Кіріспе
Формаға негізделген код (ФБК) – белгілі бір қалалық пішінге қол жеткізу үшін жерді дамытуды реттеудің бір жолы. Формаға негізделген кодтар, жерді пайдаланудың бөлінуінен гөрі, физикалық пішінге (формаға) негізделген ұйымдастыру принципі арқылы, муниципалитет ережелері арқылы болжамды құрылыс нәтижелерін және жоғары сапалы қоғамдық кеңістікті қамтамасыз етеді, жерді пайдалануға көңіл аз бөлінеді. ФБК – қала, қалашық немесе округ заңдарына қабылданылған ереже, нұсқау емес, және дәстүрлі аймақтық регламентке қуатты балама болып табылады. Формаға негізделген кодтар – қалалардың кеңеюі, тарихи аудандардың тозуы және жаңа құрылыстарда жаяу өтушілердің қауіпсіздігіне немқұрайлы қарау сияқты қазіргі заманғы мәселелерге жаңа жауап. Дәстүр даму үлгілеріне басшылық ету рөлінен қалып қойды, ал қалалардың жеке мақсаттағы аймақтық регламенттерді кеңінен қабылдауы ықшам, жаяу жүруге қолайлы қала құрылысын кедерілдірді. Формаға негізделген кодтар осы кемшіліктерді жоюға және жергілікті билік органдарына даму мақсаттарына үлкен сеніммен қол жеткізуге қажетті нормативтік құралдарды ұсынуға арналған құрал болып табылады.
Қолданылу аясы
Формаға негізделген кодекстер ғимараттардың қасбеттері мен қоғамдық кеңістік арасындағы қарым-қатынасты, ғимараттардың бір-біріне қатысты пішіні мен көлемін, сондай-ақ көшелер мен блоктардың масштабы мен түрлерін реттейді. Формаға негізделген кодекстердегі ережелер мен стандарттар, суреттер мен мәтін түрінде ұсынылған, жерді пайдалану түрлерінің ерекшеліктерінен гөрі дамудың тиісті пішіні мен масштабын (демек, ерекше сипатын) анықтайтын реттеуші жоспарға негізделген. Бұл, жерді пайдалануды ұсақ-түйектеп басқару мен бөлуге, абстрактілі және үйлесімсіз параметрлер (мысалы, еден ауданының коэффициенті, гектарға шаққандағы тұрғын үй бірліктері, шегіністер, тұрақ коэффициенттері) арқылы даму қарқынын бақылауға бағытталған дәстүрлі аймақтарға бөлуден өзгеше. Формаға негізделген кодекстерді ережелер мен ұсынымдардан айыру керек, себебі олар кеңес беруші емес, нормативтік сипатта болады. Формаға негізделген кодекстер уақытпен сыналған қала құрылысы формаларына негізделген қоғамдық көзқарасты іске асыру мақсатымен жасалады. Қорыта айтқанда, формаға негізделген кодекс – бұл құрал; дамудың нәтижелерінің сапасы кодекс іске асыратын қоғамдық жоспардың сапасы мен мақсаттарына байланысты.
Тарих
Формаға негізделген кодекстер – құрылыс кеңістігін қалыптастырудың ұзақ тарихының бір бөлігі. Мұндай әрекеттер Милеттік Гипподамның қала құрылысы жобаларына, ежелгі Қытайдағы қалаларды жоспарлауға және римдік қала құрылысына дейін жетеді. 16 ғасырда Испания тажы тараптан шығарған «Үнділер заңдары» Америкадағы отарлық қалалар үшін негізгі қала құрылысы талаптарын белгіледі. Уильям Пенн 17 ғасырда Филадельфияны жоспарлау кезінде нақты қалалық форма талаптарынан тартынбады, ол: «Мүмкіндігінше әр үй бір қатарда немесе қатар бойында орналасқан болсын» деді. 18 ғасырда барокко стиліндегі қала құрылысы көбінесе ғимараттарды учаскелерінің алғы жағына шығарып, бірыңғай қасбеттік шешімдер қолданды. Наполеон III-тің 19 ғасырда Парижді қайта құруды қадағалауға тағайындаған Барон Хаусманн ғимараттардың биіктігі мен көше енінің нақты пропорцияларын, ғимарат қасбеттеріндегі терезелер мен есіктердің орналасуын және мөлшерін, көше бойында ағаштарды жүйелі түрде отырғызуды және қоғамдық кеңістікке біртүтас пен үйлесімділік әкелу үшін материалдардың түсін стандарттауды талап етті.
Шығу
Қалалық форманы реттеу – қазіргі демократиялардағы қиындық. Муниципалитеттер қабылдаған, заңдық күші жоқ жобалау нұсқаулары көбінесе еркіндікке шақырып, нәтижесінде қанағаттанарлық қоғамдық кеңістіктерді жасау үшін қажетті толыққанды өзгерістерге қол жеткізбейді. Мемлекеттік жоспарлау шаралары болжамды нәтижелер бермесе, азаматтар кез келген құрылысқа қарсы шығады. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың басынан бері қазіргі уақытқа дейін салынған ортаны реттеу әрекеттері көбінесе қоғамдық форманы ескермейді, мүліктің қолданылуы мен масштабтың әсеріне дамудың формасынан гөрі көбірек мән береді. Соңғы онжылдықтарда жобалауға емес, саясатқа баса назар аударған жоспарлау мамандары, физикалық сипаттағы мәселелерге абстрактілі ойшау жауап беруге ұмтылды. Қазіргі заманғы формаға негізделген кодекс әзірлеуді архитекторлар, қала құрлысшылары және физикалық жоспарлаушылар бастады, олардың бұрынғы сын-пікірлердің тиімсіздігіне және сыншылардың нақты балама ұсынуға наразы болды. Қоғамдық мәселелерді физикалық тұрғыдан қарастыруға үйренген осы мамандар 1970 жылдары жүйелі физикалық шешімдерді іздеуді бастады. Архитектор Кристофер Александр 1977 жылы «Үлгілер тілі» атты еңбегін жариялады, ол адамгершілікпен ғимараттар мен кеңістіктерді жобалау үшін физикалық ережелер жинағы болды. Иан МакХарг жергілікті экологиялық жағдайларға бейімделген даму үлгілерін ынталандыру үшін жүйелі карталау құралдарын жасады. Дәстүрлі ауданды дамыту туралы ережелер 1990 жылдардың басында жаңа жобаларда дәстүрлі аудандық формаларды қолдау мақсатымен әзірленді. TND ережелері әдетте құрылыс салушылар конвенциялық аймақтарға бөлудің орнына қолдануға болатын міндетті емес реттеу процедурасы ретінде қабылданды. Бірақ олардың жобалау ережелері алдын ала учаскелерге немесе көшелерге картаға түсірілмегендіктен, нәтижелерді болжау қиын болды; TND ережелері пайдалы тәжірибе болды, бірақ аз нәтижелер берді. Сонымен қатар, әлемдік қалалардың өсу қарқыны мен қалалардың кеңеюі осындай өсуді басқаруға қабілетті реттеу құралдарының қажеттілігін арттырды. Қазіргі заманғы формаға негізделген кодекс жасауға алғашқы күшті әрекет 1982 жылы Андрес Дуани мен Элизабет Плэтер Зайберктің бірлескен дизайн тобымен Флориданың Сисайд курортты қаласын дамыту үшін жасалды. Бүкіл қаланы жобалаудың тым қиын екенін және оның жұмыс істеп жатқан көптеген шығармашылық санадан туындайтын кездейсоқ көрнекілікке ие болмайтынын түсінген олар негізгі физикалық стандарттарды белгілейтін және учаскелерге карталанған жобалау кодексін жасады, содан кейін құрылыс салушылар мен архитекторларды олардың жобаларына өзіндік стиль беруге шақырды, бірақ осы стандарттар шегінде. Сисайд кодексі өте табысты болды; Сисайд қаласының дамуы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңнің ең маңызды және тартымды жоспарлау шараларының бірі ретінде танылды. Дюани/Плэтер Зиберк кодекстері және кейінгі формаға негізделген кодекс мамандарының жұмысы барокко дәуіріндегі императорлық дизайнерлердің жоғарыдан төменге берген бұйрықтары немесе орындалуы қиын жобалау нұсқаулықтарының тілектері емес, керісінше жергілікті билік органдары қабылдаған заңдық ережелер. Ережелер ретінде олар полиция билігіне ие; ережелерді бұзушылар жауапкершілікке тартылуы мүмкін, ал оларды қабылдау немесе кері қайтару заңнамалық процедурадан өтуі керек. Осылайша, қоғам өзінің физикалық болашағын қалыптастыруда белсенді рөл атқарады.
Соңғы өзгерістер
Seaside кодын жеке құрылысшы тапсырған болса да, қазіргі кодтардың көпшілігі округтер мен муниципалитеттер тапсырыс береді. Seaside-ден бері Формаға негізделген кодтау жобаларының масштабы кеңейді. Формаға негізделген кодтауды екі блоктан бастап, бүкіл округқа дейін әртүрлі масштабта қолдануға болады. 1995 жылы Вест-Палм-Бич қаласының орталық бөлігі үшін алғашқы Формаға негізделген код қабылданды. 2003 жылы Вирджиния штатының Арлингтон округіне қарасты Колумбия Пайк магистралі үшін маңызды код қабылданды (Ferrell Madden Associates). 2006 жылы Флорида штатының Сент-Люси округі (Spikowski Associates, Dover Kohl Partners) аймақтық FBC қабылдады. Дуани/Платер Зиберк FBC үлгісін жасады, ол жергілікті қажеттіліктерге бейімделетін трансектілік код болып табылады – SMARTCODE. Оның алғашқы бейімделуі 2001 жылы Миссисипи штатының Виксбург қаласында жасалды (Mouzon & Greene). Онда алынған сабақтар 2003 жылдың наурыз айында Сонома қаласы үшін қалалық Формаға негізделген кодты қабылдауға әкелді (Crawford Multari & Clark Associates, Moule & Polyzoides), одан кейін 2003 жылдың 16 маусымында АҚШ-та алғашқы SmartCode, Калифорния штатының Петалума қаласының орталық бөлігі үшін қабылданды (Fisher and Hall Urban Design, Crawford Multari & Clark Associates). SmartCode қазір Майами, Флорида және «Катрина» дауілінен зардап шеккен Миссисипи мен Луизиана штаттарының қалаларында, сондай-ақ Таос (НМ), Мичиган-Сити (ИН), Джеймстаун (РИ), Лоуренс (КС), Нью-Касл (ДЕ) және Бран (Румыния) сияқты әртүрлі қалалар үшін бейімделуде. Адамның қоршаған ортасын өзгерту арқылы жеңілдетуге болатын планеталық климаттың өзгеруі болашақта формаға және трансектіге негізделген кодтауға түрткіс беретіні сөзсіз. 2013 жылы қабылданған Цинциннати Формаға негізделген кодексі қаланың барлық аудандарында, аудан-аудан бойынша кезең-кезеңімен қолданылуы үшін жасалған. Кодекс трансектілік аймақтарды белгілейді және трансекттер, ғимараттардың түрлері, қасбеттердің түрлері, жаяуларға қолайлы аудандар және әрбір ауданға бейімделетін магистральдар үшін стандарттарды анықтайды. Оңтүстік Каролина штатының Бофорт округі 2014 жылдың соңында алғашқы көп юрисдикциялық Формаға негізделген кодтардың бірін қабылдады: 2010 жылы округ, Бофорт және Порт-Роял қалалары кодты жобалау үшін Берклидегі Opticos Design, Inc. компаниясын жалдады. FBC жазуға қабілетті екенін жарнамалайтын, бірақ жеткілікті дайындықтан өтпеген кеңесшілердің саны артып келе жатқандықтан, 2004 жылы коммерциялық емес Form Based Codes Institute ұйымдастырылды, ол стандарттарды белгілеу және ең жақсы тәжірибелерді оқыту үшін құрылды. Сонымен қатар, PlaceMakers.com, SmartCodePro.com және SmartCodeLocal.com компаниялары SmartCode семинарларын үнемі өткізеді. 2014 жылдың көктемінде Калифорния мемлекеттік политехникалық университетінде Формаға негізделген кодтауға арналған жаңа жоғары оқу орны ашылды. «Бірыңғай қала құрылысы аясында Формаға негізделген кодтар» – елдегі осы тақырып бойынша толық курс өтетін сирек курстардың бірі. Курсты Opticos Design компаниясының Формаға негізделген кодтау бөлімінің директоры Тони Перез оқытады.
Ғимарат формасының стандарттары
Негізгі көшедегі жанды атмосфераны құратын ғимараттар, тыныш тұрғын үй көшелеріндегі ғимараттардан өзгеше болады. Ғимараттардың формасының стандарттары – ғимараттардың түрлерін және олардың айналағы ортаға тигізетін әсерін бақылауға арналған міндетті жобалау ережелерінің жиынтығы. Бұл стандарттар реттеу жоспары бойынша көшелерге бейімделеді. Ғимараттардың формасының стандарттары мыналарды реттеуге мүмкіндік береді: ғимараттардың көшеге қатысты орналасуы; ғимараттардың тротуарға қаншалықты жақын болуы; ғимарат кіреберістерінің көрінуі және қолжетімділігі; ғимараттардың ең төменгі және ең жоғары биіктігі; учаскенің ең төменгі немесе ең жоғары жабылуы; фасадтағы терезелердің ең төменгі және ең жоғары мөлшері; ғимараттарда болуы тиіс физикалық элементтер (мысалы, кіреберіс баспалдақтары, галереялар, рұқсат етілген балкон түрлері); және қабаттардың жалпы мақсаты (мысалы, кеңсе, тұрғын үй немесе сауда). Бұл ережелер сәулеттік стильдер мен дизайнға қарағанда, ғимараттардың қоғамдық кеңістікті қалай қалыптастыратынына көбірек назар аударады. Егер жергілікті билік сәулеттің сапасын реттеуді қаласа – мысалы, ауданның тарихи келбетін сақтау үшін, ғимараттардың формасының стандарттарына қосымша сәулеттік стандарттар әзірленуі керек.
Қоғамдық кеңістік стандарттары
Қоғамдық кеңістік стандарттары алаңдардың, саябақтардың, көшелердің қоғамдық қолданысқа арналған бөліктерінің және басқа да қоғамдық кеңістіктердің физикалық пішінін реттейді. Қоғамдық кеңістіктер әдетте коммуналдық қызметтер, саябақтар және жолдар басқармаларының бақылауында болады. Көшелер, қалалардағы ең көп таралған қоғамдық кеңістіктер болғандықтан, ең көп реттелетін орындар болып табылады. Көшелерге арналған қоғамдық кеңістік стандарттары көлденең қималармен және/немесе жол ені, тротуар ені, көше ағаштары мен шамдарының орналасуы, қоғамдық көлік жолдарының және архитектуралық элементтердің орналасуын көрсететін жоспарлармен сипатталады. Сонымен қатар, көше ағаштары мен шамдарының арақашықтығын, сондай-ақ көше бұрыштарының қисықтығы радиустарын көрсететін жоспарлық схемалар да қолданылуы мүмкін.