Кіріспе

Афроазиялық тілдер отбасының қайта құрылған ата-бабасы – Протоафрикалық (ПАА), сондай-ақ Протохамито-семит, Протохамито-хамит және Протоафриазиялық деп те аталады. Бұл – барлық қазіргі афроазиялық тілдердің шыққан тегі ретінде қайта құрылған прототіл. Ғалымдардың бағалаулары әртүрлі болғанымен, оны шамамен 12 000 – 18 000 жыл бұрын, яғни б.з.д. 16 000 – 10 000 жылдар аралығында бір тіл ретінде қолданылған деп есептейді. Афроазиялық отанының орналасқан жері туралы нақты келісім болмаса да, Протоафрикалық тілдерді сөйлеген халықтың болжамды отаны Солтүстік-Шығыс Африканың бір аймағында орналасқан деген пікірге көптеген ғалымдар келіседі. Протоафрикалық тілді қайта құру қиын мәселе және Үнді-Еуропа тілдері лингвистикасындағыдай толыққанды нәтижелерге қол жеткізу мүмкін болмады. Тармақтардың ажыратылған уақытының ұзақтығы және түпнұсқа тармақтардың қолданылу арасындағы үлкен айырмашылық (Мысыр және семит тілдері үшін б.з.д. 3 мың жылдық, ал шад, кушит және омотика тілдерінің көпшілігі үшін 19-20 ғасырлар) дыбыстық сәйкестіктерді анықтауды әлі де қиындыққа толы етеді. Дәстүрлі ым дыбыс сәйкестіктерімен қатар, египтологтар арасында кең таралған басқаша ұсыныстар да бар. ПАА дауыстылары, тональды тіл екендігі немесе оның буындық құрылымы туралы келісім жоқ. Сонымен қатар, ғалымдар классикалық семит тілдерінің ПАА морфологиясын қаншалықты дәл бейнелейтіні туралы мәселеде келіспейді. Бұл тілдегі лексикалық түбірлердің бастапқыда көбінесе екі буынды немесе үш буынды болғандығы, яғни екі немесе үш дауыссыз дыбыстан тұрғандығы туралы сұрақ өте маңызды. Бұл Протоафрикалық тілдің түбір және үлгілік морфологиясының қаншалықты дамығандығына да қатысты, өйткені бұл ерекшелік семит, мысыр және кушит тармақтарында ең толыққанды көрінеді. Дегенмен, келісімге келген және қайта құрылған сөздердің кейбір мысалдары бар. Көптеген ғалымдар Протоафрикалық тілдегі есімдердің грамматикалық жынысы, кем дегенде екі және мүмкін үш грамматикалық саны (бірлік, көпшілік және мүмкін екілік), сондай-ақ кем дегенде екі жақтық грамматикалық категориясы болғандығына келіседі. Протоафрикалық тілде номинатив немесе эргативті сөйлеу ережесі болуы мүмкін. *mV деривациялық префиксі де кеңінен қайта құрылған. PAA жеке есімдерінің формалары туралы пікірталас болғанымен, тәуелсіз және "байланысты" (басымсыз, клитикалық) формалардың болғандығы туралы келісім бар. Сондай-ақ, n = еркек және көпшілік, t = әйелге тән демонстративтік үлгінің ПАА-ға, сондай-ақ анимативтілік белгісіз болған *mV сұрау есімдігінің қатысы бар екендігі туралы да келісім бар. PAA етістігінің екі немесе мүмкін үш негізгі түрі болғандығы туралы пікірлер бар, бірақ бұл формалардың қандай болғандығы және олар қандай уақыт, аспект немесе модальдық мағыналарды білдіргендігі туралы келіспеушіліктер сақталады. Әр түрлі мақсаттарда қолданылатын екі жұптастыру аффиксінің (префикстер мен суфикстер) болуы мүмкін деген де кеңінен қабылданған пікір бар. Сонымен қатар, етістіктің қайталауы мен редупликациясының маңыздылығы және үш деривациялық аффикстің, әсіресе себептік *s аффиксінің болуы жиі қайта құрылады. Сандық жүйені қайта құру мүмкін емес, бірақ 1-ден 9-ға дейінгі ПАА сандары мен туысқан сөздердің көптеген жиынтықтары ұсынылған.

Кездесу

Протоафроазиялық тілдің қашан қолданылғаны туралы жалпы келісім жоқ. Протоафроазиялық тілдің болу мүмкіндігінің соңғы абсолютті мерзімі шамамен б.з.б. 4000 жыл, одан кейін египеттік және семит тілдері анық куәландырылған. Дегенмен, осы қатаң шекарадан бұрын-ақ бұл тілдердің арасы алыстаған болуы әбден мүмкін. Ғалымдардың протоафроазиялық тілдің қашан қолданылғаны туралы ұсыныстары кең ауқымды, б.з.б. 18000 жылдан б.з.б. 8000 жылға дейін. Осы ауқымның ең жас шегіндегі бағалау да афроазиялық тілдер отбасын ең көне дәлелденген тілдер отбасы етіп көрсетеді. Ерте пайда болу туралы қарсы ұсыныстарға қарамастан, Том Гюльдеманн тілдердің арасындағы айырмашылыққа әдеттегіден аз уақыт қажет болған болуы мүмкін деп санайды, себебі тілдер аумақтық байланыс арқасында тез қайта құрылымдалуы мүмкін, соның ішінде чад және, ықтимал, омотик тілдерінің эволюциясы осыған дәлел.

Қайта құру проблемалары

Қазіргі уақытта афроазиялық тілдердің морфологиясы, грамматикасы, синтаксисі немесе фонологиясы бойынша жалпы қабылданған қайта құрылым жоқ. Афроазиялық тілдердің тармақтарға бөлінуіне өткен уақыттың көптігіне байланысты, ғалымдардың қайта құру мүмкіндігі шектеулі. Туыс тілдер уақыт өте келе бір-бірінен жоғалып кетуі мүмкін. Қазіргі уақытта кеңінен қабылданған афроазиялық туыс сөздердің саны аз, және шағын мысалдар негізінде дұрыс сәйкестік ережелерін анықтау қиын. Афроазиялық тілдердегі ең сенімді туыс сөздер көбінесе бірдей немесе өте ұқсас дауыссыз дыбыстарға ие, бірақ өте әртүрлі дауыстыларға, және бұл факт әлі түсіндірілмеген. Сонымен қатар, қай сөздердің туыс екені әрқашан анық емес, себебі ұсынылған кейбір туыс сөздер кездейсоқ ұқсастықтар болуы мүмкін. Одан ақ, кем дегенде кейбір туыс сөздер аналогтық өзгерістерге байланысты ретсіз өзгерген болуы мүмкін, оларды анықтауды қиындатады. Сөздердің мағынасы уақыт өте келе өзгеретіндіктен, қай сөздердің бастапқыда бірдей мағынаны білдіргенін анықтау көбінесе қиын. Осының салдарынан Роберт Ратклифф протоафроазиялық тілді протоиндоевропалық тілдей толыққанды қайта құру мүмкін болмайды деп болжайды. Қайта құрудың қазіргі жағдайына сондай-ақ египеттік және семит тілдерінен шыққан афроазиялық тілдердің б.з.д. 3000 жылға дейін, ал бербер, чад, кушит және омот тілдерінен шыққан тілдердің тек кейінірек, кейде 20 ғасырда ғана куәландырылуы да кедергі келтіреді. Семит тілдерін зерттеудің басқа тармақтармен салыстырғандағы ұзақ тарихы – протоафроазиялық тілді қайта құрудағы тағы бір кедергі; семит тілінің типтік ерекшеліктері, олардың тілдік сирек кездесуіне және басқа тармақтардағы сәйкессіздіктерге қарамастан, көбінесе прототілге қайта проекцияланады. Туыс сөздер сияқты, ортақ морфологиялық ерекшеліктер де уақыт өте келе жоғалып кетуі мүмкін, бұл афроазиялық тілдерде ежелгі египет тілін (б.з.д. 2600–2000) копт тілімен (б.з. 200 жылдан кейін) салыстыру арқылы көрсетілуі мүмкін. Дегенмен, ПАА-ға жақын формалар кейінірек жазылған тілдерде сақталуы мүмкін, ал ертерек жазылған тілдерде ПАА-дан көбірек ауытқушы формалар болуы мүмкін. Афроазиялық тілді дәлірек қайта құру үшін алдымен әр тармақтың протоформаларын қайта құру қажет, бұл қиын міндет болып шықты. 2023 жылға қарай протосемит тілінің қайта құрылуы бойынша консенсус бастамасы ғана бар, ал басқа тармақтардың протоформаларының қайта құрылуының ешқайсысы кеңінен қабылданбады. Қазіргі кездегі афроазиялық тілді қайта құруға жасалған тырысулар көбінесе жеке сөздерді немесе қыз тілдеріндегі ерекшеліктерді салыстыруға негізделеді, бұл көптеген ғалымдарды сендірмейтін нәтижелерге әкеледі.

Әуелі дауыстылар

+ ПАА сөздік элементтері, Диakonoff және басқалардың 1987 жылғы, Орел мен Столбованың 1995 жылғы, Ehretтің 1995 жылғы жұмыстарына сәйкес, әртүрлі қайта құрылған дауыстыларды көрсетеді. "қан" *dṃ *dam *dîm / *dâm "құрылыс" *bVn *ben *bĭn "ұшу" *pi̭r *pir *pîr "төбе/үйінді" *tṷl *tül *tŭul Протоафроазиялық дауыстық жүйені қайта құруға жасалған әрекеттер айтарлықтай ерекшеленеді. Келісім болмаса да, көптеген ғалымдар *a, *i және *u ұзын және қысқа түріндегі үш дауысты жүйені қайта құруды ұсынады. Қайта құрудағы кейбір қиындықтар, әртүрлі афроазиялық тілдерде кездесетін "тамыр және үлгі" жүйесіндегі апофония (немесе "аблаут") деп аталатын дауысты өзгерістерімен байланысты болуы мүмкін. Апофониядан басқа, кейбір қазіргі заманғы АА тілдерінде умлаут деп аталатын дауысты өзгерістері де кездеседі. Игорь Диаконов, Виктор Порхомовский және Ольга Столбова 1987 жылы протоафроазиялық тілінде *a және *ə екі дауысты жүйесі болғанын, ал кейін *ə дауысы лабиалды немесе лабиалданған дауыссыз дыбыстармен байланысына қарай [i] немесе [u] болып айтылғандығын ұсынды. Владимир Орел мен Ольга Столбова *a, *e, *o, *i, *ü ([]), және *u дауыстыларынан тұратын алты дауысты жүйені ұсынды; олар ортаңғы дауыстылар *e және *o бір түбірде бірге кездесе алмайды деп дәлелдеді. Басқаша көзқараспен, Ронни Мейер мен Х. Эккехард Вольф протоафроазиялық тілінде мүлдем дауыстылар болмаған болуы мүмкін, оның орнына әртүрлі буындық дауыссыз дыбыстар (*l, *m, *n, *r) және жартылай дауыстылар немесе жартылай дауысты сияқты дыбыстар (*w, *y, *ʔ, *ḥ, *ʕ, *h, *ʔʷ, *ḥʷ, *ʕʷ, *hʷ) қолданылғандығын айтады; дауыстылар кейін осы буындарға енгізілген ("дауыстану"), алдымен екі дауысты жүйеге (*a және *ə) дамып, бербер және чад тілдерінің мәліметтеріне сүйене отырып, содан кейін басқа дауыстылар пайда болған.

Тондар мен акцент

Кейбір ғалымдар протоафроазиялық тілдің тональды тіл болғанын, ал кейбір тармақтарында тональдылықтың кейіннен жоғалғанын болжайды. Игорь Диаконов көптеген әртүрлі айтылатын сөздерді реконструкциялау арқылы тонның болғанын дәлелдеді. Кристофер Эррет болса, афроазиялық тілдердің үш тармағында тонның болуын бастапқы тұсы ретінде қарастырады; ол кем дегенде екі тональды фонемадан – төмендейтін, көтерілетін және мүмкін үшінші, тегіс тоннан тұратын жүйені ұсынды. Басқа ғалымдар протоафроазиялық тілде питч акценті болғанын, ал кейбір тармақтары кейін тонды дамытқанын айтады. Олар тонның жоғалған немесе қысқарған буындарды толықтыру үшін пайда болғанын болжайды және нақты тонның кейбір буын соңғы дауыссыз дыбыстармен байланысты болатынын көрсетеді. Зигмунт Фрайзингер мен Эрин Шей афроазиялық тональды тілдерде тонның көбінесе грамматикалық, лексикалық емес функцияға ие екенін атап өтеді және Диаконов сияқты протоафроазиялық тілде оны лексикалық ерекшелік ретінде реконструкциялауға негіз жоқ екенін мәлімдейді; олар Эрреттің пікірін дұрыс деп санайды.

Бір және үш түбірлі тамырлар

Прото-АА сөздік түбірінің бастапқыда үш үндіден (трирадикалды) немесе екі үндіден (бирадикалды) тұрғандығы мәселесі талқыланады. Қазіргі заманғы тармақтардың ішінде, көптеген семит түбірлері үш үндіден тұрады, ал шад, омот және кушит түбірлері көбінесе екі үндіден тұрады. «Дәстүрлі теория» отбасыдағы бастапқы үшүнділікті, семит тіліндегідей, қолдайды. Бұл теория бойынша, көбінесе барлық екіүнді түбірлер үшінші үндіді жоғалту нәтижесінде пайда болған. Алайда, орта ғасырларда грамматиктер араб тіліндегі кейбір үшүнді түбірлердің бір ғана үндіде ғана ерекшеленетінін және мағыналарының ұқсас екенін байқаған. Гидеон Голденберг сияқты бастапқы үшүнділікті жақтаушылардың пікірінше, мұндай өзгерістер тілде жиі кездеседі және мәселені шешуге көмектеспейді. Ол ағылшын тіліндегі glow, gleam, glitter, glaze және glade сияқты ұқсас мағыналары бар сөздердің дыбысталу ұқсастығын мысалға келтіреді. Басқа ғалымдар Прото-АА түбірі бастапқыда көбінесе екіүнді болған, содан кейін үшінші үнді қосылған болуы мүмкін деп санайды. Кристофер Эррет үшінші үнділердің туынды жұрнақтар екенін айтады, кейіннен үшінші үнді ретінде қалыптасқан отыз жеті бөлек сөздік кеңейтімді ұсынады. Бұл теория Анджей Заборски мен Алан Кей сияқтылар тарапынан нақты болу үшін тым көп кеңейтімдер деп сынға алынды, бірақ Зигмонт Фрайзингер мен Эрин Шей кейбір шад тілдерінде он екіге дейін кеңейтімдер бар екенін атап өтті. Жорж Боас басқа модель ұсынды, ол үшінші үнділердің ұқсас мағыналы түбірлерді ажырату үшін қосылғандығын, бірақ үшінші үндінің өзіндік мағынасы жоқ екенін айтты. Екіүнді етістіктер «әлсіз етістіктер» деп аталатын үлгі бойынша үшүнді етістіктерге айналған болуы мүмкін, олардың соңғы үндісі y немесе w. Көптеген ғалымдар екіүнді немесе үшүнді түбірлердің бастапқы табиғаты туралы талас қозғамайды, керісінше, бастапқы үшүнді түбірлер, бастапқы екіүнді түбірлер және үнді қосу арқылы пайда болған үшүнді түбірлер бар деп санайды. Барлық үшүнді түбірлерді екіүндіден шыққан деп сенімді түрде түсіндіруге болмайды, және ұқсас мағыналары бар үшүнді түбірлер түбірдің ішкі өзгерістеріне немесе рифма арқылы алынуына байланысты бір үндіде өзгеше көрінетін жағдайлар бар. Андреас Стаудер ежелгі египет тіліндегі мәліметтер Прото-Афроазия тілінде үш және екіүнді етістіктердің болғанын көрсетеді деп санайды. Игорь Диаконов, керісінше, Прото-АА түбірі бастапқыда екіүнді болған, бірақ семит тілінен тыс екіүнді түбірлердің көбінесе үшінші үндіді жоғалту нәтижесінде пайда болғанын айтты.

Тамыр және үлгілік морфология

Афроазиялық тілдерде "тамыр және үлгі" (тізбектес емес) морфология жүйесі кездеседі, онда тамыр тек дауыссыздардан құралады, ал дауыстылар сөздер жасау үшін "үлгілер" бойынша апофония арқылы қосылады. "Үлгі" бір немесе бірнеше дауыстыдан және кейде дауыссыздан тұрады; үлгіге енгізілген дауыссыздар көбінесе екі еселенуді қамтиды. Егер тамыр және үлгілік морфология протоафроазиялық тілде пайда болған болса, онда оның неге көбінесе омотика және чад тармақтарында жойылғанына түсінік керек; егер ол протоафроазиялық тілде болмаған болса, онда оның неге семит, египет және кушит тармақтарында тәуелсіз дамығанына түсінік іздеу қажет.

Қапшықты туралау

Ханс Юрген Сассе протоафрикалық тілдің белгілі номинативті тіл болғанын ұсынды, онда номинатив жайы тек етістіктің жолдасын көрсету үшін қолданылады, ал абсолютив жайы есімнің бастапқы түрі болып табылады және сонымен қатар объектіні көрсетеді. Белгілі номинативтік сәйкестіліктің дәлелі негізінен кушит тілдеріндегі жайлар мен бербер тілдеріндегі есімнің «күйлері» деп аталатын жайлардан келеді; сонымен қатар, Гельмут Сатцингер басқа тармақтардағы есімдіктердің формалары белгілі номинативтік сәйкестіліктің дәлелі екенін айтты. Игорь Диаконов протоафрикалық тілдің ергатив-абсолютивті тіл болғанын дәлелдеді, онда ергатив жайы транзитивті етістіктердің жолдасын, ал абсолютив жайы транзитивті етістіктердің объектісін де, интранзитивті етістіктердің жолдасын да көрсетеді. Сатцингер протоафрикалық тіл ергатив-абсолютивтен белгілі номинативті тілге қарай дамыған болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, Абделазиз Аллати ПАА бастапқыда ергативтік сәйкестікке ие болса, неге куәландырылған ежелгі тілдерде де, қазіргі АА тілдерінде де басымдықпен номинатив-аккузативтік сәйкестік кездесетіні түсініксіз екенін атап өтті.

Сөз тәртібі

Протоафроазиялық тілдердің сөз тәртібі әлі анықталған жоқ. Игорь Диаконов ПАА-да етістік-субъект-объект сөз тәртібі (VSO сөз тәртібі) болғанын ұсынды, яғни көптеген сөйлемдерде етістік бірінші орында тұрады. Карстен Пьюст де VSO сөз тәртібін қолдайды, себебі ең көне жазылған екі тармағы – мысыр және семит тілдерінде осы тәртіп кездеседі. Алайда, Ронни Мейер мен Х. Эккехард Вольф бұл ұсыныстың Диаконовтың ПАА-ның ергативтік-абсолютивті тіл болғаны туралы пікірімен үйлеспейтінін айтады, онда субъект және объект санаттары қолданылмайды. Зигмонт Фрайзингер мен Эрин Шей одан әрі, егер протоафроазиялық тілде VSO сөз тәртібі болса, онда оның екі тармағы – омотика және кушит тілдері – субъект-объект-етістік (SOV сөз тәртібі) тәртібін неге көрсететініне түсінік беру қажет. Екі топ ғалым да осы мәселені зерттеуді жалғастыру қажет деп санайды.

Грамматикалық жынысы

Протоафрикалық тілдерде жыныстық негіздегі еркек және әйел грамматикалық жынысының жүйесі кеңінен қабылданған. Дегенмен, Рассел Шух көптік санда жыныстық ерекшелік болмағанын айтады, себебі бұл белгі тек семит және бербер тілдерінде кездеседі (сондай-ақ жеке есімдіктерді қараңыз). Кристофер Эрет протоафрикалық тілде грамматикалық жыныс болды деген жалпы пікірге қарсы шығып, оның дамуы – омотикалық тілден басқа барлық афроазиялық тілдерді бөліп тұратын изоглосс екенін, ал омотикалық тіл прототілдің жыныссыз грамматикасын сақтап қалғанын дәлелдейді. Лионель Бендер сияқты басқа ғалымдар омотикалық тілдің бастапқыда болған грамматикалық жынысын жоғалтқанын айтады. Афроазиялық тілдерде әйелдік морфема Vt кеңінен таралған. Ламин Суаг бұл әйелдік жұрнақ t-нің грамматикалық көрсеткіш болуы мүмкін дейді, өйткені мұндай белгі кейбір чад және кушит тілдерінде де дербес пайда болған. Диаконов афроазиялық тілдің бастапқы жыныстық жүйесінде еркек * y/* w (кейін * Vy/* Vw) және әйел * H/* y (кейін * āʔ/* āy) жұрнақтары болғанын, соңғысы кейін есімдердегі * (a) t әйелдік жұрнағымен ығыстырылғанын көрсетті. Марийн ван Путтен семит және бербер тілдерінің мәліметтеріне сүйене отырып, * ay / * āy әйелдік жұрнағын реконструкциялады: ол бұл жұрнақтың бербер және семит тілдерінің ортақ ата-бабасынан келгенін, ол протоафрикалық тіл болуы мүмкін деп санайды. Эрет протоафрикалық тілде грамматикалық жыныс болмағанын айтса да, барлық тармақтарда, оның ішінде омотикалық тілде табиғи жынысқа дәлелдер бар екенін көрсетеді, бұл бастапқыда PAA * u (еркек) және * i (әйел) қарсы қою арқылы белгіленген болуы мүмкін, бұл екінші жақ жекеше есімдіктерінде де кездеседі. Грамматикалық жыныстың өзінен басқа, Игорь Диаконов афроазиялық тілдерде протоафрикалық кезеңде өнімсіз болған нақтылау жүйесінің іздерін байқайды. Ол әсіресе зиянды жануарларды белгілеу үшін қолданылатын * Vb жұрнағын атап өтті. Владимир Орел де бұл жұрнақтың аз анықталған қолданылуын растайды, ал Эрет оны жануарлар мен дене мүшелерін белгілеу үшін жұрнақ ретінде қарастырады.

Саны

Қазіргі афроазиялық тілдерде жеке және көпше санды анық ажыратады. Жозеф Гринберг ұсынған протоафроазиялық тілдің алғашқы ерекшеліктерінің бірі – «ішкі a көпшесі» (бөлінген көптік түрі) болуы еді: тамырдың соңғы екі дауыссызының арасына *a дауысы енгізілетін, мүмкін, апофония арқылы басқа дауыстыны алмастыратын көптік морфема. Алайда, Пол Ньюман шадик тілінде дауысты өзгерту арқылы көпше түзілуі жиі кездесетінімен, оларды протошадик немесе протоафроазиялық тілге қайта құру мүмкін емес деп дәлелдеді. Андреас Стаудер копт және египет тілдеріндегі көпше түзілуінің дауысты өзгерту арқылы тәуелсіз дамығанын айтады. Ламин Суаг дауысты өзгерту арқылы түзілген көпшеліктің кейбір түрі протоафроазиялық тілге дейінгі кезеңге жататындығын, бірақ тармақтарда кездесетін көптеген үлгілердің олай емес екенін айтады. Семит, шадик және кушит тармақтарының бірнеше афроазиялық тілінде редупликация арқылы көпше түзілуі кездеседі, бұл ерекшелік көбінесе протоафроазиялық тілге тән деп есептеледі. Роберт Ратклифф оның орнына осы редупликативті үлгі протоафроазиялық тілден кейін пайда болды, бирадикалды есімдерге «ішкі a» енгізуге мүмкіндік беру үшін, содан кейін кейбір тілдерде басқа тамырларға да тарады дейді; альтернативті гипотеза бойынша, олар көпшелік жұрнақтары бар формалардан дамыған болуы мүмкін. Афроазиялық тілдерде бірнеше көпшелік аффикстер қолданылады, бірақ олардың көбісі тек бірнеше тармақта ғана кездеседі, сондықтан оларды қайта құру қиын. Жеке және көпше сандардан басқа, египет және семит тілдерінде екілік сандар да бар, олардың аяқталулары тиісінше және семит ā (атоолық) және ay (иелік) ретінде қайта құрылуы мүмкін. Бұл аяқталулар өте ұқсас, және афроазиялық тілдің ең ерте куәландырылған екі тармағында екілік сандардың болуына байланысты, прототіл үшін де қайта құрылады. Басқа тармақтардағы екілік сандардың уақыт өте келе жоғалуы – тілдерде, соның ішінде египет және семит тармақтарында жақсы куәландырылған ерекшелік.

*mV префиксі

mV префиксі – АА тілдерінде есімдер жасау үшін қолданылатын ең көп кездесетін аффикс. PAA үшін оның түрі *ma, *ma(i), *mV және *m деп әртүрлі жайларға келтірілген. Туыс тілдерде ол әртүрлі мағыналар мен функциялармен кездеседі, мысалы, етістіктен туындаған іс-әрекеттің жасаушысын білдіретін есімдер, орын есімдері, құрал есімдері, сондай-ақ қатысушы есімдерді жасауда қолданылады. Эрин Шей *mV префиксінің АА тілдері отбасындағы прототілден тараған, аймақтық ерекшелік емес, жалғыз префикс екенін айтады. Бұл префикстің PAA тіліндегі нақты мағынасы мен шығу тегі күмәнді. Оны *mā 'кім?' деген сұрау сөзімен салыстырудың ұзақ тарихы бар. Карстен Пьюст орын және құрал есімдерін жасаудағы префикске ортақ PAA шығу тегін ұсынады, бірақ агент есімдері мен қатысушы есімдерде қолданылатын *mV префиксінің PAA тілінен кейін пайда болған, *mā 'кім?' деген сұрау сөзінен туындағандығын айтады. Кристофер Эррет болса, бұл префикстің PAA тілінде мүлдем болмағанын, ол сұрау сөзінен кейін пайда болған демелі, ал Габор Такач пен Анджей Заборски *mā сөзімен байланыстыруға қарсы. Такач египеттік preposition m сөзімен байланыстыруды қарастыру қажет деп санайды, ал Заборски *VmV 'болу' етістігімен байланыстыруды ұсынады.

"Нисба"

"Нисба" термині семит (ий) және египет (ж) тармақтарында кездесетін жұрнаққа сілтеме жасайды, бербер тілінде оның іздері сақталған болуы мүмкін. Араб және египет тілдерінде, мысалы, *хмвв* 'шебер', *хмт* 'кәсіп' сөздерінде көрініс табатын, осыған ұқсас *ави* жұрнағы да кездеседі. Карстен Пьюст бұл жұрнақтың протоафразиялық тілден шыққандығын айтады, себебі ол тіл отбасының ең көне екі тармағында табылады. Семит тілдерінде "нисба" сын есімдерді жасауға, белгілі бір орынға немесе мамандыққа байланысты адамдарды білдіретін есімдерді тудыруға және гиперкористикалық есімдерді құруға қолданылады. Египет тілінде ол зат есімдер мен сөздерден сын есімдер мен есімдіктерді жасауға мүмкіндік береді. "Нисба" көбінесе семит және, мүмкін, кушит тілдеріндегі генетив жағдайын білдіретін жұрнақпен байланысты деп есептеледі. Игорь Диаконов "нисбаның" генетивтік жұрнақтың "кеңейтілген" түрі болғанын дәлелдеді: ол "нисба" жұрнағын *ия* немесе *ӣ* деп реконструкциялайды; сондай-ақ, *ува* нұсқасының бар екенін ұсынады. Липинский "нисбаның" бастапқыда кейін қосылатын сөз болғанын, ол генетив жағдайын жасау үшін де қолданылғанын айтады. Кристофер Эррет жұрнақтың бастапқы түрі *iy болғанын, ал *ay түрінің де реконструкцияланғанын көрсетеді. Бұл соңғы форма семит тілдерінде кездеседі және диалекттік сипатқа ие болуы мүмкін.

Жекелік алмастырушылар

Жеке дұрыстардың формалары афроазиялық тілдерде (омотикалықты қоспағанда) өте тұрақты, бірақ афроазиялық дұрыстардың қалпына келтірілген жиынтығы қандай болғаны туралы бір пікірге келмейді. Көптеген қазіргі тармақтарда тәуелсіз / абсолютті дұрыс, нысандық дұрыс және жұрнақты / иеленуші дұрыс болады. Игорь Диаконовтың сөзіне қарағанда, жұрнақты / иеленуші дұрыс бастапқыда етістіктердің толықтырылысы ретінде және иелену қатынасын көрсету үшін қолданылған, ал «тәуелсіз» дұрыс баса назар көрсету үшін, ал «нысандық» дұрыс – өтетін етістіктердің негізгі және өтетін етістіктердің тікелей толықтырылысын белгілеу үшін қолданылған. Барлық афроазиялық тармақтар үшінші жақтағы еркек және әйел дұрыстары арасында айырма жасайды, ал Кушит және Омотикадан басқалары екінші жақтағы еркек және әйел дұрыстары арасында да айырма жасайды. Семит және бербер тілдерінде екінші және үшінші жақтағы көпше дұрыстары арасында да айырма бар, бірақ бұл туралы Ежелгі Египет, Кушит немесе Чад тілдерінде дәлел жоқ, бұл, мүмкін, Протоафроазиялық тілдерде көпше түрінде жыныстық айырма болмағанын көрсетеді. Чад тілінде «біз» деген сөздің қосатын және шығаратын формалары бар, оларды Игорь Диаконов пен Вацлав Блажек Протоафроазиялық тілі үшін қалпына келтіреді. Гельмут Сатцингер Протоафроазиялық тілі тек «нысандық» және «иеленуші» дұрыстарын ажыратқанын, ал тәуелсіз дұрыстарды тармақтардағы әртүрлі процестер арқылы тудырғанын айтады. Ол тәуелсіз дұрыстар әртүрлі атаулы немесе дұрыс негіздері бар дұрыс элементтерін біріктіретін әртүрлі стратегиялардан туындайды деп санайды. Вацлав Блажек тәуелсіз дұрыстардың бастапқы жиынтығын қалпына келтіреді, бірақ қазіргі афроазиялық тілдердің көпшілігінде кездесетіндердің Сатцингердің пікірінше, қосымшалау процесімен пайда болғанын айтады. Мұндай процестердің бірі – семит және көне египеттің бірінші жақтағы тәуелсіз дұрыстарында, көне египеттің, кушиттің және семиттің екінші жақтағы жеке және көпше дұрыстарында, сондай-ақ көне египеттің және бербердің үшінші жақтағы жеке және көпше тәуелсіз дұрыстарында кездесетін *ʔan /*ʔin префиксін қолдану. Эрет мұны бірінші жақтағы жеке дұрыстың бастапқы түрі ретінде қалпына келтіруге тырысса, басқа ғалымдар бұл элемент «болу» копуласының бір түрін немесе «өзін» білдіретін бөлшекті білдіреді деп санайды. + Протоафроазиялық жеке дұрыстары бойынша және Сандар Ғалым Бірлік, шектеулі Бірлік, тәуелсіз Көптік, шектеулі Көптік, тәуелсіз 1 Эрет *i, *yi *(ʔ)ân /(ʔ)în *(ʔ)ǎnn /(ʔ)ǐnn Блажек *ʔya/*ʔyi/*ʔyu *ʔaku *muni (қосатын), *na/*ni/*nu (шығаратын) *muni (қосатын), *ḥina/u (шығаратын) 2 ер. Эрет *ku, *ka *(ʔ)ânt/(ʔ)înt *kuuna Блажек *ku *ta *kunwa *tunwa 2 әйел. Эрет *ki *(ʔ)ânt/(ʔ)înt *kuuna Блажек *ki *ti *kinya *tunya 3 Эрет *si, *isi *su, *usu Блажек (ер.) *šu *šuwa *šunwa Блажек (әйел.) *ši *šiya *šinya

Анықтамашылар

Афроазиялық тілдерде әртүрлі детерминативтер кездеседі, олардың тек бір бөлігі ғана протоафроазиялық тілден шыққан болуы мүмкін. Жозеф Гринберг алғаш рет атап өткендей, омотикалық тілдерден басқа барлық тармақтардағы афроазиялық тілдер n (еркек), t (әйел) және n (көпше) нысандағы үшінші жақ сәйкестік маркерлерінің қатарын көрсетеді, бұл маркерлер протоафроазиялық детерминативтерден туындаған болуы мүмкін; омотикалық тілдерде осы жиыннан тек t (әйел) маркері ғана кездеседі. Сонымен қатар, омотикалық тілдер k еркек сәйкестік түрін көрсетеді, ал чад және кушит тілдерінде гендерлік және сан жағынан бейтарап k нысаны бар: екеуі де Эхрет *kaa 'осы' деп реконструкциялаған *k протоафроазиялық детерминативке қатысты. Диаконовтың пікірінше, протоафроазиялық тілде бұл нысандар бастапқыда көрсетуші есімдіктер болған, кейіннен кейбір тармақтарда үшінші жақ жеке есімдіктерге, ал басқаларында иелік маркерлеріне айналған. Эхрет сондай-ақ *h ('осы/сол') немесе *ha ('осы/сол') көрсетуші есімдігін реконструкциялайды.

Сұрақтар

Ең көп таралған афроазиялық сұраныс есімдігі – *mV, оны Эрет *ma, *mi 'не?' деп реконструкциялайды. Диаконов *mV-нің түп нұсқадағы көрсеткіш түбірден *m-ге қалыптасқанын дәлелдеді. Осы түбірдің семиттік тілдеріндегі өзгерістерінде ғана жанды ("кім?") және жансыз ("не?") атауларға бөлек формалар бар. Ежелгі египеттік және бербер тілдерінің кейінгі ұрпақтарында бұл есімдік референттің адам немесе нәрсе екеніне қарамастан қолданылатын сияқты. Сондықтан бұл есімдік протоафроазиялық тілінде жандылықты ажыратқан-ажыратпағаны белгісіз. "Кім?" және "не?" арасындағы ажыратудың болмауы семит және кушит тілдерінде де сирек кездеседі, бірақ чад тілдерінде байқалмайды; қазіргі афроазиялық тілдерінің көпшілігі осы айырмашылықты көрсету үшін әртүрлі лексикалық түбірлерді қолданады. Эрет сонымен қатар екінші сұраныс есімдігін *wa /*wi 'не?' деп реконструкциялайды. Бұл форманың протоафроазиялық тілдегі шығу тегін Такач та қабылдайды, бірақ ол оны *ʔaw/*wa 'кім?' деп реконструкциялайды. Диаконов сонымен қатар семиттік, кушит және омотик тілдерінде із қалдырғанын айтатын *ayyV сұраныс сөзін реконструкциялайды. Липинский бұл терминді семиттік деп санайды және оның ʔay 'қайда?' бөлшегінен туындағанын көрсетеді. Такач бұл бөлшекті протоафроазиялық *ʔay/*ya, *ʔaw/*wa 'кім?' нұсқасынан шығарады.

Іс-әрекеттер

ПАА үшін морфологиялық реконструкцияның көп бөлігі етістікке қатысты болды, оның ішінде семит тілдеріндегі сияқты, көрініс, рай және жақ категориялары зерттелді.

Тенстер, аспектілер және көңіл-күйлер (TAM)

Протоафрикалық тілде қандай уақыт, аспектілер немесе модальдық түрлер (TAM) болғаны туралы көпке келісім жоқ: оның екі негізгі түрі болуы мүмкін (хабарламалыққа қарсы шартты, күйге қарсы әрекет, өтетінге қарсы өтетін емес, немесе толыққанға қарсы толыққан емес) немесе үш (белгіленбегенге қарсы толыққанға қарсы толыққан емес). Кейбір түрлердің етістік емес, атаулы (етістік атауларды пайдалану) немесе мүмкін есімшелік немесе қатыстық есімшелік болуы мүмкін екендігі туралы да пікірталас бар. TAM түрлері етістік түбірін өзгерту және жұрнақтар мен префикстерді қолдану арқылы көрсетілуі мүмкін. Кейбір ғалымдар префикстер «оқиғалық» (оқиғаларды сипаттау) аспектілері үшін қолданылған десе, «жұрнақтық жалғау» күйлерді сипаттаған. Алайда, Абделазиз Аллати бұл кейінірек пайда болған құбылыс екенін, оны негізінен семит тілдерімен байланыстырады деп санайды.

Қысқа сабағы (әдемі)

Джозеф Гринберг семит, бербер және кушит тілдерінің деректеріне сүйене отырып, ПАА-ның перфективті ("өткен") түбірінің *yV qtVl түрінде болғанын айтты. Афроазиялық тілдерде әртүрлі "қысқа" түбірлер кездеседі: семит тілінде аорист, релятивтік және вентивтік формалар бар. Апофоникалық имперфективі бар тармақтарда перфективті түбір көбінесе 'у' дауысымен айтылады. Дегенмен, семит тілінде 'а' (yV CCaC) дауысымен айтылатын перфективті форма да кездеседі, ол өзіне өтпес етістіктермен қолданылады. Коссманн мен Сушард оның бербер тіліндегі ұқсас формамен – бірдей дауыстықпен аспектілік стативтік формамен байланысты екенін дәлелдейді. Кувенберг семит, кушит және бербер тілдерінің арасындағы параллельдіктерді ескере отырып, 'у' перфективінің ПАА тілінде пайда болғанын айтады; ол бұл форманың бастапқыда нәтижелік форма болғанын, кейін перфективке айналғанын болжайды.

Кемел және ұзын сабағы

Семит, бербер және, мүмкін, кушит тілдерінде апофоникалық дауысты a және екінші буынның екі еселенуі (*yV qattVl) бар кемелсіз етістік түбірі кездеседі. Гринберг бұл форманың афроазиат тілдеріндегі кемелсіз ("қазіргі") шақтың бастапқы түбірі екенін айтты. Мартен Коссманн мен Бенджамин Д. Сукард бұл етістік форманы, өздерінің гипотетикалық прото-бербер-семит тілінде кемелсіздік ролін атқаратынын реконструкциялады, бірақ оның протоафроазиаттық тегі туралы нақты пікір білдірмейді. Ежелгі египет тілінде де аяқталмаған әрекетті білдіру үшін қолданылған, бірақ басқа тармақтардан формасымен өзгеше екі еселенген түбір кездеседі. Н. Дж. К. Кувенберг және Фритиоф Рундгрен сияқты басқа ғалымдар *yV qattVl формасы бастапқыда протоафроазиаттың кемелсіз формасын ығыстырған көптік етістік формасы болғанын дәлелдейді. Райнер Войт *yV qattVl түбірінің кемелсіздің бастапқы формасы екенін мойындайды, бірақ ол тек белгілі бір етістіктер кластарымен ғана қолданылғанын айтады. Войттың пікірінше, кемелсіздің маңызды белгісі – апофония. Орталық семит тілдерінде *yi qVtlu кемелсіз формасы кездеседі, Рундгреннің айтуынша, ол түпнұсқа семит кемелсіз формасы. Кувенберг бұл форманың семит, чад және бербер тілдеріндегі баламалары бар екенін және осылайша протоафроазиаттың кемелсіздігін көрсететінін мәлімдейді.

Қайталанған және двойниктелген етістіктер

Көптік белгісі ретінде "а" дауыстысын қолдану афроазиялық тілдерінде кең таралған, көбінесе дауыссыздықтың қайталануы немесе екі еселенуімен бірге кездеседі. Дауыссыздықтың қайталануы мен екі еселенуі себептік, күшейткіш, қайталамалық және әдеттегі мән-жайларды білдіру үшін де жиі қолданылады. Толық немесе ішінара қайталаудың пайда болуы протоафроазиялық тілдерден емес, басқа африка тілдерімен байланыстан туындауы мүмкін. Карстен Пюст болса, мысыр тілінде – ең ерте куәландырылған тілде, сондай-ақ чад және семит тілдерінде мұндай етістіктердің болуын протоафроазиялық тілді қайта құру үшін жақсы мүмкіндік деп санайды. Кристофер Эррет және Владимир Орел да протоафроазиялық тіл үшін оны қайта құрған.