлекеттер Өркениеттер Альянсының жұмысы мен жетістіктерін қолдап, консенсус негізінде Бас Ассамблеяның «Біріккен Ұлттар Ұйымының Өркениеттер Альянсы» атты A/RES/69/312 қаулысын қабылдады, осылайша Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының бастамасы ретінде және Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесіндегі бірлік ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Өркениеттер Альянсының (UNAOC) мәртебесін бекітті.

Құрылым мен басшылық

"Мәдениеттер одағының жоғары өкілі" – UNAOC-тің басты басшылық лауазымының атауы, ол саяси жақындастырушы және бас сөзші ретінде жұмыс істейді, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысымен тікелей кеңеседі. Жоғары өкіл Бас хатшының орынбасары деңгейінде болады. 2007 жылдың сәуір айында Бас хатшы Пан Ги Мун Португалияның бұрынғы президенті Хорхе Сампайоны Жоғары өкіл лауазымына тағайындады. 2013 жылдың ақпан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының алпыс алтыншы сессиясының (2011–2012) президенті қызметін атқарған Насир Абдулазиз Аль Насер Жоғары өкіл лауазымын иеленді, Сампайо президенттің орнын басты. 2019 жылдың қаңтар айында Бас хатшы Антониу Гутерриш Испанияның бұрынғы Сыртқы істер министрі Мигель Анхель Моратиносты Жоғары өкіл етіп тағайындады. 2023 жылы Мысырдан келген бұрынғы тележурналист Нихал Саад UNAOC директорының қызметін атқарды. Директор лауазымына тағайындалғанға дейін Саад ханым 2013 жылдан 2023 жылға дейін Жоғары өкілдің кабинетінің басшысы және өкілі болып қызмет етті. Мәдениеттер одағының хатшылығы Жоғары өкілге қолдау көрсетеді және UNAOC-тің даму функцияларын іске асырады.

Орналасқан жері

Біріккен Ұлттар Ұйымының өркениеттер одағы штаб-пәтері Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының кампусында орналасқан. 2021 жылы Женевадағы Ұлттар сарайында (Palais des Nations) екінші UNAOC кеңсесі ашылды.

Құрылуы

Бұл топтың пікірінше, жаңа мыңжылдықтың басынан бері ислам және христиандық Батыс қоғамдары арасындағы өзара күдік, қорқыныш және түсініспеушілік артып келеді. Осы әртүрлі ортадан шыққан адамдардың арасындағы өмір сүрудің тұрақтылығының төмендеуі бүкіл әлемде экстремистердің пайдалануына әкелді: оның ең ауыр түрі – зорлық-зомбылық әрекеттері. "Көптеген саяси басшылар әр топтың құндылықтары мен нанымдарын толеранттылық, түсіністік және құрметке негіздеп, әртүрлі этникалық және діни топтар арасында ортақ негізге жету үшін күш салу керек деп санайды". Осылайша және "экстремизмді" басу әрекеті арқылы әлемдегі әртүрлі топтар арасында бейбіт өмір сүру үшін жан-жақты коалиция құрылуы мүмкін, осылайша халықаралық тұрақтылықты қолдау. Цивилизациялар Альянсы бастамасын 2005 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының 59-шы Бас Ассамблеясында Испания Премьер-Министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро ұсынды. Оған Түркия Премьер-Министрі Режеп Тайып Ердоған да қолдау көрсетті. Бұл бастаманың мақсаты – БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің 2006 жылдың соңына дейін қабылдауы үшін іс-әрекетке қабілетті, мерзімге байланысты ұсыныстар шығару. Бұл бастаманың мақсатын жүзеге асыру үшін БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан саясаткерлерден, академиялық қауымнан, азаматтық қоғамнан, діни басшылардан және БАҚ өкілдерінен шыққан 20 беделді тұлғадан тұратын Жоғары деңгейдегі топты (ЖДТ) жинады. Бұл жерде түрлі діндер мен өркениеттер өкілдері болды. Олардың арасында өркениеттер арасындағы диалог бастамасын ұсынған Иранның бұрынғы президенті Мохаммад Хатами, Оңтүстік Африканың Нобель сыйлығының лауреаты, Архиепископ Десмонд Туту, Қытай-Ресей қарым-қатынастарына қосқан үлесі үшін Санкт-Петербург 300 медалімен марапатталған профессор Пан Гуан және "Санскөңілдің шақыруы" қорының негізін қалаушы және президенті Артур Шнайер бар. 2005 жылдың қарашасы мен 2006 жылдың қарашасы аралығында ЖДТ бес рет жиналып, Батыс пен мұсылман қоғамдарының арасындағы қарым-қатынасқа басымдық беру туралы баяндама жасады. 2005 жылдың қарашасында Испанияда АОК-тің ЖДТ-ның алғашқы отырысы өтті. Екінші кездесу 2006 жылдың 25-27 ақпаны аралығында Катардың Доха қаласында өтті. Үшінші кездесу 2006 жылдың 28-30 мамырында Дакар қаласында (Сенегал) өтті. 2006 жылдың қарашасында Стамбулда өткен соңғы кездесуде мүшелер Кофи Аннанға және премьер-министр Хосе Луис Родригес Сапатеро мен Режеп Тайып Ердоғанға қорытынды баяндамасын ұсынды. Баяндамада Батыс пен Ислам қоғамдары арасындағы түсініспеушілік пен қате түсініктерді қалай шешуге болатыны туралы ұсыныстар мен практикалық шешімдер көрсетілген. Баяндамада "батыс мұсылмандарының арасындағы ажырымның негізі – дін емес, саясат" деп жазылған, бірақ дінге үлкен мән беріліп отыр. 2006 жылғы 13 қарашада жарияланған ЖДТ-ның баяндамасында Альянсты іске асырудың негізгі қағидаттары болып табылатын ұсынымдар берілді. Әсіресе, ол Цивилизациялар Альянсының төрт басымдықты іс-қимыл саласын анықтады, олардың барлығы мәдени шиеленісті азайтуда және қоғамдастықтар арасындағы көпірлерді құруда маңызды рөл атқарады және Цивилизациялар Альянсы оларға көпсалалық және көп перспективалы тәсіл енгізуі керек: жастар, білім беру, БАҚ және көші-қон. 2007 жылдың мамыр айында UNAOC өзінің "2007-2009 жылдарға арналған іске асыру жоспарын" шығарды, онда АОК қолданыстағы жоспарлар мен саяси арналарды алмастырмайды немесе қайта құрамайды деген түсінік түсіндірілді. Керісінше, АОК өз мақсаттарын ең алдымен әртүрлі топтар арасындағы серіктестік операциялары арқылы, сондай-ақ жастар, білім беру, БАҚ және көші-қон саласындағы жобалар арқылы жеңілдетеді. 16 беттік құжаттың негізгі бөлігі екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде 2006 жылғы ЖДТ баяндамасына тікелей сүйене отырып, АО стратегиялық және құрылымдық базасы сипатталады. Оның ішінде әр жыл сайын әр түрлі жерлерде өткізілетін АОК форумы, мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың "Достар тобы" өкілдері және БҰҰ Бас хатшысы АОК-қа елшілерін тағайындады. Қаржыландыру әртүрлі ұйымдардың қолдауымен АОК ерікті сенім қорының көмегімен жүзеге асырылады. Жоспардың екінші бөлігі 2007 жылдың жазына дейін Хатшылықтың кеңсесін жарақтандыру және құжаттың бірінші бөлігінде белгіленген нұсқауларды іске асыру бойынша іс-шараларды өткізуді талап етеді. 2008 жылы іс-қимыл жоспарын аралық тексеру жоспарланған. Елшілердің алғашқы тобы 2007 жылдың соңына дейін аталып, бірінші жыл сайынғы АО форумы 2008 жылдың 15-16 қаңтарында Испанияда өтеді, ол жастарға бағытталған. АОК жаһандық шиеленістің өршуіне араласу үшін жылдам жауап беретін БАҚ негізіндегі механизм құрады. Жоспарлар 2007 жылдың 14 маусымында БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мунмен талқыланды. 2007 жылдың 24 маусымында Пан Ги Мун Нью-Йоркте 13 ғасырлық мұсылман ақыны Румиді еске алу салтанатында сөз сөйлеп, ақынның үйретімдерін қабылдады, ол АОК мақсаттарымен үйлесетінін білдірді.

Медиа

Дәстүрлі және жаңа БАҚ-тар қоғамдық пікір қалыптастыруда, әңгімелер мен көзқарастарға әсер етуде маңызды рөл атқарады, сондықтан мәдени кедергілерді жоюға ықпал етеді. Интернет пен жаңа ақпарат көздерінің, әлеуметтік желілердің, блогтардың және азамат журналистері жүргізетін басқа да сайттардың пайда болуымен, БҰҰ Әлемдік мәдениеттер альянсының (UNAOC) БАҚ жобалары ақпарат ағынының жылдамдығы мен көлемі артып келе жатқанда, оны дұрыс қабылдау үшін қажетті медиасауаттылық дағдыларын арттыруға және журналистерді олардың жұмысын ең жақсы деңгейде атқаруы үшін даярлауға бағытталған.

Жастық шақ

Жастар әлеуметтік өзгерістердің, экономикалық өсімнің, дамудың және технологиялық инновацияның маңызды қозғаушы күштері болып табылады. Жастарды жұмылдырудың бір көзі ретінде ғана емес, дербес саясаткерлер мен серіктестер ретінде мойындау өте қажет. Олар – біздің ең құнды дарынымыз, идеяларымыз, күшіміз және ынтамыз. Білім беру, оқыту және инновация мен шығармашылыққа мүмкіндік беретін көптеген жолдар арқылы UNAOC жастарды бүкіл әлемде қолдайды және оларды әлеуметтік өзгерістердің қуатты қозғаушы күштері ретінде таниды.

Білім

Қазіргі білім беру жүйелері жастарды өзара байланысты, жеке және ұжымдық сананы шалқалатып жіберуі мүмкін әлемге дайындау қиындығымен бетпе-бет келіп отыр. Өз тарихы туралы білім беру қоғамдық бірлік пен ынтымақ сезімін қалыптастырады, бірақ оны жаһандық мәселелер туралы біліммен, сондай-ақ басқа қоғамдар мен мәдениеттерді түсіну және құрметтеумен үйлестіру қажет. Білім берудің түрлері – музыка, спорт, өнер, театр және кино – қоғамдар мен адамдар арасында байланыс құруға көмектеседі. Білім беру бағдарламалары арқылы UNAOC азаматтарға мәдениаралық қабілеттерді және сыни ойлау дағдыларын меңгеруге мүмкіндік береді, осы арқылы мәдениеттер аралық диалогты дамытуға және мәдени стереотиптер мен жатсынушылықты жеңуге көмектеседі.

Көші-қон

Кез келген мемлекет көшіп келушілердің де, көшіп шығушылардың да елі болып табылады. Шекаралар бұрынғыдан да еркін, көлік және коммуникация құралдары жылдам дамып, экономикалар жаһандану дәуірінде әртүрлі халықтар бір-бірімен байланысқа түсуге тиіс. Бұл құбылыс жаңа сынақтарға тап болдырып, оларды шешу қажет, сонымен қатар пайдалы мүмкіндіктерді пайдалану да маңызды. UNAOC көші-қон бағдарламалары арқылы көші-қонның түрлі жақтарын қарастырып, барлық адамның құқығын құрметтейтін, біріктіруге дайын қоғамды құруға ұмтылады.

Бейбітшілікке жетудегі әйелдер

Жаңа Жоғары өкіл Моратинос мырза БҰҰ Әлеуметтік мәдениеттер арасындағы ұйымның (UNAOC) назар аудару салаларына "бейбітшілікке делдалдық жасайтын әйелдерді" қосуды ұсынбақ. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас хатшысының алдын алу жөніндегі көзқарасының негізгі бөлігі – әйелдерді толыққанды қатыстыру және оларды күшейту болып табылады. Ол гендерлік перспективаны делдалдық күш-жігерге енгізуге, сондай-ақ әйелдер-жетекшілерді делдалдық өкілдер ретінде жіберуге міндеттенді.

UNAOC-тің әлемдік форумдары

2006 жылғы баяндамасында ЮНАОК жоғары деңгейдегі тобы БҰҰ қолдауымен үкіметтердің, халықаралық ұйымдардың, азаматтық қоғамның және жеке сектордың өкілдеріне серіктестіктер құруға және іс-қимылға қатысты міндеттемелерді білдіруге мүмкіндік беретін, қайта-қайта өткізілетін жаһандық форумды ұйымдастыруды ұсынды. 2008 жылы ЮНАОК өзінің алғашқы жаһандық форумын Мадридте (Испания) өткізді. Осыдан бері ол тоғыз жаһандық форум ұйымдастырды, оның ішінде Стамбулда (Түркия, 2009); Рио-де-Жанейрода (Бразилия, 2010); Дохада (Катар, 2011); Венада (Австрия, 2013); Балиде (Индонезия, 2014); Бакуде (Әзірбайжан, 2016); Біріккен Ұлттар Ұйымының Нью-Йорктегі штаб-квартиресінде (2018); және Фезде (Марокко, 2022).

9-шы жаһандық форум: Фес, Марокко (2022)

Біріккен Ұлттар Ұйымының Өркениеттер Альянсы (UNAOC) 2022 жылдың 22-23 қарашасында Марокко Корольдігінің Фес қаласында "Бейбітшілік Альянсы жолында: Бір адамзат ретінде бірге өмір сүру" тақырыбында 9-шы жаһандық форумын өткізді. Бұл халықаралық іс-шараға 136 елден 2000-нан астам қатысушы жиналды, олардың ішінде жоғары деңгейдегі шенеуніктер, саяси лидерлер, көпжақты ұйымдар, азаматтық қоғам өкілдері, дін көшбасшылары, діни ұйымдар, жастар лидерлері, бұқаралық ақпарат құралдары және басқа да көптеген мүдделі тараптар болды.

8-ші жаһандық форум: БҰҰ штаб-пәтері Нью-Йорк (2018)

2018 жылы UNAOC өзінің 8-ші жаһандық форумын АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде «#Commit2Dialogue: Алдын алу және бейбітшілікті сақтау үшін серіктестіктер» тақырыбымен өткізді.

7-ші жаһандық форум: Баку, Әзірбайжан (2016)

2016 жылы Әзербайжан Бакуде 25-27 сәуір аралығында «Қамтылымды қоғамда бірге өмір сүру: Үлкен міндет және мақсат» тақырыбында 7-ші UNAOC жаһандық форумын қабылдады. Іс-шарада үкімет және діни лидерлердің, азаматтық қоғамның, бизнес пен UNAOC бағдарламалық басымдықтары – Білім беру, Жастар, Бұқаралық ақпарат құралдары және Көші-қон салаларының инклюзивтілікті дамыту мен зорлықшыл экстремизмнің алдын алудағы рөлі мен әсеріне баса назар аударылды. Форумның маңызды нәтижелерінің бірі – UNAOC Достар тобының консенсус негізінде Баку декларациясын қабылдауы болды. Бұл декларация UNAOC мақсаттарына жету жолындағы болашақ күш-жігерді бағыттайды және UNAOC-ті ынтымақтастықты жеңілдетуші әлемдік платформа ретіндегі маңызды рөлін қайта бекітеді.

6-шы жаһандық форум: Бали, Индонезия (2014)

Біріккен Ұлттар Ұйымының Цивилизациялар Альянсының 6-шы жаһандық форумы 2014 жылдың 29-30 тамызында Индонезияның Бали қаласында "Біртұтастықтағы әртүрлілік: ортақ құндылықтарды мерекелеу" тақырыбында өтті.

5-ші жаһандық форум: Вена, Австрия (2013)

2013 жылы UNAOC-тің бесінші жаһандық форумы Австрияның Вена қаласында өткізілді.

4-ші жаһандық форум: Доха, Катар (2011)

Біріккен Ұлттар Ұйымының Цивилизациялар Альянсы 2011 жылдың 11-13 желтоқсанында Катардың Доха қаласында өзінің 4-ші жаһандық форумын өткізді. 2000-нан астам қатысушы, оның ішінде саяси және іскерлік лидерлер, азаматтық қоғам белсенділері, жастар ұйымдары, дін өкілдері, зерттеу орталықтары, қоғамдық қорлар және журналистер мәдениеттер аралық қарым-қатынасты жақсарту, ғаламдық көзқарастың алдын алу және ұзаққа созылатын бейбітшілікті құру мақсатында бірлескен шаралар туралы келісімге келді.

2-ші форум: Стамбул, Түркия (2009)

Цивилизациялар альянсының екінші форумы 2009 жылдың 6-7 сәуірінде Түркияның Стамбул қаласында өтті. 2009 жылдың 6-7 сәуірінде 2000-ге жуық қатысушы, олардың ішінде бірнеше үкімет басшылары, 50-ден астам министр, сондай-ақ саясаткерлер, қоғамдық қорлар, БАҚ өкілдері және әлемнің түкпір-түкпірінен келген жетекшілер Түркияның Стамбул қаласындағы "Çırağan Palace" қонақ үйінде жиналды. Форумның мақсаты – әртүрлі қоғамдар арасындағы сенім мен ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған жаңа серіктестіктер құру, идеялар өндіру және Альянстың мақсаттарын ілгерілету болды. Сондай-ақ, форум Альянс әзірлеген бастамаларды бағалауға, азаматтық қоғам мен корпоративтік серіктестермен бірлесіп жүзеге асырылған жобаларды көрсетуге және жаңа бағдарламаларды іске қосуға мүмкіндік берді. Форум қорытындысы Альянстың қолданыстағы және жаңа бастамаларға, мысалы, Діндер мен нанымдар туралы білім беру; Альянс стипендия бағдарламасы; Диалог кафесі; PLURAL +; Сенімді қайта орнату, көпірлерді салу; Әлемдегі медиа білім беру саясатын зерттеу: көзқарастар, бағдарламалар және қиындықтар; және Цивилизациялар альянсы зерттеу желісіне деген ұмтылысын көрсетті. Альянс Халықаралық көші-қон ұйымы, Ислам ынтымақтастық ұйымы, Ибероамерикалық бас хатшылық, Анна Линд қоры, Франкофония халықаралық ұйымы, Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығы және Латын одағы сияқты жеті халықаралық желімен серіктестік келісімдеріне де қол қойды. АҚШ Президенті Барак Обама, сол күні Стамбулға сапармен келген болатын, форумның екінші күніне қатысуы күтілген еді, бірақ оның орнына Ирактағы АҚШ әскерлеріне күтпеген сапар жасады.

1-ші форум: Мадрид, Испания (2008)

Цивилизациялар альянсының бірінші форумы 2008 жылдың 15-16 қаңтарында Мадридте (Испания) өтті. Оған 78 елден 89 ресми делегациядан 900-ден астам қатысушы келді. Форумды Испания монархиясы ұйымдастырды. Онда әлемнің барлық аймақтарынан келген лидерлер, белсенділер, ғалымдар мен қоғамдық қайраткерлер жиналып, елдер мен мәдениеттер арасындағы өсіп келе жатқан айырмашылықты жоюдың жаңа жолдарын іздеуге және жаһандық түсіністікті дамытуға бағытталған жаңа серіктестіктер құруға тырысты. Бір жарым күн ішінде мемлекет және үкімет басшылары, министрлер мен жоғары лауазымды шенеуніктер, азаматтық қоғам белсенділері мен Нобель сыйлығының лауреаттары, компания басшылары, дін өкілдері және жетекші ғалымдар пікір алмасып, нақты жобаларды іске қосып, аймақтар мен мәдениеттер арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған шараларға міндеттеме берді. Нәтижелердің бірі – БАҚ, білім беру және басқа да бағдарламаларға қатысты бірнеше бастамалардың жариялануы, сондай-ақ ЮНЕСКО, Араб мемлекеттері лигасы, ИСЕСКО, Араб лигасының білім беру, мәдениет және ғылым ұйымы (АЛЕКСО), Біріккен қалалар мен жергілікті басқару ұйымдары (БҚЖБҰ) және Еуропа Кеңесімен өзара түсіністік туралы меморандумдарға және ниет хаттарына қол қойылды.

Тану

2007 жылы Альянсқа Руми форумы мен Вашингтондағы Джорджтаун университетінің бейбітшілік және қауіпсіздік зерттеу орталығымен бірлесіп табысталған "Цивилизациялар арасындағы диалог" сыйлығы берілді. Испания премьер-министрі Хосе Луис Родригес Сапатеро және Түркия премьер-министрі Режеп Тайип Ердоған бұл сыйлықпен марапатталды.

Сын

UNAOC Ыбырайым діндеріне – ислам, христиандық және иудаизмге – басқа діндерге қарағанда көбірек мән бергені үшін сынға ірікті. БҰҰ Бас Ассамблеясында БҰҰ өркениеттер альянсының бейбітшілік мәдениеті жөніндегі қарарларын талқылау барысында, Үндістан Біріккен Ұлттар Ұйымынан индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм сияқты діни азшылықтарға қарсы зорлық-зомбылықты мойындауды сұрады.