Кіріспе

Көздің тәуелсіз жұмыс істейтін көру бұзылысы, көздің ішке қарай ауытқуы (сыртқа емес). Экзотропия – көздің сыртқа қарай ауытқуымен сипатталатын көру бұзылысының бір түрі. Бұл эзотропияға қарама-қарсы және көбінесе экзофорияға қарағанда осьтің ауытқуы күштірек болады. Экзотропиясы бар адамдар көбінесе қиылысқан екі көру (диплопия) сезінеді. Экзотропияның үдемелі түрі (intermittent exotropia) жиі кездесетін жағдай. "Сенсорлық экзотропия" бір көздің нашар көруіне байланысты пайда болады. Балалар экзотропиясы (кейде "туа пайда болған экзотропия" деп те аталады) өмірдің алғашқы жылында байқалады және "негізгі экзотропияға" қарағанда сирек кездеседі, ол әдетте бірнеше жылдан кейін көрінеді. Мидың үш өлшемді нысандарды көру қабілеті көздердің дұрыс орналасуына байланысты. Екі көз де дұрыс орналасып, бір нысанаға бағытталғанда, мидың көру бөлігі екі көзден келген екі бейнені біріктіріп, жалғыз суретті құрайды. Егер бір көз ішке, сыртқа, жоғары немесе төмен бұрылса, миға екі түрлі сурет жіберіледі. Осының салдарынан ми екі көзден келген екі бейнені біріктіре алмайды. Бұл тереңдікті сезіну және бинокулярлық көру қабілетінің жоғалуына әкеледі. Бұл термин грек тілінен алынған, онда "экзо" сөзі "сыртқа", ал "троп" сөзі "бұрылу" деген мағынаны білдіреді.

Белгілері мен симптомдары

Экзотропияның ең алғашқы белгісі көздің сыртқа қарай байқалатын ауытқуы болып табылады. Бұл белгі бастапқыда үзілісті болуы мүмкін, бала қиялдағанда, денсаулығы нашар болғанда немесе шаршағанда пайда болады. Бала алысқа қарағанда да бұл белгі көбірек байқалуы мүмкін. Көзді қысу немесе көзді жиі сүрту экзотропиямен бірге жиі кездеседі. Бала қос көру, яғни екі сурет көру немесе диплопия туралы шағымдануы мүмкін емес. Дегенмен, ол мәселенің орнын толтыру үшін бір көзін жабуы мүмкін. Балаларда қос көрудің себебі мидың көздің бұрылуынан түскен суретті елемеуі болуы мүмкін. Бұл құбылыс "жабылу" деп аталады. Жалпы, экзотропия жиілігі мен ұзақтығы бойынша прогрессирлейді. Ауру прогрессирлеген сайын, көздер жақын және алысқа қарағанда да сыртқа қарай бұрыла бастайды. Егер емделмесе, көз үнемі сыртқа бұрылып, бинокулярлық көруді немесе стереопсияны жоғалтуға әкелуі мүмкін. Кішкентай балаларда кез келген түрдегі страбизм болғанда, ми бұрыштап көретін көздің суретін елемеуге және жақсы көретін көзден түскен суретті ғана көруге үйренуі мүмкін. Бұл амблиопия, яғни "жалкоо көз" деп аталады және бинокулярлық көрудің жоғалуына, тереңдікті қабылдаудың нашарлауына әкеледі. Ересектерде страбизм пайда болғанда, мидың бұрыннан екі көзден де суреттерді қабылдауға үйренгендігіне және бұрылған көзден түскен суретті елемеуге болмайтындығына байланысты қос көру пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, бала кезінен экзотропияға шалдыққан ересектерде ми екі көзден де суреттерді қабылдауға бейімделуі мүмкін, бірақ бұрылған көзден толық сурет алмайды, осылайша қос көруден аулақ болып, тіпті бұрылған көздің жағындағы перифериялық көруді жақсартады. Американдық офтальмология журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, үзілісті экзотропиясы бар балалардың 90 пайызы 20 жасқа келгенде жақын көру қабілетіне ие болады.

Себептер

Экзотропияның себептері толыққанды түсініксіз. Көз қозғалысын бақылап тұратын алты бұлшықет бар, олардың төртеуі көзді жоғары және төмен қозғалтады, ал екеуі солға және оңға қозғалтады. Ми бір бейне көруі үшін осы бұлшықеттердің барлығы үйлесімді жұмыс істеуі және дұрыс қызмет етуі керек. Осы бұлшықеттердің біреуі немесе бірнешесі дұрыс жұмыс істемесе, көздің қисықтығы (страбизм) пайда болуы мүмкін. Страбизм миға әсер ететін аурулары бар балаларда, мысалы, ми парализі, Даун синдромы, гидроцефалия және ми ісіктерінде жиі кездеседі. Бір зерттеу көрсеткендей, экзотропиямен ауыратын балалардың психикалық бұзылыстарға шалдығу қаупі жалпы халықтан үш есе жоғары.

Емдеу

Толық көзді тексеру, оның ішінде көздің қозғалыс қабілетін (яғни, көздің қозғалысын) бағалау және ішкі көз құрылымдарын бағалау көз дәрігеріне экзотропияны дәл диагностикалауға мүмкіндік береді. Кейбір балаларда көздік және/немесе жапсырма терапиясы, жаттығулар немесе призмалар сыртқа қарай бұрылатын көзді азайтуға немесе оны бақылауға көмектесуі мүмкін, бірақ көбінесе операция қажет болады. Экзотропияның жиі кездесетін түрі "конвергенция жеткіліксіздігі" деп аталады, ол ортоптиялық көру терапиясына, оның ішінде жаттығуларға жақсы жауап береді. Бұл бұзылыс көздердің жақын арадағы нысаналарды қарағанда, мысалы, оқу кезінде бірге жұмыс істей алмауымен сипатталады. Көздер жақын нысанаға бірдей бағытталмай, біреуі сыртқа қарай бұрылады. Бірінен соң бірі пайда болатын экзотропия бастапқы эзотропиядан кейін туындайды. Көбінесе бұл бастапқы эзотропияны хирургиялық түрде шамадан тыс түзету нәтижесінде болады. Оны қосымша операциямен немесе көру терапиясымен емдеуге болады; егер бірізді экзотропия аралық сипатта болса, кезектесіп және шағын дәрежеде болса, көру терапиясы жақсы нәтижелер көрсетеді. (Дегенмен, операциясыз немесе ботулинтoксинмен емдеместен эзотропиядан кейін бірінен соң бірі экзотропия да өздігінен дамуы мүмкін.) Операцияның тәуекелдері мен шамамен 35% адамға кем дегенде бір қосымша операция қажет болатындықтан, көптеген адамдар алдымен көру терапиясын талқылайды. Бұл визуалды жаттығулардан тұрады. Американдық денсаулық сақтару компаниялары көбінесе көру терапиясын қамтымаса да, Aetna сияқты ірі сақтандыру компаниялары жақында жүргізілген зерттеулерге жауап ретінде толық немесе ішінара жабуды ұсына бастады. Егер экзотропия күнінің жартысынан астам уақытын құраса немесе уақыт өте келе жиілігі артатын болса, операция жасау ұсынылуы мүмкін. Сондай-ақ, егер балада жақын нысаналарды оқығанда немесе қарағанда экзотропия айқын байқалса немесе көздердің бірлік ретінде жұмыс істеу қабілетін жоғалтып жатқанына дәлелдер болса (бинокулярлық көру), операция көрсетіледі. Соңында, егер бас ауруы шағымдары болса және бас ауруының басқа себебі табылмаса, онда бұл бас ауруы баланың немесе ересек адамның экзотропияны бақылауға тырысуынан туындауы мүмкін. Егер осы критерийлердің ешқайсысы орындалмаса, операцияны қарапайым бақылаумен, көзілдірікпен немесе жапсырмамен емдеумен бірге кейінге қалдыруға болады. Өте жеңіл жағдайларда экзотропия уақыт өте келе азаюы мүмкін. Бірізді экзотропия сияқты жағдайларды хирургиялық емдеудің ұзақ мерзімді табыстылығы толыққанды дәлелденбеген, ал операция көбінесе шамадан тыс түзетуге байланысты симптомдардың нашарлауына әкелуі мүмкін. Интервенциялардың жүйелі шолуларынан алынған мәліметтер 12 айдан 10 жасқа дейінгі балаларға жапсырма қолданудың клиникалық пайдасын көрсетеді. Хирургиялық араласулардың пайдасына қатысты жеткілікті мәліметтер жоқ. Экзотропияны түзету үшін хирургиялық процедура көзді жауып тұрған тіндерге кішкентай кесік жасап, көз бұлшықтарына қол жеткізуді қамтиды. Содан кейін көзді дұрыс қозғалту үшін қажетті бұлшықтар қайта орналастырылады. Процедура әдетте жалпы анестезия астында жүргізіледі. Қайта қалпына келтіру уақыты жылдам, көптеген адамдар бірнеше күннің ішінде қалыпты өмір салтына оралады. Операциядан кейін түзетуші көзілдірік қажет болуы мүмкін, ал көп жағдайларда көздерді тура ұстап тұру үшін кейіннен қосымша операция қажет болады. Егер балада операция жасау қажет болса, процедура әдетте мектеп жасына толғанға дейін жасалады. Бұл балаға оңайырақ және көздерге бірге жұмыс істеуге жақсы мүмкіндік береді. Барлық операцияларда сияқты, кейбір тәуекелдер бар. Алайда, қарашықтықты хирургиялық жолмен емдеу әдетте қауіпсіз және тиімді емдеу болып табылады.