Кіріспе
Аютла жоспары – 1854 жылы Мексиканың екінші федеративтік республикасы кезінде консервативті, орталықшыл президент Антонио Лопес де Санта-Аннаны биліктен ығыстыруға бағытталған жазбаша жоспар. Бастапқыда ол дәуірдегі басқа саяси жоспарлардан көп ерекшеленбегендей болды, бірақ Мексиканың Либералдық реформасының бастапқы қадамы ретінде қарастырылады. Бұл Мексиканың көптеген аймақтарында көтерілістерге түрткіс берді, нәтижесінде Санта-Анна президенттік лауазымынан қанағаттанды және енді бұл лауазымға үміткер болған жоқ. Мексиканың келесі президенттері либералдар Хуан Альварес, Игнасио Комонфорт және Бенито Хуарес болды. Жаңа үкімет 1857 жылғы Мексика Конституциясын қабылдады, ол түрлі либералдық реформаларды іске қосты.
The Plan of Ayutla was the 1854 written plan aimed at removing conservative, centralist President Antonio López de Santa Anna from control of Mexico during the Second Federal Republic of Mexico period. Initially, it seemed little different from other political plans of the era, but it is considered to be the first act of the Liberal Reform in Mexico. It was the catalyst for revolts in many parts of Mexico, which led to the resignation of Santa Anna from the presidency, never to vie for office again. The next Presidents of Mexico were the liberals, Juan Álvarez, Ignacio Comonfort, and Benito Juárez. The new regime would then proclaim the 1857 Mexican Constitution, which implemented a variety of liberal reforms.
Санта-Анна диктатурасына қарсылық білдіру
Мексика-Америка соғысында жеңілгеннен кейін елде үмітсіздік пен саяси хаос орнады. Соғысты қаржыландыру үшін қажетті ұзақ мерзімді пайдалану мен қысқа мерзімді ауыр салықтарды ұнатпаған бірқатар үнді халықтары Сьерра-Горда аймағында (1847–1849) және Юкатан түбегінде (1847–1852) көтеріліс ұйымдастырды. Мексиканың солтүстігіндегі жағдай ерекше қиын болды. Гуадалупе-Идальго шарты бойынша АҚШ-қа өткен аумақтар апачи және команч шабуылдарының күшеюіне себеп болды. Аймақ халықтың азаюынан одан әрі әлсіреп, жақында ғана жоғалған Калифорнияда алтынның табылуы солтүстік Мексика тұрғындарын осы жаққа көшіп кетуге итермеледі. Осы хаос кезінде Хосе Мария Торнел мен Хуан Суарес-и-Наварро Сантанист партиясын құрды. Сантанистер Мексиканы орталықтандырылған мемлекет құратын, католик дінінің маңыздылығын баса көрсететін күшті диктатор басқаруы керек деп сенді. Консервативті саясаткер және тарихшы Лукас Аламан шіркеудің «мексикалық халықты біріктіретін жалғыз байланыс» екенін айтты. Сантанистер қуғынға ұшыраған президент Санта Анна осындай күшті диктатор болатынына үміттенді. Сантанистер, радикалды «пуролар» мен әскерилердің көмегімен, Мариано Аристаны биліктен құлатты. Санта Анна 1853 жылдың 1 сәуірінде Веракрусқа келді және 20 сәуірде Мексика қаласына жеткеннен кейін билікке кірісті. Тағы да билікке келгеннен кейін Санта Анна 90 000 адамдық тұрақты армия құруды көздеп, әскерді жақсарту шараларын қабылдады. Бірақ, әскерге шақырудың танымалдылығы төмен болғандықтан және шақырылғандардың сапасы нашар болғандықтан, Санта Анна мақсатын 46 000 әскерге дейін төмендетті. Санта Анна қауіп деп есептеген мексикалық либералдар, әсіресе Бенито Хуарес және Мелхор Окампо, АҚШ-қа жер аударылды. Хуарес пен Окампо Нью-Орлеанға қоныстанды және үкіметті құлатуды жоспарлады. Санта Анна кірістерді арттыру үшін салықтарды көтерді. 1853 жылдың 14 мамырында барлық салықтарды жаңарып, алкабаланың (сату салығы) қайта енгізілуі және Акапулько және Юкатан порттарына берілген қаржылық жеңілдіктердің жойылуы сияқты жаңа салықтар қосылған жарлық жарияланды. Санта Аннада бандитизмді азайту және елдің жол жүйесін жақсарту сияқты сәтті саясаттар болды. Алайда ол барған сайын билікке құмарланып, өркөкірек мінез танытып, «Ең Көркем Падишах» деген атақ алды. Оның танымалдылығы салықтарды көтеруі, саяси оппозицияны басуы және оның режиміндегі жемқорлықпен байланысты болды. Оның танымалдығын одан әрі төмендеткен маңызды оқиға – Гадсден сатып алуы, онда АҚШ Мексикадан Мексика жері үшін 10 миллион доллар төледі. Санта Анна өзіне 600 000 доллар алыпты деген болжам бар. Санта Анна көптеген кеңесшілерінің қазасы және басқаларының шеттетілуінен әлсіреп қалды, бұл оның Суарес-и-Наварроны қуғынға салу туралы шешімімен дәлелденді.
Аюттаның жоспары жасалды
1854 жылдың басына қарай Санта-Анна Мексиканың көп бөлігін бақылауына алды. Оңтүстік Герреро штаты, басшысы генерал Хуан Альварес болған, оның бақылауынан тыс қалды. Штаттың табиғаты қиын болғандықтан, ол астанадан табиғи түрде қорғалған еді. Альварес Санта-Аннаның испандық саясатына, мысалы, испандық жалдамалы әскерлерді жұмысқа алуына, сондай-ақ орталық үкіметтің Геррероның мемлекеттік жерлерін тартып алуына ашуланды. Үкімет сонымен қатар Мехикодан Акапулькоға дейін тас жол салуды жоспарлады, бұл Альварестің аймақтық тәуелсіздігіне қауіп төндірді. Альварестің сенімсіз мінез-құлқына ашуланған Санта-Анна генерал Перес Паласиосты Акапульконы басып алуға жіберді, ал Альварес де соғысқа дайындалды. Альварестің бағыныштыларының бірі, полковник Игнасио Комонфорт, жоспарды жазуға талап етті, себебі ол халықтың пікірін өз жағына аударуды және жоспарланған көтеріліске идеалдық мағына беруді қалады. Ол құжаттың бұлыңғыр болуын және қозғалыстың қолдауын шектейтін тақырыптардан аулақ болуын қалады. Бастапқыда 1854 жылдың 24 ақпанында полковник Флоренсио Вильярреал жасаған, ол 1854 жылдың 1 наурызында Аютала, Герреро штатында жарияланды. Аютла жоспары Нью-Орлеандағы эмигранттар жазған құжаттың ықпалында жасалған. Аютла жоспары диктаторды құлатуды ғана емес, сонымен қатар федералды конституцияны жасау үшін конституциялық жиналысты шақыруды мақсат етті. Жоспарда Санта-Аннаға тирандық жасады деп айып тағылып, Гадсден сатып алуы заңсыз деп жарияланды. Авторлар әскери қарызды және бастың салымын жоюға уәде берді. Альварес, Томас Морено және Николас Браво көтерілістің әскери басшылары деп жарияланды және қажет болған жағдайда жоспарды өзгертуге құқық берілді. Альварес пен Комонфорт бұл жариялауды ашық түрде қолдамады, себебі Комонфорт бұл жариялау модерадолардың арасында қолдау таппайды деп сенді. Содан кейін жоспарға сәл түзетулер енгізіліп, 13 наурызда көтерілісшілердің басшылары оны қабылдады. Аютла жоспарының көрнекті қолдаушылары Педро Хинохоса, Хуан Альварес, Санта-Анна режимінің эмигранттары Бенито Хуарес, Мелхор Окампо, Хосе Мария Мата және Понсиано Арриага, сондай-ақ Игнасио Комонфорт, Мигель Лердо де Техада, Себастьян Лердо де Техада және Хосе Мария Хесус Карбахал болды.
Аютта революциясы
Альварес күштері Санта-Аннаға қарсы 19 айлық партизандық соғыс пен азаматтық наразылықтарды бастады. Көтерілісшілерге қару-жарақ жіберген Нью-Орлеандағы эмигранттар көмектесті. Бұл көтеріліс Аютла революциясы (1854–1855) деп аталады, себебі ол диктаторды құлатудың ғана емес, сонымен қатар қарулы күрес арқылы саяси бағытты түбегейлі өзгерту мақсатын көздеді. Аютла революциясы белсенді ұлттық саяси өмірге жас буын өкілдерін әкелді, «алғырлар буыны» деп аталды, оның ішінде әскерилер: Комонфорт, Сантьяго Видаурри, Эпитасио Уэрта және Мануэль Гарсия Пуэблита; сондай-ақ радикалды либералдық зиялылар – Окампо, Арриага, Гильермо Прието және Хуарес. 1855 жылдың жазында Хуарес Акапулькоға жер аударылудан оралып, Альвареске саяси одақтас болды. Альварес Герреро штатында күштерді жұмылдыруда сәттілікке жетті, олардың көпшілігі АҚШ-Мексика соғысы (1846–1848) кезінде жартылай әскери жасақтар құрған. Санта-Анна бүлікті жеке басына басып, 1854 жылдың 16 наурызында Мексика қаласынан әскермен кетуге шешім қабылдады. Санта-Аннаның федералды әскері Эль-Кокильо шайқасында «Бостандық армиясын» жеңді. Содан кейін ол 19 сәуірде Акапулькоға келді, бірақ көтерілісшілер оның Мексика қаласымен байланысын үзіп, Комонфорт қаланы нығайтқанын білді. Бір апталық қоршаудан кейін Санта-Анна кері шегінуге мәжбүр болды. 30 сәуірде Санта-Анна Пелегринода Мореноны жеңді, бірақ көтерілісшілер Санта-Анна әскеріне ауыр зиян келтірді және Санта-Аннаның өзі дерлік тұтқынға алынды. Мексика қаласына қайта шегінген кезде Санта-Анна әскері көтерілісшілерді өлімге кесті және ауылдарды өртеп жіберді. Содан кейін Мичоакан, Морелос, Оахака және Мексика штатында көтерілістер болды. Содан кейін көтеріліс солтүстік штаттарға – Сакатекас, Сан-Луис-Потоси және Нуэво-Леонға тарады. Либералдық жақтың соғыс емес күштері бірнеше айға революциядан демалып, егістіктерін күткен. Соғыс ірі шайқастарсыз және шешуші жеңістерсіз жалғасты. Үкіметтің ең маңызды жетістігі – 22 шілдеде Эль-Лимонда полковник Феликс Зулоаганың жеңісі болды. Алайда, көтерілісті басу мүмкін болмады және 18 қаңтарда 1855 жылы Зулоага Текпанда қоршаудан кейін капитуляциялады. Сәуір айында көтерілісшілер Мексиканың көп бөлігінде, әсіресе Мичоаканда табысқа жетті, бұл Санта-Аннаны 1855 жылдың 30 сәуірінде сол провинцияға соңғы шабуыл жасауға итермеледі. Көтерілісшілер Санта-Анна әскерімен шайқасудың орнына кері шегінді, ал оларды жеңе алмағандықтан ол ақырында Мексика қаласына оралды. Мексика қаласы Санта-Аннаны айыптағаннан кейін ол 1855 жылдың 12 тамызында биліктен бас тартып, эмиграцияға кетті. Альварес күштері «Пинтос» деп аталатын қарапайырым бригадасымен бірге астанаға кірді (бұрынғы уақытта олар беттеріне бояу жаққандықтан осылай аталған). Елордада Аютла революциясына кең қолдау көрсетілді, адамдар Парк Аламидада жиналып, Мексиканың революциясына қолдау білдіретін құжатқа қол қою үшін сағаттап күтті. Содан кейін Альварес Мексика президенті лауазымын иеленді. Көтерілісшілер Мексика қаласын басып алғаннан кейін, Санта-Аннаның режимі ысырап еткен Гадсден келісімінен түскен өтемақыны қайтару үшін Санта-Аннаның барлық мүлкін тәркіледі.
Салдары
Бұл жоспар Ла Реформаға (либералдық реформа) жол ашты. Аютла революциясы либералдарды билікке жеткізді. Олардың басшылары бастапқыда бірқатар реформа заңдарын қабылдады, оның ішінде Хуарес заңы, Лердо заңы және Иглесиас заңы ерекше көзге түсті. Бұл заңдар тікелей дінге қарсы бағытталған болатын. Хуарес заңы әскерилер мен дін қызметкерлері сияқты топтар үшін арнайы соттарды жойды. Лердо заңы жердің корпоративтік меншігін жеке меншікке алмастыруға тырысты және шіркеу жерлерін тәркіледі. Иглесиас заңы шіркеу басқаратын қасиетті обрядтардың құнын бақылауға ұмтылды. Одан кейін Коммонфорт, Альварестен президенттік лауазымды қабылдағаннан кейін, жаңа Конституция жобасын жасау үшін Конгресс шақырды. Ең даулы мәселе – діни төзімділікті қамтамасыз ететін, яғни католик шіркеуінің діни монополиясын жоятын ереже енгізу мүмкіндігі болды. «Пуролар» мұндай шараны қолдады, ал «модерадолар» оған қарсы шықты. «Модерадолар» протестантизмге шабуыл жасайтын және діни төзімділік отбасы мен ұлттық бірлікке зиян келтіретіні туралы аргументтер келтірді. Басқа «модерадолар» Конституцияның идеализмнен аулақ болуы және ел халқының көзқарасын бейнелеуі керек деп мәлімдеді. Ақырында, «модерадолар» діни төзімділік туралы ережелерді енгізуге кедергі келтірді, сондай-ақ қазылар алқасымен сот отырысын өткізуді Конституцияға қосуға жол бермеді. Дегенмен, Хуарес заңы, Лердо заңы және Иглесиас заңы 1857 жылғы Мексика Конституциясына енгізілді. Конгресс сонымен қатар ой еркіндігі, баспасөз еркіндігі, петиция беру еркіндігі және сотталушылардың құқықтарын қорғайтын көптеген либералдық қағидаларды қосты, мысалы, шағымдану құқығы, айыпталушының қорғанысын дайындау үшін материалдарға қол жеткізу құқығы және екі рет сотталудан қорғау. Жаңа Конституция сонымен қатар 1829 жылдан бері күші жойылған құлдықты жойды. Папа Пий IX жаңа Конституцияның дінге қарсы элементтеріне наразылық білдірді. Ішкі консерваторлар мен Мексика католик шіркеуі де Ла Реформаға және 1857 жылғы Конституцияға Такубая жоспарында қарсылық білдірді. Бұл жақын арада Реформа соғысы немесе Үш жылдық соғыс (1858–1860) деп аталатын ашық азаматтық соғысқа әкелді.