Кіріспе

1849 жылғы ағылшын-сик соғысының шайқасы – Гуджарат шайқасы.

Гуджарат шайқасы – 1849 жылғы 21 ақпанда Шығыс Үндістан компаниясының әскері мен Сик империясының билігіне қарсы көтерілген Сик әскері арасында өткен Екінші ағылшын-сик соғысының шешуші шайқасы. Сик әскері Британдық Шығыс Үндістан компаниясының британдық регулярлық және Бенгал армиясының күштерінен жеңілді. Бірнеше күннен кейін капитуляциядан соң Пәнджаб Шығыс Үндістан компаниясының аумағына қосылды, ал Дулип Сингх тақтан алынды.

Соғыстың басталуы мен барысы

Бірінші англо-сик соғысындағы британдықтардың жеңісінен кейін, Пәнджаб Лахордағы Дурбардағы (сардарлар кеңесіндегі) британдық өкіл және бірнеше аймақтардағы агенттер арқылы тікелей басқарылмады. Пәнджаб пен Солтүстік-Батыс шекара аймағында тәртіп сақтау үшін сикх армиясы – Халса сақталды. Халса бірінші соғыста жеңілгеннен гөрі сатқындыққа ұшыраған деп есептеді, және оның бірнеше сардарлары (генералдары) бүлік ұйымдастырды. Бірақ, алғашқы көтеріліс 1848 жылдың 18 сәуірінде Мултанда болды, онда бүлікші әскерлер британдық агентті, лейтенант Патрик Ванс Агнюді өлтірді және Лахордағы британдық резиденты тағайындаған сырдарды қуды. Бұрынғы билеуші Деван Мулрадж өкіметін қайта иеленді және қоршауға дайындалды. Ыстық және муссондық маусымда британдық және бенгалдық армиялардың ірі күштерін пайдаланудың орнына, Бенгалияның генерал-губернаторы лорд Далхаузи Халсаның бір бөлігін және басқа да жалдамалы жасақтарды Мулраджға қарсы жөнелтті. 14 қыркүйекте Мултанды қоршаған Халса әскерлері, сардар Шер Сингх Аттаривалла басшылығымен, көтеріліс жасады. Олар Мулраджға қосылмады, бірақ Пәнджабтың сикхтер көп шоғырланған аймағына, Ченаб өзені бойымен солтүстікке қарай, жаңа күш жинап, жабдық алу үшін бет бұрды. 1848 жылдың соңында, Бенгал армиясының бас қолбасшысы генерал сэр Хью Гоф басшылығымен, үлкен британдық және бенгалдық армия суық ауа райында майданға шықты. Гофтың, оның лайықтылығына қарамастан, шешімдерінің қарапайымдығымен көзге түсетіні белгілі болды. 22 қарашада Рамнагарда оның атты әскері Ченабтың шығыс жағалауындағы сикхтердің бекінісіне шабуыл жасады, бірақ кері шегінді. Содан кейін, 1849 жылдың 13 қаңтарында, ол Желум өзенінің жанындағы Чиллианвалада Шер Сингх армиясына қарсы асығыс шабуыл жасады және ауыр шығындарға ұшырады. Бірнеше күн бойы қатты жаңбыр жауып, екі армияның да шайқасты жаңаруына бөгет болды. Үш күн бойы бетпе-бет келгеннен кейін, екеуі де шегінді.

Соғыстың алғышарты

Шер Сингхтің мақсаты Гофқа қарсы қарсы шабуыл жасаудың орнына, әкесі Сардар Чаттар Сингх Аттаривалланың қол астындағы әскерлермен күш біріктіру болды. Чаттар Сингх әскерін бірнеше ай бойы британдық офицерлер бағынындағы мұсылман жасақтары Хазара аймағына тікелей шектеу салды. 1849 жылдың басында Ауғанстанның Әмір Дост Мұхаммед хан көтерілісші сикхтердің жағына шықты. Оның мақсаты - XIX ғасырдың басында Ранжит Сингх басып алған Пешавар аймағын қайтарып алу еді, бірақ оның қолдауы толық болмады. Дегенмен, 3500 атты әскер Пешаварды қайта басып алып, Инд өзеніндегі маңызды Аток бекінісіне жақындағанда, ондағы мұсылман әскерлері дезертирлік жасады. Бұл Чаттар Сингхке Хазарадан шығып, Равалпинди маңында Шер Сингхпен қосылуға мүмкіндік берді. Британдық жағынан қарағанда, Чилианвала туралы жаңалық Ұлыбританияға жеткен соң, Гоф дерлік бірден қызметтен алынды. Оның орнына Англиядан бірнеше апта сапар шегетін генерал Чарльз Джеймс Нейпир тағайындалды. Осы уақытта Мултанды қоршау қайта басталды, және Мулрадж 22 қаңтарда қарсылық көрсетпей берілді. Бұл генерал Уиш басқаратын қоршау күшінің көп бөлігін Гофтың армиясын күшейтуге мүмкіндік берді. Олар өздерімен бірге көптеген ауыр артиллериялық қаруларды әкелді. Гоф, өзінің қызметтен босатылғаны туралы хабар алған, бірақ ресми түрде босатылғанға дейін қолбасшылыққа ие болды, сикх армиясына қарсы жорыққа шықты. Оның құрамында үш жаяу әскер дивизиясы (Уиш, сэр Колин Кэмпбелл және сэр Уолтер Гилберт басшылығымен) және ірі атты әскер (сэр Джозеф Таквелл басшылығымен) болды, сонымен қатар әртүрлі салмақ пен калибрлі 100 зеңбірек болды. Шер Сингх, біріккен сикх күштеріне басшылық еткеніне қарамастан, стратегиялық мүмкіндіктері шектеулі болды. Оның үлкен армиясы жеткілікті азық-түлік таба алмады. Көмек алу үшін солтүстікке немесе батысқа жасалатын кез келген әрекет Пәнджабтың негізгі сикх халқы қоныстанған аймағынан бас тартуға және ықтимал жауынгер мұсылман аймақтарына енуге әкелер еді. Сондықтан ол Гофқа қарсы батыл шабуылға баруға тырысты. Оның армиясы шығысқа қарай жылжыды, Ченаб өзенін кесіп, оңтүстікке қарай жылжуды көздеді, содан кейін өзенді қайтадан кесіп, Гофтың арт жағынан шабуыл жасауды жоспарлады. Олар өзенге жеткенде, оның қатты жаңбырдан көтерілгенін көрді, ал өткелдердің саны шектеулі болды және британдық офицерлер бағынындағы мұсылман атты әскерлерімен қорғалды, кейін Мултаннан келген әскерлермен күшейтілді.

Шайқас

Шер Сингх Гужратқа шегінді, онда оның әскері асығыс түрде қорғаныс позициясын дайындады. Сикхтер екі қабатты бекініс салды, оны ойыс та қорғайды. Артиллерияның көп бөлігі асығыс отырғызылған бұталармен жасырылған орталық батареяда шоғырланды. Кавалерия қанаттарға орналастырылды. Орталық батарея алдындағы бірнеше кішкентай ауылдарды жаяу әскер басып алды, ал үйлер мен ғимараттарда қорғану үшін "ату тесіктері" жасалды. Позиция берік болғанымен, ол британдық артиллерияның отына ұшырады, ал асығыс орнатылған бұталар Чиллианвала шайқасында сикх артиллериясын жасырған бұталы және орманды аймақтар сияқты тиімді болмады. 21 ақпанның таңында Гоф осы позицияға қарсы шабуылға шықты. Сикх артиллериясы атыс ашқанда және олардың орнын көрсеткенде, Гоф шабуылын тоқтатып, оларға қарсы көптеген ауыр артиллериялық құралдарын жөнелтті. Үш сағаттық артиллериялық дуэльде сикхтер қаруларын тастауға мәжбүр болды. Кейін сикх және үнді деректерінде бұл шайқас "Пушкалар шайқасы" деп аталды. Сикх артиллериясы көбінесе үнсіздікке түскеннен кейін, британдық жаяу әскері алға жылжыды. Бұра-Калра және Чота-Калраның кішкентай бекітілген ауылдары үшін қаһарлы шайқас болды. Бірақ британдық артиллерия бірнеше рет "шегініс" жасап, көп жағдайда сикх жаяу әскерін олардың позициясының ортасында тікелей нысанаға алды. Екі қанатта да сикх кавалериясы Гофтың әскерін айналып өтіп, шабуылдауға тырысты. Гоф пен Таквелл британдық және жалдамалы кавалериялық полктерін қанаттарға орналастырды, ал Бенгалиялық жеңіл кавалериялық полктерін резервте қалдырды. Гофтың сол жағында сикхтер мен ауған атты әскерлері Бенгал ат артиллериясының екі батареясының отымен тоқтатылды, содан кейін британдық 9-шы лансерлер мен 2-ші Синдтік жалдамалы атты әскер эскадроны оларды жойды, үлкен жылдамдықпен және тығыз қатарда шабуыл жасады. Ақырында, Сикх әскерінің барлығы тәртіпсіздікке ұшырады. Гоф шайқас аяқталғаннан кейін хабарлады:

Ауыр артиллерия ерекше жылдамдықпен алға жылжуын жалғастырды, бірінен соң бірі жаңа позициялар алып, жауды олар шегінген [позициялардан] ығыстырды, ал ат артиллериясы мен жеңіл далалық батареялардың жылдам шабуылы мен тиімді атысы жаудың қатарын барлық жерде бұзды. Жаяу әскердің барлық қатары да жылдам алға жылжып, жауды алдынан қуып шықты; ойыс тазартты, бірнеше ауыл шабуылға алынды, позициядағы қарулар жаулап алынды, лагерь басып алынды және жау барлық бағытта шашырап кетті.

Бенгалиялық ат артиллериясы мен британдық және үнділік кавалериясы аяусыз және кешірімсіз қуғынға түсті, бұл сикхтердің шегінуін 19 шақырымнан астам қашықтықтағы қашқындыққа айналдырды.

Салдары

Келесі күні генерал-майор сэр Уолтер Гилберт басқарған дивизия қуғынға түсті. Көптеген сикхтер әскерін тастап кетті. Ченаб өзені арқылы үйлеріне қайтқандар қаруларын тапсырғаннан кейін рұқсат етілді. Шер Сингх әскерінің қалдықтары он бір күн бойы мұсылман ауылдары бар, қысымды арттыра беретін жерге дейін Джелум өзенінен арғы бетке шегінді, бірақ Шер Сингх ақыры британдықтардың берілу талаптарына келісуге мәжбүр болды. Оның әскері 20 000 адамға (көбінесе жалдамалы атты әскер) және 10 зеңбірекке дейін азайды, 12 наурызда екі күндік салтанатты шарада қаруларын тапсырып, таратылды. Ауған жасағы да асығыс шегініп, Аттоктағы понтондық көпірді қиратты. Скиндердің тәуелсіз атты әскері олардың соңынан ілесіп, Пешаварды қайта басып алды. Дост Мохаммед кейін Шығыс Үндістан компаниясымен бейбіт келісімге келіп, Пешавар аймағына иелік етулерін мойындады. Пәнджаб 2 сәуірде Лахорда британдық территорияға ресми түрде қосылды. Гоф өзінің мансабының соңында үлкен артықшылығы бар ауыр артиллериясын пайдаланып, Шер Сингх әскерін олардың позициясынан, әдеттегідей, штыкпен шабуылдамай, кері шегінуге мәжбүр етті және атты әскері мен атты артиллериясымен олардың шегінісін жеңіске айналдырды. Ол сондай-ақ Далхаузиден қайшы нұсқаулар алмай, алғаш рет операция жүргізе алды. Соғыс бойында Далхаузи Гофты кезекпен жігерлендіріп, тоқтатып, көбінесе ең қолайсыз сәттерде осыны істеді. Британдықтар Чилианваладан шегінгеннен кейін, сикхтер мен басқа да жалдамалы әскерлер тастап кетілген британдық жауынгерлерге жаралы болғандарына қарамастан, мейірімсіздік танытты, ал Гуджараттағы британдықтар берілген немесе қашқан жауларына мейірімділік көрсетпеді.