Кіріспе

Адам хромосомасы 15 – адам организміндегі 23 хромосома жұбының бірі. Әдетте, адамдарда осы хромосоманың екі данасы болады. 15-хромосома шамамен 99,7 миллион негіз жұбын (ДНҚ құрылыс материалы) қамтиды және жасушадағы барлық ДНҚ-ның 3%-дан 3,5%-ын құрайды. 15-хромосома – акроцентрлі хромосома, оның өте кішкентай қысқа жағы ("p" жағы, "кішкентай" деген мағынада) бар, ол 19 миллион негіз жұбының ішінде аз ғана белокты кодтайтын гендерді қамтиды. Оның 83 миллионға жуық негіз жұбын қамтитын, генге бай үлкен ұзын жағы ("q" жағы) бар. β2 микроглобулинге арналған адам лейкоциттерінің антиген гені 15-хромосомада табылады, сондай-ақ FBN1 гені де бар, ол fibrillin 1 (шекті тіндердің дұрыс жұмыс істеуі үшін маңызды белок) және май метаболизміне қатысатын asprosin (транскрипцияланған FBN1 генінің мРНК бөлігінен түзілетін кішкентай белок) кодтайды.

Генетикалық тізім

Келесі тізім адамның 15-ші хромосомасындағы гендердің толық емес тізімі. Толық тізімді оң жақтағы мәліметтік блоктағы сілтемеден қараңыз.

Хромосомалық жағдайлар

Келесі жағдайлар 15-шы хромосомадағы мутациялардың салдарынан туындайды. Екі жағдай (Ангельман синдромы және Прадер-Вилли синдромы) 15-шы хромосоманың 15q11.2-q13.1 аймағындағы гендердің белсенділігінің жоғалуымен байланысты. Бұл жаңалық адамдарда гендерден басқа да нәрсе гендердің өрнектелуін анықтай алатынының алғашқы дәлелі болды.

Энгелман синдромы

Ангелман синдромының негізгі ерекшеліктері – ауыр зиякерлік кемістік, атаксия, сөйлеу қабілетінің жоқтығы және шамадан тыс қуанышпен толы мінез-құлық. Ангелман синдромы 15q11-q13 аймағындағы хромосоманың белгілі бір бөлігіндегі гендердің активтілігінің жоғалуынан туындайды. Бұл аймақта UBE3A деп аталатын ген орналасқан, ол мутацияға ұшырағанда немесе жоқ болғанда осы синдромның ерекше белгілеріне себеп болады. Әдетте адамдарда UBE3A генінің екі көшірмесі болады, біреуі анасынан, екіншісі әкесінен мұраға көшеді. Бұл геннің екі көшірмесі де организмнің көптеген тіндерінде активті болады. Дегенмен, мида тек анасынан мұра болған көшірме (аналық көшірме) ғана активті. Егер аналық көшірме хромосомалық өзгерістер немесе гендік мутация нәтижесінде жоғалса, адамның миында UBE3A генінің жұмыс істейтін көшірмесі болмайды. Көптеген жағдайларда (шамамен 70%) Ангелман синдромымен ауыратын адамдарда 15-ші хромосоманың аналық көшірмесі жойылады. Бұл хромосомалық өзгеріс UBE3A генін қамтитын 15-ші хромосоманың аймағын жояды. Адамның әкесінен мұраға алған UBE3A генінің көшірмесі (әкелік көшірме) мида әдетте активті болмайтындықтан, аналық 15-ші хромосомадағы жойылу мида UBE3A генінің активті көшірмелерінің болмауына әкеледі. 3-7% жағдайларда Ангелман синдромы адамның әр ата-анасынан бір-бір көшірме орнына әкелік 15-ші хромосоманың екі көшірмесіне ие болғанда пайда болады. Бұл құбылыс әкелік унипарентал дисомия (UPD) деп аталады. 15-ші хромосомадағы әкелік UPD-ға ұшыраған адамдарда UBE3A генінің екі көшірмесі бар, бірақ олардың екеуі де әкеден мұраға көшкендіктен мида активті емес. Ангелман синдромының шамамен 10% жағдайы UBE3A геніндегі мутацияға, ал тағы 3% жағдайы UBE3A генінің және 15-ші хромосоманың аналық көшірмесіндегі басқа гендердің активтілігін бақылайтын ДНК аймағындағы ақауға байланысты туындайды. Кейбір жағдайларда Ангелман синдромы хромосомалық реорганизация немесе UBE3A генінен басқа геннің мутациясы нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Бұл генетикалық өзгерістер UBE3A генінің қалыптан тыс деактивациясына әкелуі мүмкін. Ангелман синдромы тұқым қуалайтын сипатқа ие, бұл бір науқастың қызына жүктілік кезінде осы синдромның дамығанын көрсетеді.

Прадер- Вилли синдромы

Бұл жағдайдың негізгі сипаттамалары: полифагия (шексіз, тоймас аштық), жеңіл немесе орташа дамудан қалыстық, кейінгі кезеңде немесе мүлдем басталмаған жасөсперлікке алып келетін гипогонадизм және гипотония. Прадер-Вилли синдромы 15-ші хромосоманың 15q11-q13 аймағындағы белсенді гендердің жоғалуынан туындайды. Әдетте, әр жасушада осы хромосоманың екі данасы болады, олардың біреуі әкеден, екіншісі анадан. Прадер-Вилли синдромы әкелік данасы толық немесе ішінара жоқ болғанда пайда болады. Шамамен 70% жағдайда, Прадер-Вилли синдромы әкелік 15-ші хромосоманың 15q11-q13 аймағының жойылғандығынан туындайды. Бұл аймақтағы гендер әдетте әкелік хромосоманың данасында белсенді, ал аналық данасында белсенді емес. Сондықтан, әкелік 15-ші хромосомада жойылған аймағы бар адамда бұл аймақта белсенді гендер болмайды. Шамамен 25% жағдайда, Прадер-Вилли синдромы бар адамның әр жасушасында әкесінен және анасынан бір-бір дананың орнына, аналық 15-ші хромосоманың екі данасы болады. Бұл құбылыс аналық бір-аталық дисомия деп аталады. Кейбір гендер әдетте осы хромосоманың әкелік данасында ғана белсенді болатындықтан, 15-ші хромосоманың екі аналық данасы бар адамда осы гендердің белсенді даналары болмайды. Аз ғана жағдайларда, Прадер-Вилли синдромы хромосомалық реорганизация, яғни транслокациядан туындамайды. Сирек жағдайларда, бұл жағдай әкелік 15-ші хромосомадағы гендердің белсенділігін бақылайтын ДНК аймағындағы бұзылысқа байланысты болады. Пациенттер көбінесе бала тудыруда қиындықтарға тап болғандықтан, Прадер-Вилли синдромы әдетте мұрагерлік емес.

Изоцентрикалық хромосома 15

15-ші хромосоманың изоцентрикалық түрі (IDIC15) деп аталатын нақты хромосомалық өзгеріс (басқа да атаулары бар) өсу және дамуға әсер етуі мүмкін. Пациентте "қосымша" немесе "маркерлік" хромосома болады. Бұл кішкентай қосымша хромосома 15-ші хромосоманың генетикалық материалынан құралған, бұл материал аномальды түрде көшіріліп, ұштары біріктірілген. Кейбір жағдайларда, қосымша хромосома өте кішкентай болып, адамның денсаулығына ешқандай әсер етпейді. 15-ші хромосоманың үлкен изоцентрикалық түрі бұлшықет тонусының төмендеуіне (гипотония), зиякерлік жетілмеушілікке, құрысуларға және мінез-құлық проблемаларына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, аутизмнің (коммуникация және әлеуметтік өзара әрекетке әсер ететін даму бұзылысы) белгілері мен көріністері 15-ші хромосоманың изоцентрикалық түрінің болуымен байланысты.

Цитогендік белдеу

G таспалары 15-ші адам хромосомасы 850 бфс ажыратымдылығымен Таспа ISCNstart ISCNstop Тығыздық 15 p 13 0 270 1 4200000 gvar 15 p 12 270 631 4200001 9700000 stalk 15 p 11.2 631 1142 9700001 17500000 gvar 15 p 11.1 1142 1382 17500001 19000000 acen 15 q 11.1 1382 1487 19000001 20500000 acen 15 q 11.2 1487 1773 20500001 25500000 gneg 15 q 12 1773 1968 25500001 27800000 gpos 50 15 q 13.1 1968 2164 27800001 30000000 gneg 15 q 13.2 2164 2284 30000001 30900000 gpos 50 15 q 13.3 2284 2524 30900001 33400000 gneg 15 q 14 2524 2765 33400001 39800000 gpos 75 15 q 15.1 2765 2975 39800001 42500000 gneg 15 q 15.2 2975 3065 42500001 43300000 gpos 25 15 q 15.3 3065 3245 43300001 44500000 gneg 15 q 21.1 3245 3471 44500001 49200000 gpos 75 15 q 21.2 3471 3621 49200001 52600000 gneg 15 q 21.3 3621 3846 52600001 58800000 gpos 75 15 q 22.1 3846 3982 58800001 59000000 gneg 15 q 22.2 3982 4087 59000001 63400000 gpos 25 15 q 22.31 4087 4252 63400001 66900000 gneg 15 q 22.32 4252 4357 66900001 67000000 gpos 25 15 q 22.33 4357 4507 67000001 67200000 gneg 15 q 23 4507 4613 67200001 72400000 gpos 25 15 q 24.1 4613 4748 72400001 74900000 gneg 15 q 24.2 4748 4808 74900001 76300000 gpos 25 15 q 24.3 4808 4928 76300001 78000000 gneg 15 q 25.1 4928 5048 78000001 81400000 gpos 50 15 q 25.2 5048 5169 81400001 84700000 gneg 15 q 25.3 5169 5379 84700001 88500000 gpos 50 15 q 26.1 5379 5649 88500001 93800000 gneg 15 q 26.2 5649 5860 93800001 98000000 gpos 50 15 q 26.3 5860 6070 98000001 101991189 gneg