Кіріспе

Серб Православие шіркеуінің Черногория және Приморье митрополиясы – Серб Православие шіркеуінің қазіргі Черногориядағы ең ірі епархиясы (диоцезі). 1219 жылы Әулие Сава Зета епархиясы ретінде құрған, ол қазіргі уақытқа дейін үзіліссіз өмір сүруін жалғастырды және Серб Православие шіркеуінің ең көрнекті диоцездерінің бірі болып қалып келді. Қазіргі митрополит – Иоанникий II. Оның ресми атағы – "Черногория және Приморье митрополиті".

Зета епархиясы (12191346)

Зета епархиясы 1219 жылы Неманжич әулетінен шыққан Сава, автокефалия алған Серб Православ шіркеуінің алғашқы архиепискобы құрды. Константинопольдің Экуменикалық патриархатынан автокефалия мәртебесін және Византия императорынан бекітілім алғаннан кейін, архиепископ Сава өзінің рухани билігіндегі аймақты тоғыз епископтыққа бөліп ұйымдастырды. Олардың бірі – Зета епископтығы (қазіргі Черногорияның оңтүстік жартысы және қазіргі Албанияның солтүстік бөлігі). Зета епископтарының резиденциясы Превлакадағы (қазіргі Тиват қаласының жанында) Әулие Архангел Михаил монастыры болды. Зетаның алғашқы епископы – Саваның шәкірті Иларион (1219 жыл). 1346 жылы Сербияның Печ патриархаты жарияланғанда, Зета епископтығы, Сербия императоры Стефан Душан басқарған Скопьеде өткен мемлекеттік шіркеу кеңесінің шешімімен, бірнеше епархиялармен бірге метрополиттік құрметті дәрежеге көтерілді.

Зета митрополиясы (13461496)

Сербия империясы тарағаннан кейін (1371), Зета аймағын Балшичтер әулеті басқарды, ал 1421 жылы ол Сербия деспоттығына қосылды. Осы кезеңде Венеция Республикасы Зетаның жағалау аймақтарын, соның ішінде Котор, Будва, Бар және Ульцинь қалаларын біртіндеп жаулап алды. Зета митрополиясы Венецияның алға жылжуына тікелей әсер етті. 1452 жылы венециялықтар Превлакадағы соборлық монастырды қиратты, бұл жағалаудың осы бөлігіндегі православие христиандарын Рим-католик дініне біртіндеп көшіру жоспарларын жеңілдету үшін жасалды. Осыдан кейін митрополияның орны бірнеше рет ауысты, Будвадағы Әулие Марк монастыры, Пречиста Крайнская монастыры, Вранжинадағы Әулие Николай монастыры (Скадар көлі) және Ободтағы Әулие Николай монастыры (Риека Крноевица) арасында көшірілді. Соңында ол 1484 жылы Зета князі Иван Крноевичтің Cetinje монастырын салған Ескі Черногория аймағындағы Cetinje қаласына көшірілді. 15 ғасырдың соңынан бастап Зетаның таулы аймақтары Crna Gora деп аталды, яғни Қара тау, содан бері Черногория деп аталады. 1493 жылы князь Иванның ұлы және мұрагері, князь Джурадж Крноевич (1490–1496) Cetinje қаласында иеромонах Макарий басқаратын баспахана ашты және Оңтүстік славяндар арасында алғаш рет кітап басылды. Бұл "Cetinje Octoechos" кітабы болды – грек тілінен серб-славян тіліне аударылған және православие шіркеуінде күнделікті қызметтерде бүгінге дейін қолданылып келе жатқан құлшынып оқу кітабы. 1496 жылы Зетаның барлық аймағы, Черногорияны қоса алғанда, түріктердің билігіне көшті, бірақ митрополия сақталып қалды.

Сетинье епархиясы 16-17 ғасырларда

1496 жылдан кейін Цетинье епархиясы, сондай-ақ Сербия православие шіркеуінің басқа епархиялары жаңа Осман билігі кезінде өз қызметін жалғастырды. Ол Ескі Зета аймағында епархиялық билікке ие болды, қазір ол Ескі Черногория деп аталады, ал оның орталығы Цетиньеде орналасқан. Бжелопавличи мен Подгорица арасындағы, Бояна өзеніне дейінгі аймаққа рухани ықпал етті. Епархия құрамына Герцеговинаның Граховодан Чевоға дейінгі бөліктері де кірді. 1557 жылдан 1766 жылға дейін епархия Сербияның Печ патриархатының тұрақты қарамағында болды. 16 және 17 ғасырларда епископтар мен жергілікті христиан басшылары Осман империясына қарсы бірнеше рет қарулы қарсылық көрсетіп, белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Османдықтар Монтенегро санджағын номиналды түрде басқарғанымен, Монтенегро таулары толық бағындырылмады. Епископтар мен жергілікті басшылар көбінесе Венеция Республикасымен одақтастық жасады. 17 ғасырдың басында черногориялықтар митрополит Руфим Ньегуштің басшылығымен Льешкопольде (1603 және 1613 жылдары) екі маңызды шайқаста жеңіске жетті. Бұл митрополиттің османдықтарға қарсы жетекшілік етіп, жеңген алғашқы реті болды.

Петрович-Негоштің қарамағындағы Цетинье митрополиясы

Морея соғысы кезінде митрополияның барлық аумағы ауыр зардап шекті, ал 1692 жылы Ескі Цетинье монастыры қиратылды. 1697 жылы жаңа митрополит Данило Петрович Ньегош, Петрович-Ньегош әулетінен шыққан бірнеше иерархтың арасында алғашқысы болып сайланды, ол 1851 жылға дейін осы лауазымды кезекпен атқарып келді. Митрополит Данило (1697–1735) ғалым ғана емес, халықтың да басшысы ретінде зор құрметке ие болды. Ол рухани және дүниелік билікті бір қолда біріктіріп, «иерократия» ны қалыптастырды. Ол Ескі Черногорияның алғашқы князь-епископы болды және Венеция Республикасымен дәстүрлі байланыстарды сақтай отырып, Осман империясына қарсы күресін жалғастырды. Сонымен қатар, ол Ресей империясымен тікелей байланыс орнатып, қаржылық көмек және саяси қорғау іздеді де, алды. Оның ізбасарлары да осы саясатты ұстанды. Митрополиттер Сава II Петрович Ньегош (1735–1750, 1766–1781) және Василий Петрович Ньегош (1750–1766) Осман империясы, Венеция және Ресей арасында тепе-теңдік сақтауға тиіс болды. Осы кезеңде Цетинье митрополиттері Сербияның Печ патриархтары (1766 жылға дейін) және кейіннен Габсбург монархиясындағы Карловцының Сербия митрополиттері (1830 жылға дейін) тарапынан қадағаланды. Арсений Пламенацтың (1781–1784) қысқа мерзімді қызметтен кейін, Ескі Черногория мен Брда аймағын біріктіру процесін бастаған митрополит Петр I Петрович Ньегош (1784–1830) бірнеше жаңа саясатты енгізді. Осы процесті оның ізбасары Петр II Петрович Ньегош (1830–1851) аяқтады, ол 1833 жылы Ресейдің Киелі Синодынан қадағалау алды, бұл тәжірибе 1885 жылға дейін сақталды. Мемлекеттік басқаруды реформалаушы ретінде Петр II рухани және дүниелік билікті бөлуге дайындық жасады, ал ол қайтыс болғаннан кейін бұл бөліну жүзеге асырылды. Оның ізбасарлары болды: князь Данило Петрович Ньегош – дүниелік билеуші, ал митрополит Никанор Иванович – рухани көшбасшы, Черногорияның жаңа митрополиті.

Черногориядағы негізгі епархия (18521918)

Епархия жаңадан жарияланған Черногория княздығының алғашқы зайырлы билеушісі, ханзада Данило I (1852–1860) билігі тұсында қайта ұйымдастырылды. Билеуші хан мен митрополит лауазымдары бөлініп, епархиялық басқару жаңартылды. 1858 жылы тек шіркеу басшысы ретінде алғашқы митрополит болып Никанор Иванович сайланды. 1860 жылы ол шіркеу басқаруын мемлекеттік бақылауға алған жаңа ханзада Никола (1860–1918) тарапынан қызметтен алынып, жер аударылды. Оның ұзақ билігі кезінде митрополиттер Иларион Роганович (1863 жылдан бастап) және Висарион Любиша (1882 жылдан бастап) шіркеу басқаруында маңызды реформалар жүргізді. 1878 жылы Черногория княздығы тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды және Ескі Герцеговина мен басқа да аймақтарды қосып кеңейтілді. Осыған дейін Ескі Герцеговинаның православие христиандары әлі де Осман империясының билігінде болған Герцеговина митрополиясына, орталығы Мостарда, бағынышты болды. Мұндай епархиялық байланысты сақтау мүмкін болмады, сондықтан жаңа қосылған аймақтар үшін Никшичте орналасқан Захумлье және Рашка епархиясы құрылды. Осы кезден бастап Черногорияда екі епархия болды: Цетиньеде орналасқан ескі митрополия және Никшичте орналасқан жаңа құрылған Захумлье және Рашка епархиясы. 1904 жылға дейін ортақ шіркеу органдары бар шіркеу провинциясы құрылмады. Митрополит Митрофан Бан (1884–1920) тұсында ресми түрде екі епископтан тұратын Киелі Синод құрылды, бірақ Никшичтегі ұзақ бос орын болғандықтан ол 1908 жылға дейін жұмыс істеуге кіріспеді. Сербиялық патриот болған ханзада және (1910 жылдан бастап) король Никола I Петрович (1860–1918) билігі кезінде оның үкіметінің саяси амбициялары өз әулеті үшін серб тағын қамтамасыз етумен қатар, ескі Сербия Печ патриархатын жаңартуды да қамтыды. 1910 жылы Черногория патшалық дәрежесіне көтерілген кезде Черногория премьер-министрі Лазар Томанович былай деді: «Цетинье митрополиясы – бүгінгі күнге дейін үзіліссіз сақталған Киелі Саваның жалғыз епископтық ордасы және ол Печ патриархатының заңды тағы мен мирасқоры болып табылады». Мұндай ұмтылыстар 1912 жылы Черногория мемлекеттік аумағын сәтті кеңейтіп, Печті азат еткеннен кейін күшейді. Осы кезде бұрын Рашка және Призрен епархиясына қарасты бірнеше қосылған аумақтар үшін жаңа епархия құрылды. Черногорияға қосылған оның аймақтары 1913 жылы жаңа Печ епархиясы ретінде қайта ұйымдастырылды. Осы кезден бастап Киелі Синод үш епископпен толыққан күйде жұмыс істеуге кірісті.

Югославияда (1918-2006)

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін (1914–1918), Черногория Корольдігі 1918 жылдың 26 қарашасында (13 ж.т.) жаңадан сайланған Подгорица Ассамблеясының жариялауымен Сербия Корольдігімен біріктірілді, ал көп ұзамай, сол жылдың 1 желтоқсанында Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі құрылды, кейін 1929 жылдан бастап Югославия Корольдігі деп аталды. Саяси және ұлттық бірігу Караджорджевич әулетінің басшылығымен жүзеге асырылды, осылайша Черногорияның Петрович-Негош және Сербияның Караджорджевич әулеттері арасындағы ұзақ жылдарға созылған әулеттік бәсекелестік, өзара келісімсіздіксіз аяқталды. Саяси бірігуден кейін жаңа мемлекеттің шекараларындағы барлық Шығыс православиелік юрисдикциялардың бірігуі жүргізілді. Черногориядағы епархияларды шіркеулік бірігу процесіне қосу туралы алғашқы шешім 1918 жылдың 29 желтоқсанында Черногорияның барлық үш иерархынан тұратын Киелі Синодта қабылданды: Цетинье Митрофаны Бан, Никиштің Кирило Митровичі және Печтің Гаврило Дожичі. Сол күні Киелі Синод Цетиньеде жиналып, бір ауыздан келесі ұсынысты қабылдады: «Черногориядағы тәуелсіз Серб Православ Киелі Шіркеуі Сербия Корольдігінің автокефальдық Православ Шіркеуімен біріктіріледі». Көп ұзамай шіркеулердің бірігуіне бағытталған қадамдар жасалды. 1919 жылдың 24-28 мамырында Белградта біріккен мемлекеттің шекараларындағы барлық шығыс православиелік епископтарының конференциясы өтті, оған жаңадан құрылған Орталық Синодтың президенті болып сайланған Черногория митрополиті Митрофан Бан төрағалық етті. Оның басшылығымен Орталық Синод 1920 жылдың 12 қыркүйегінде шіркеудің бірігуі туралы соңғы жариялауды дайындады. Біріккен Серб православие шіркеуінің құрылуын Александр I патша да растады. Ескі митрополит Митрофан Банның орнын 1920 жылдың күзінде Гаврило Дожич иеленді, ол Черногория және теңіз жағасының жаңа митрополиті болды. 1931 жылы Сербия Православ шіркеуінің жаңа қабылданған Конституциясының ережелеріне сәйкес, Нишичтегі Захумлье және Рашка епархиясы таратылды, ал оның аумағы Черногория және теңіз жағасы митрополиясына қосылды. Сонымен қатар, Котор және Дубровник епархиясы да таратылып, бөлінді, оның Котор шығанағы аймағы Митрополияға қосылды. 1938 жылы Черногория митрополиті Гаврило Дожич Сербия патриархы болып сайланды, ал 1940 жылы Жоаннике Липовач Черногория және теңіз жағасының жаңа митрополиті болып сайланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылы Югославияны Ось державалары басып алды, ал Черногория аумағы Черногорияның итальян губернаторлығы ретінде ұйымдастырылды (1941–1943), содан кейін Черногорияның неміс оккупациясы (1943–1944). Оккупация кезінде Митрополия қатты зардап шекті, соғыста Черногория аумағынан жүзден астам діни қызметкер мен басқа да шіркеу қызметкерлері қаза тапты. Сол кезде Черногорияның фашисті Секула Дрьевич фашистік Италия мен нацистік Германияның сателлит мемлекеті ретінде Черногория Корольдігін құруға тырысты, бірақ бұл жоба халық арасында қолдау таппағандықтан сәтсіз аяқталды. Оның бұл әрекетіне 1941 жылы 13 шілдедегі көтеріліс қарсы шықты, оған саяси спектрдің екі жағы да қолдау көрсетті. Митрополит Жоаннике Липовач бірнеше оңшыл қозғалыстармен тығыз жұмыс істеді, сондай-ақ, Монтенегроны басып алған жергілікті итальяндық және неміс лауазымды тұлғаларымен де келісімге келуге тырысты, осылайша солшыл югослав партизандарының наразылығын тудырды. 1944 жылы Югославия коммунистері билікті қолға алған кезде, ол қашуға мәжбүр болды, бірақ 1945 жылы сотталмай тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. 2001 жылы Сербия православие шіркеуі оны иеромартир ретінде қасиетті етті. Югослав коммунистік билігі кезінде (1944–1989), Митрополия жаңа режимнің қолынан үнемі қуғын-сүргінге ұшырады. Коммунистік биліктің алғашқы жылдарында (1944–1948 жж.) қуғын-сүргін ерекше ауыр болды. Жаңа режим коммунистік оппозицияның барлық түрлерін жою үшін дін қызметкерлеріне тікелей қысым жасады. Сол уақытта көптеген шіркеу мүліктері тәркіленді, кейбіреулері жаңа заңдарға сәйкес, ал басқалары заңсыз және күшпен алынды. Бірнеше шіркеулер, тіпті кейбір кішігірім монастырлар жабылып, олардың ғимараттары полиция бөлімшесі мен қоймаға айналдырылды. Сонымен қатар, жаңа Черногория елі серб ұлтынан ерекше және бөлек деп жарияланды. 1954 жылы митрополит Арсений Брадваревич (1947–1960) тұтқындалып, сотқа тартылып, коммунистік режимнің жауы ретінде сотталды. 1954 жылдан 1958 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін 1960 жылға дейін үй қамауында болды. Оның орнын митрополит Данило Дайкович (1961–1990) иеленді, оның қызметі де мемлекеттік органдар тарапынан тығыз бақыланды. 1970–1972 жылдары коммунистік режим Цетиньедегі Әулие Петрге арналған Левчен шіркеуін қиратты және онда жерленген митрополит Петр II Петрович Негоштің қабірін қиратты, оның орнына секулярлық мавзолей салды. 1990 жылы Амфилохий Радович Черногория және теңіз жағасының жаңа митрополиті болып сайланды. Сол кезде Югославиядағы коммунистік режим құлап, Черногорияда 1990 жылы алғашқы демократиялық сайлаулар өтті. 1992 жылы Черногория мен Сербиядан тұратын Югославия Федерациясы құрылды. Черногория Конституциясының (1992) негізінде дін бостандығы қайта жаңғыртылды. Саяси өзгерістер шіркеудің жаңару кезеңіне әкелді. Діни қызметкерлердің, монахтардың және кесіптердің саны, сондай-ақ, сенушілердің саны артты және көптеген монастырлар мен приход шіркеулері қайта құрылып, қайта ашылды. Мысалы, 1991 жылы шамамен 20 монах және кесіппен 10 ғана жұмыс істеген монастырлардың саны қазір 30-ға жетті, онда 160-тан астам монах және кесіп бар. Приход діни қызметкерлерінің саны да 1991 жылы 20 болса, бүгінде 60-тан астам. 2001 жылы аймақтағы діни басқару ұйымдастырылды: Митрополиядан кейбір солтүстік және батыс аймақтар бөлініп, сол аумақта Будимля және Никшичтің жаңа епархиясы құрылды.

Епархияның соңғы тарихы (2006-2020)

2006 жылдың көктемінде тәуелсіздік туралы референдум өтті, және Черногория тәуелсіз мемлекет атанды. Осыған орай, Сербия Православие шіркеуінің Епископтар кеңесі Черногория аумағындағы епархияларды өкілдік ететін епископтардан құралған Черногория үшін аймақтық Епископтар кеңесін құру туралы шешім қабылдады. Аталған шешім бойынша Черногория және Приморье митрополиті аймақтық Епископтар кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. 2007 жылдың күзінде Сербия патриархы Павел Стойчевичтің денсаулығының нашарлауына және жасының ұлғайуына байланысты, Сербия Православие шіркеуінің Киелі Синоды Черногория митрополиті Амфилохий Радовичті Патриархтық тақтың әкімшісі етіп тағайындады. Ескі патриарх Павел 2009 жылы қайтыс болды, ал митрополит Амфилохий 2010 жылы Сербияның жаңа патриархы Ириней Гаврилович сайланғанға дейін Патриархтық тақты басқаруын жалғастырды. 2006 жылы Черногория тәуелсіздік туралы референдумдағы тар жеңісінен кейін тәуелсіз мемлекет болғандықтан, мемлекеттік билік пен Митрополиат арасындағы қарым-қатынас күрделене түсті. Сербиялық-черногориялық бірігуді ынталандырған митрополит Амфилохий, жаңадан жарияланған Черногорияның тәуелсіздігіне қарсы тұрғандықтан, бірнеше шіркеулік дауларға саяси өлшем қосылды. Бұл даулардың бірі 1993 жылы черногориялық ұлтшылдар тобы құрған, бірақ канондық деп мойындалмаған, жеке черногориялық Православие шіркеуінің талаптары мен әрекеттеріне қатысты болды. Келесі жылдары тарихи және канондық заңдылық, сондай-ақ кейбір шіркеу мүліктеріне бақылау мәселелері бойынша түрлі даулар туды. 2019 жылы билік діни ұйымдар туралы жаңа заң қабылдады, оны Сербия Православие шіркеуі шіркеу мүліктерін тәркілеуге бағытталған деп түсіндірді, бұл мемлекетпен қарым-қатынасты одан бетер нашарлатты. 2020 жылдың тамызында өткен парламенттік сайлауға дейін және Черногорияның Демократиялық социалистер партиясы (ДПС) биліктен бас тарғанға дейін Митрополиатты қолдау үшін ұзаққа созылған жаппай халық наразылықтары өтті.

2020 жылдан бастап

2021 жылдың 5 қыркүйегінде Сербия патриархы Порфирий Перич Сербияның Сетинье монастырында 2020 жылдың 30 қазанынан бері митрополияның басқарушысы болған епархияның жаңа басшысы Джоаникије Мичовичті таққа отырғызды. Сербия Православие шіркеуінің елдің бұрынғы астанасы Сетинье қаласындағы тарихи монастырда осы рәсімді өткізу ниеті Черногориядағы саяси және этникалық шиеленісті одан әрі қаттырақ етіп, Сетиньеде наразылық акцияларына және зорлық-зомбылыққа алып келді.

БАҚ басылымдары

Светигора (серб. Светигора, ағылш. Holy Mountain) – Серб православие шіркеуінің Черногория және жағалау митрополиясының мерзімді журналы, 1992 жылы митрополит Амфилохий Радович құрған. Қазіргі уақытта «Черногория және жағалау митрополиясының баспа және ақпараттық мекемесі» басып шығарады және редакциялайды. Журнал негізінен шіркеудің ілімдерін, поэзияны, дәрістерді, рухани сабақтарды, репортаждарды, жаңалықтарды және митрополияның, Серб православие шіркеуінің, сондай-ақ басқа барлық православие шіркеулерінің хроникаларын қамтиды. 1998 жылы митрополит Амфилохий ел жүзінде «Светигора» радиостансасын да іске қосты.