Кіріспе

Тәжірибе сапасы (QoE) – қызметпен (мысалы, веб-шолу, телефон қоңыраулары, телеарналар тарату) байланысты тұтынушының сезімі – қуаныш немесе наразылықтық деңгейін өлшейтін көрсеткіш. QoE толық қызмет тәжірибесіне назар аударады; ол пайдаланушы тәжірибесі саласына ұқсас, бірақ телекоммуникациядан бастау алатын толыққанды түсінік. QoE – әлеуметтік психология, когнитивтік ғылым, экономика және инженерия ғылымдарына негізделген, адамның жалпы сапа талаптарын түсінуге бағытталған, дамып келе жатқан көп салалы ғылым.

Анықтама және ұғымдар

2013 жылы COST Action QUALINET аясында QoE мынадайша анықталды: Бұрын QoE-нің әртүрлі анықтамалары қолданыста болған, алайда жоғарыда аталған анықтама қазіргі таңда қоғамда кеңінен қабылдануда. QoE тарихи тұрғыдан Қызмет Сапасынан (QoS) туындады, ол қызмет параметрлерін (мысалы, пакет жоғалту деңгейі немесе орташа өткізу қабілеті) объективті түрде өлшеуге бағытталған. QoS өлшемі көбінесе клиентке емес, медиаға немесе желіге қатысты. Ал QoE – пайдаланушының перспективасынан, қызметтің жалпы сапасын бағалаудың толыққанды субъективті шарасы, ол адамның эстетикалық және гедоникалық қажеттіліктерін қамтиды. QoE сатушының немесе жеткізушінің ұсынысын тұтынушының немесе соңғы пайдаланушының көзқарасынан қарастырып, «Сіздің ойыңызша, қандай тауарлар, қызметтер және қолдау көрсетулердің жиынтығы сізге қажетті және күткен тәжірибені ұсынуы мүмкін?» – деген сұрақ қояды. Содан кейін: «Сатушы/жеткізуші осыны істеді ме?» – деп сұрайды. Егер жауап жоқ болса, «Тәжірибені жақсарту үшін қандай өзгерістер қажет?» – деген сұрақ туындайды. Қысқасы, QoE – нақты өнімге, қызметке немесе қолданбаға қатысты адамның күтулерін, сезімдерін, түсініктерін, танымдық қабілеттерін және қанағаттануын бағалау болып табылады. QoE – технологиямен және белгілі бір жағдайдағы бизнес субъектілерімен өзара әрекеттесуден туындайтын адамның барлық субъективті және объективті сапалық қажеттіліктері мен тәжірибелерінің жоспары. Reiter және тағы басқалар төмендегі «әсер ететін факторларды» анықтап, жіктеді: Wechsung және De Moor салалар арасындағы келесі негізгі айырмашылықтарды анықтады: Осылайша, жүйелерді жобалау кезінде күтілетін нәтиже, яғни күтілетін QoE, көбінесе жүйелік нәтиже көрсеткіші және оңтайландыру мақсаты ретінде ескеріледі. Бұл QoE деңгейін өлшеу үшін адам бағалауларын пайдалануға болады. Орташа пікір көрсеткіші (MOS) – медиа сигналдарының сапасын бағау үшін кеңінен қолданылатын өлшем. Бұл – бақылаулы ортада және пайдаланушы күтулерін ескермей, нақты медиа түріне қатысты QoE өлшемінің шектеулі түрі. MOS аудио және дауыстық байланыс сапасын бағау үшін, сондай-ақ интернет видеосының, теледидардың және басқа мультимедиа сигналдарының сапасын, веб-шолу үшін қолданылды. QoE-ні бір скалярлық мәнде өлшеудегі табиғи шектеулерге байланысты MOS-тың пайдалылығы жиі талқыланады. Субъективті сапаны бағалау көптеген адам ресурстарын қажет етеді, осылайша бұл уақытты көп алатын процесс болып табылады. Объектілі бағалау әдістері сапалы нәтижелерді жылдамырақ ұсынуы мүмкін, бірақ арнайы есептеу ресурстарын қажет етеді. Мұндай құралдық бейне сапасы алгоритмдері көбінесе шектеулі субъективті деректерге негізделгендіктен, олардың QoE-ні болжау дәлдігі адам бағалауларымен салыстырғанда төмен болуы мүмкін. QoE көрсеткіштері көбінесе соңғы құрылғыларда өлшенеді және мазмұн дайындалуы және желі арқылы жеткізілу кезінде туындаған бұрмалаудан кейін, соңғы құрылғыдағы декодерге жеткенге дейін қалған сапа ретінде қарастырылуы мүмкін. Медиа дайындау және жеткізу тізбегінде бірнеше элементтер бар, олардың кейбіреулері бұрмалауға әкелуі мүмкін. Бұл мазмұнның нашарлауына себеп болады, ал осы тізбектегі бірнеше элементтер ұсынылатын қызметтер үшін «QoE-ге қатысты» деп қарастырылуы мүмкін. Деградацияның себептері кез келген мультимедиалық қызметке қатысты, яғни тек бейнеге немесе дауысқа ғана емес. Типик деградациялар кодтау жүйесінде (компрессиялық деградация), тасымалдау желісінде, қолжетімділік желісінде (мысалы, пакеттердің жоғалтылуы немесе пакеттердің кешігуі), үй желісінде (мысалы, WiFi өнімділігі) және соңғы құрылғыда (мысалы, декодтау өнімділігі) кездеседі.

QoE басқару

Бірнеше QoE-ге бағытталған желілік басқару және жолақтық ендіруді басқару шешімдері ұсынылды, олардың мақсаты – соңғы пайдаланушыларға жеткізілетін QoE-ді жақсарту. Желіні басқару кезінде пайдаланушылардың қанағаттануын (яғни, жоғары QoE) әділ түрде қамтамасыз ету үшін QoE әділдігі ескерілуі мүмкін. QoE тұрғысынан алғанда, желілік ресурстар мен мультимедиалық қызметтерді классикалық QoS параметрлерінің орнына, нақты QoE деңгейін қамтамасыз ету үшін басқару керек, себебі QoS параметрлері нақты жеткізілген QoE-ді көрсете алмайды. Таза QoE-ге бағытталған басқару Интернеттің өзіне қарсы келеді, өйткені Интернет протоколдары мен архитектурасы бастапқыда бүгінгі күрделі және жоғары талаптарға сай мультимедиалық қызметтерді қолдау үшін жасалмаған. QoE басқаруды іске асыру мысалы ретінде, желілік түйіндер соңғы пайдаланушылар сезінетін мультимедиалық қызметтің жай-күйін бағалау арқылы QoE туралы хабардар бола алады. Бұл ақпаратты желі арқылы мультимедиалық қызметті жақсарту және пайдаланушылардың QoE-ін алдын ала жақсарту үшін пайдалануға болады. Мысалы, трафик пішілдеу арқылы мұны іске асыруға болады. QoE басқару қызмет провайдері мен желі операторына пайдаланушылардың қанағаттану деңгейін сақтау үшін жеткілікті ресурстарды бөлу арқылы сақтау және желі ресурстарын азайту мүмкіндігін береді. Бұл кейбір пайдаланушыларға немесе қызметтерге ресурстарды шектеуді қамтитындықтан, QoE басқару практикасы жалпы желінің өнімділігі мен QoE-ді арттыру үшін желілік бейтараптық ережелерін ескеруді талап етеді.