Кіріспе

Protoceratopsidae – базальдық (примитив) кератопсиялардың соңғы кредалық кезеңдегі туысы. Кератопсиялар бүкіл әлемде табылғанмен, протоцератопсидтер тек Азиядағы кредалық қабаттарда ғана анық белгілі, олардың көпшілігі Қытай мен Монголияда табылған. Кератопсиялар ретінде протоцератопсидтер шөппен қоректенетін, өсімдіктерді тілуге арналған, үнемі жаңарып отыратын тіс қабаттарымен және оларды ұстауға арналған иілген мүсікке ие болған. Протоцератопсидтердің дене ұзындығы шамамен 1-2,5 метрге жететін шағын кератопсиялар болды. Олардың сүйекті қалқаншасы мен мүйіздері Ceratopsia отрядының дамыған өкілдеріне қарағанда әлдеқайда кішірек болды.

Сипаттама

Протоцератопсидтер салыстырмалы түрде кішкентай кератопсиялар, олардың ұзындығы басынан құйрығына дейін шамамен 1,25 метрге жетеді. Протоцератопсидтердің барлық кератопсияларға тән фрилл және ростраль сүйегі бар. Олардың мұрыншалары биік, тар мұрын тесіктерімен ерекшеленетін, тыртық пішіндес. Анторбитальды тесік ерекше кішкентай, ал анторбитальды қақпақ бас сүйегінің жоғары жағында орналасқан, оны жоғарғы жақ сүйегіндегі синусқа жалғастыратын тілік бар. Бұл синус Protoceratopsidae-ге тән. Протоцератопсидтердің ауыздарында тамақ ұстауға арналған жамбастары болған болуы мүмкін. Оларда жақ сүйектері мен тіс тістерінің анық жоталары бар, мұнда жақ бұлшықтары бекітілген, сондай-ақ жоғарғы жақ сүйегінде көптеген тесіктер орналасқан, олар үшкір нерв тармақтарының жақ сүйегіне тіркелген тіндерге жетуіне мүмкіндік берген, бұл тіндердің бұлшық еттерден тұруы мүмкін екенін көрсетеді. Жоғарғы жақ сүйегінің ұшы, ықтимал, етсіз болған, оның орнына мүйіз тәрізді материалмен жабылған, ал жоғарғы және төменгі жақ сүйектері бір-біріне қарай иілген. Бастапқы кератопсиялармен салыстырғанда, протоцератопсидтердің ауыз қуысы терең және кең, бірақ Psittacosaurus сияқты алдыңғы түрлеріне қарағанда тар, бұл тыныс алуға немесе дене температурасын реттеуге көмектескен болуы мүмкін. Protoceratopsidae-де мұрын қуысы, бұрыннан бері бір үлкен қуыс болған, қатты таңдай арқылы екіге бөлінген. Бұл бөліну ауыз қуысының тереңдеуіне бейімделген болуы мүмкін. Мойынның қозғалмалылығы шектеулі, әсіресе бүйірлік бағытта. Мойын жекелеген дарақтарға жоғары және төмен иілуге мүмкіндік берген, осылайша олар тамаққа жете алатын. Кейін Protoceratopsidae-ге барлық кератопсиялар қосылды, олар пситтакозавридтерден дамыған, бірақ кератопсидтерге жете алмайтын. 1998 жылы Пол Серено Protoceratopsidae-ді "Трицератопстан гөрі Protoceratops-қа жақын барлық коронозаврларды" қамтитын сабаққа негізделген клад ретінде анықтады. Сереноның анықтамасы Protoceratopsidae-нің монофилетикалық екенін қамтамасыз етеді, бірақ дәстүрлі түрде протоцератопсидтер саналған кейбір динозаврларды (мысалы, Leptoceratops және Montanoceratops) алып тастауы мүмкін. Соңғы туыстар қазір көбінесе Солтүстік Американың Leptoceratopsidae туысына жатқызылады. 2000 жылы Серено Protoceratopsidae-ге үш туысты қосты: Protoceratops, Bagaceratops және Graciliceratops. Бұл динозаврлардың ортақ туынды белгілері - тар белдеу тәрізді парокципиталь процессі, өте кішкентай омыртқалық кондиль және предентальдың жоғары қарай бұрылған арқалық шеті. Протоцератопс және Багацератопс (сондай-ақ протоцератопсид емес Leptoceratops) жақ сүйегінде бесік тәрізді тері жамбас қыртысы бар. Грацилицератопстың басқа протоцератопсидтермен қарым-қатынасы оның фрагментарлы табиғатына байланысты түсініксіз болып қалады және ол өте өзгермелі филогенетикалық позицияларға ие метавиді ретінде қарастырылады. 2003 жылы Владимир Алифанов Bagaceratops, Platyceratops, Lamaceratops және Breviceratops туыстарын қамтитын жаңа кератопсиялық туысты Bagaceratopidae деп атады, бірақ анықтама бермеді. 2019 жылы Чепиньский кератопсияларға (Багацератопс және Бревицератопс) қатысты үлгілердің басым көпшілігін талдады және олардың көпшілігі шын мәнінде біріншісінің үлгілері екендігін анықтады. Gobiceratops, Lamaceratops, Magnirostris және Platyceratops туыстары ұзақ уақыт бойы жарамды және ерекше таксондар деп саналған, кейде Protoceratopsidae құрамына енгізілгенімен, Чепиньский осы таксондарды ажырату үшін қолданылатын диагностикалық белгілердің көбінесе Багацератопста бар екенін анықтады және осылайша осы туыстың синонимдеріне айналды. Осы пікір бойынша, Protoceratopsidae Багацератопстан, Бревицератопстан және Протоцератопстан тұрады. Премаксилляр тістердің болуы немесе болмауы және анторбитальды тесік сияқты бас сүйегінің сипаттамаларына сүйене отырып, P. andrewsi - базальдық ең көп протоцератопсид, ал Багацератопс - ең көп дамыған. Төменде Чепиньский ұсынған Protoceratopsidae ішіндегі филогенетикалық қатынастар келтірілген:

Күнделікті қызмет

Склерозды сақинасының мөлшеріне сүйенсек, Протоцератопстың протоцератопсидтер арасындағы көзі ерекше үлкен болған. Құстарда орташа мөлшердегі склерозды сақина жануардың жыртқыш екенін, үлкен склерозды сақина түнгі өмір салтына бейімделгенін, ал ең үлкен сақина мөлшері түнгі жыртқыш екенін көрсетеді. Көздің мөлшері жыртқыштар мен түнгі жануарлар үшін маңызды бейімделу болып табылады, себебі үлкен көз сезімталдық пен ажыратымдылықты арттырады. Үлкен көзді күтіп ұстауға қажетті энергия және үлкен көз ұясына сәйкес келетін бас сүйегінің нашарлауына байланысты Ник Лонгрич бұл құрылымның түнгі өмір салтына бейімделу болуы мүмкін деген пікірде. Протоцератопстың ауыз құрылымы мен кең таралғандығы ол жыртқыш емес екенін көрсетеді, сондықтан ол күндізгі өмір салтына бейімделген болса, склерозды сақинасының мөлшері анағұрлым кіші болуы тиіс еді. Егер Протоцератопс түнгі болса, ол күннің ең ыстық сәттерінен сақтануға және жоғары дамыған салқындату механизмдері болмаса да құрғақ ортада тіршілік етуге қабілетті болар еді.

Жыныстық диморфизм

Protoceratops andrewsi-де жыныстық диморфизмді растайтын нақты дәлелдер жоқ. Дегенмен, мойын қалқасы (фриль) көбейіп-көбею ритуалдарында қолданылған болуы мүмкін. Ол жарқыраған түстерге ие болып, қазіргі заманғы игуаналар мен хамелеондардағыдай бас қимылдарын жасау арқылы жұптасуға шақыру үшін пайдаланылған болуы мүмкін.

Өсу

Протоцератопсидтің өмірлік циклында үш кезең бар: жас, жасөспірім және ересек. Жас протоцератопсидтер ересектердің шамамен үштен бір бөлігінің мөлшерінде болады, олардың мойын қалқаншасы (фриль) және мұрын шығыңқысы жетілмеген. Оларда эпиюгаль сүйектері қалыптаспаған. Жас жануарларды қамтитын ұялар табылды, бұл оларға ата-аналық қамқорлық көрсетілгенін көрсетеді. Жасөспірім кезеңінде жекелеген дарақтар ересектердің үштен екісінің мөлшерінде болады, ал мойын қалқаншасы мен қанат сүйектері кеңейеді. Эпиюгаль сүйегі қалыптаса бастайды. Ересек болғанда мойын қалқаншасы одан да ірі болады, эпиюгаль толыққанды қалыптасады және кішкентай мұрын мүйізі пайда болады.

Жылжыну

Протоцератопсидтер көбінесе баяу жүгіретін және әдетте жаяу немесе шағын жүріспен қозғалатын. Жастардың Protoceratops қаңқасы протоцератопсидтердің жас кезінде қалауынша екі аяқпен жүруге қабілетті болғанын, ал ересек күйге жеткенде міндетті түрде төрт аяқпен жүретінін көрсетеді. Дегенмен, ересектердің дене пропорциялары кейде екі аяқпен тұру мүмкіндігін сақтап қалды.

Қалқыма функциясы

Терещенко протоцератопсидтердің шындығында су ортасында өмір сүргенін ұсынды, олардың бүйір жағынан жалпақталған құйрықтарын суға жүзуге көмектесетін ескек ретінде пайдаланған. Терещенконың пікірінше, Багацератопс толығымен су жануары болса, ал Протоцератопс тек ішінара су ортасында болған.

Палеобиогеография

Протоцератопсидтер қазірге дейін 75-71 миллион жыл бұрынғы соңғы креда кезеңіне жататын жыныстардан табылды. Кератопсиялар Азияда пайда болған және екі маңызды таралу оқиғасын бастан өткерді. Біріншісі – Лептоцератопсидтердің ата-тегінің Еуропа арқылы Солтүстік Америкаға қоныс аударуы. Екінші таралу 15 миллион жылдан кейін болды, бұл жолы Ceratopsidae-дың ата-тегі Беринг мұхитының құрлық көпірі арқылы 120-140 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкаға өтті. Протоцератопсидтер Азияда табылады, бірақ Солтүстік Америкада жоқ.