Кіріспе

Сату, сауда және экономика саласында тұтынушы (кейде клиент, сатып алушы немесе төлемші деп аталады) – сатушыдан, жеткізушіден немесе өндірушіден қаржылық операция немесе ақшаға немесе басқа да құнды нәрсеге айырбастау арқылы тауар, қызмет, өнім немесе идея алған адам.

Этимологиясы мен терминологиясы

Ертедегі қоғамдар адал қызметтерге негізделген сыйлық экономикасына тәуелді болды. Кейін, сауда дамыған сайын, адамдар арасындағы қарым-қатынастар уақытша қажеттіліктерге көбірек, ал берік әлеуметтік тілектерге азырақ байланысты бола бастады. Әдетте, тауарлар мен қызметтерді сатып алушыларды клиенттер деп атайды, ал жеке кеңес және шешімдер алатын адамдарды – қауымдастар (клиенттер) дейді. Мұндай ерекшеліктердің қазіргі семантикалық мәні болмаса да, заң фирмалары, киностудиялар және денсаулық сақтау ұйымдары қауымдастар (клиенттер) терминін қолдануға бейім, ал азық-түлік дүкендері, банктер және мейрамханалар клиенттер терминін қалайды.

Клиент

Клиент термині латын тіліндегі "клиенттер" немесе "қамқорлық" сөздерінен шыққан, "мойынсұну" немесе "иілу" мағынасын береді және аяқталу сезімімен байланысты. Адамдардың әдеттерін тек ашкөздік пен қорқыныш тудырғанда ғана өзгертетініне көптерім сенімді. Сондықтан клиентті ұтып алу – бірегей оқиға, осы себепті нақты проблемалармен айналысатын кәсіби мамандар, жай ғана тұтынушыларға қарағанда, ұзақ мерзімді клиенттерге ие болуға бейім.

Жұмыс беруші

Құрылыс жұмыстарына төлем жасайтын клиент көбінесе "тапсырыс беруші" деп аталады.

"Ішкі тұтынушылар" терминін қолдануға қарсы дәлелдер

Менеджмент және маркетинг саласындағы жетекші авторлар, мысалы Питер Друкер, Филип Котлер, В. Эдвардс Деминг сияқтылар, өз еңбектерінде «ішкі клиент» терминін қолданған жоқ. Олар «клиентті» қоғамдағы өте нақты рөл ретінде қарастырады, ол сұраныс пен ұсыныс арасындағы қарым-қатынастың маңызды бөлігін білдіреді. Кез келген клиенттің ең маңызды қасиеттері: клиент ешқашан жеткізушіге бағынышты болмайды; клиент келіссөздер кезінде жеткізушімен тең құқықта болады және клиент қызмет немесе өнім туралы кез келген ұсынысты қабылдауға не қабылдамауға құқылы. Питер Друкер былай деп жазды: «Олардың бәрі «жоқ» деуге құқылы адамдар, сіз ұсынған нәрсені қабылдау не қабылдамауды таңдау мүмкіндігі бар адамдар». Клиенттің осы сипаттамаларына қарсы, компаниядағы әріптестер арасындағы қарым-қатынас әрқашан тікелей немесе жанама бағыныштылыққа негізделеді. Компания қызметкерлері өз компанияларының процестерін орындауға міндетті. Компания қызметкерлері қандай да бір тапсырманы орындау үшін бөлімше/әріптесті таңдауға құқылы емес. Компания қызметкерлері компанияның құрылымы мен бекітілген процестерін пайдалана отырып, қолданыстағы бөлімше/әріптесті пайдалануға міндетті, сондықтан бұл ішкі қарым-қатынастар таңдау опциясы ретінде қарастырылмайды. ITIL және Six Sigma әдістемелеріндегі көптеген авторлар «ішкі клиентті» компанияның басқа бөлімінің нәтижесін кіріс ретінде пайдаланатын компанияның ішкі бөлігі ретінде анықтайды. Бірақ шындығында, бұл анықтама клиент пен жеткізуші арасындағы қарым-қатынастан гөрі классикалық ішкі процесті жақсы сипаттайды. Питер Друкердің пікірінше, ұйымдардың ішінде клиенттер болмайды. Ол былай деп жазды: «Ұйым ішінде тек шығындар орталықтары ғана болады. Пайда табудың жалғыз орталығы – төлемі қайтарылмаған клиент». Сонымен қатар, Уильям Деминг өзінің 9-шы қағидасында менеджерлерге «Департаменттер арасындағы кедергілерді жоюға» кеңес береді, яғни компанияда жеткізуші-клиент қарым-қатынасы емес, командалық жұмыс болуы керек. Тағы бір аргумент, тіпті ITIL әдістемесі де «екі ішкі топтың бір-бірімен қалай байланыста екенін сипаттау үшін «әріптес» термині дұрыс болуы мүмкін» деп мойындайды.