Кіріспе

Тәжірибелік экономика – тұтынушыларға есте қаларлық тәжірибелерді сату. Бұл термин алғаш рет 1998 жылы Б. Джозеф Пайн II және Джеймс Гилмор аграрлық экономикадан, индустриалдық экономикадан және соңғы қызмет көрсету экономикасынан кейінгі экономиканы сипаттаған мақаласында қолданылған.

Бизнес теориясы

Джозеф Пайн II және Джеймс Гилмор бизнестің клиенттері үшін есте қаларлық оқиғаларды ұйымдастыруы қажет екенін, ал есте сақтаудың өзі өнімге айналатынын: "тәжірибе" деп айтады. Тәжірибе бизнесінің жоғары деңгейдегі түрлері тәжірибе ұсынатын "өзгерістің" құны үшін ақы алуға көшуі мүмкін, мысалы, білім беру ұйымдары білім алған адамның құнына үлесін қоса алса, солай істеуі мүмкін. Олардың пікірінше, бұл бизнес кірістерінен асып түсетін қосылған құнның табиғи дамуы. Тәжірибе экономикасы тұжырымдамасы бастапқыда бизнеске қатысты болғанымен, байқаулар мен теориялар туризм және архитектура салаларына да тарады. Тәжірибе экономикасын тәжірибелердің экономикалық құны ретінде бағалауға болады, ал тәжірибе – адамдардың басынан өтетін психологиялық процесс. Тәжірибе экономикасы көбінесе өнім немесе қызмет түрінде, немесе спорт, онлайн танысу сияқты таза тәжірибелік өнімдер ретінде қолданылады. Тәжірибе экономикасы клиенттік тәжірибені басқарудың маңызды негізі саналады.

Тарих

Қоғамдағы осындай мінез-құлықты әртүрлі авторлар мен зерттеушілер бұрын-соңды байқап, талдаған. Мұның жақсы мысалын фьютуристер Альвин және Хайди Тоффлердің 1970 жылы алғаш жарық көрген «Болашақ шокы» атты кітабынан табуға болады. Пайн мен Гилмор өздерінің еңбектерінде осы кітаптан цитата келтіреді. Тоффлерлер американдық қоғамдағы қарқынды өзгерістерді талқылап, адамдардың бейімделу жолдарын зерттейді. 10-тараудағы «Тәжірибе жасаушылар» деген мақалада олар психикалық қанағаттандыруға бағытталған экономика қалыптасып келе жатқанын, «психологизация» процесі жүзеге асып, адамдар «өмір сапасын» жақсартуға ұмтылатынын айтады. Тауар өндірушілер негізгі өнімдерге «психикалық жүктеме» қосады, қызметтердің психикалық құрауы кеңейеді және біз тәжірибе индустриясының дамуына куә боламыз, олардың өнімдері алдын ала бағдарламаланған тәжірибелерден тұрады, соның ішінде клиенттерге шытырман оқиға, қауіп немесе басқа да ләззат сыйлайтын симуляциялық ортаны қамтиды. 1980 жылдардың басында тұтынушылар мінез-құлқы зерттеушілері ақпаратты өңдеу тұжырымының басымдығын күмәнді көзбен қарастыра бастады, себебі ол күндізгі армандар мен эмоционалдық реакциялар сияқты маңызды тұтыну құбылыстарын назардан тыс қалдыруы мүмкін. Моррис Холбрук пен Элизабет Хиршман «Тұтынудың тәжірибелік аспектілері: тұтынушылардың қиялы, сезімі және қызығушылығы» атты мақаласында тұтынудың тәжірибелік аспектілерін мойындау қажеттігін дәлелдейді. 1992 жылы неміс социологы Герхард Шульце Нюрнберг қаласының тұрғындарын зерттеді және негізгі қажеттіліктері шешілген, ал адамдар тек «жақсы өмір сүруге» («schönes Leben») және «өмірді сезінуге» («er leben») ұмтылып жүрген жаңа өмір салтын байқады. Шульце өзінің зерттеулерінің қорытындысын «тәжірибелік қоғам» терминімен берді, осы зерттеулердің нәтижесі «Die Erlebnisgesellschaft» атты кітабында жарияланды, ол 1995 жылы «The Experience Society» деп ағылшын тіліне аударылды. Тәжірибелік қоғамда адамдар тұтынушы ретінде әртүрлі мінез-құлық танытады. Тауарларға деген қажеттілік, олардың жалпы пайдалылығына немесе функционалдығына негізделгеннен, жеке тәжірибе сыйлайтын тауарларға деген қажеттілікке өтеді. Осы тәжірибелерге деген сұраныс пен ұсыныс «Тәжірибе нарығында» («Erlebnismarkt») кездеседі. 1996 жылы Даниялық зерттеуші Рольф Дженсен Копенгагеннің Болашақ зерттеулер институтының «The Dream Society» атты мақаласында американдық қоғам армандарға, шытырман оқиғаларға, руханилыққа және сезімдерге бағытталған қоғамға ұшырап жатыр деп жазды, онда өнімге қатысты сезімдерді қалыптастыратын оқиға, адамдар өнімді сатып алатын кезде олардың сатып алатынының үлкен бөлігін құрайды. Дженсен осы тенденцияны эмоцияларды коммерцияландыру деп сипаттады. «25 жылдан кейін адамдар көбінесе оқиғалар, аңыздар, эмоциялар мен өмір салтын сатып алады».

Сындар

Пайн мен Гилмордың тезисі АҚШ экономикасының өсуі жоғары бағалар мен асыра сілтеулерге төзімді болған, сондай-ақ ұсыныс пен инвестицияға шектеу қоймаған дотком көпіршігінен пайда болған, әсіре бағаланған бизнес философиясының мысалы ретінде сынға ұшырады. Оған қарсы шығушылар оны басқа қызмет экономикасы тезистерімен, мысалы, «Табиғи капитализмде» баяндалғандай, сирек ресурстарды тиімді пайдалануға баса назар аударатын тезистермен салыстырады, олар әдетте экономиканың негізін құрайды. Олар қызмет көрсету басқару тиімділіктен гөрі нәтижелілікке басымдық етуі керек деп санайды. Бұл тезис туризм, демалыс және қонақжайлылық саласындағы зерттеулерде де сынға ұшырады, онда экономикадағы тәжірибелердің рөлі туралы қалыптасқан теориялар Пайн мен Гилмордың назарына алынбады. Кәсіпкерлік ой-өрісіне әсерін тигізуін жалғастырса да, «Тәжірибе экономикасы» қызмет көрсету маркетингі мен басқару әдебиетінде ескірді, оның орнына барлық тауарлар мен бизнес қызметтерінің экономикалық құны тұтынушылар мен өндірушілердің өзара әрекеттесуі арқылы бірлесіп құрылатыны немесе өндірілетіні дәлелденді.