Кіріспе

Қазіргі Циньхай провинциясындағы мемлекет (284–670)

Туюхун (; LHC: *tʰɑʔ jok guənʔ; Wade Giles: T'u yühun), сондай-ақ Хэнань және Ажа (; ) деп те белгілі, Сианьбеймен туыс көшпелі халықтардың Циньхай провинциясындағы Цилиан таулары мен Жоғарғы Сарысу өзені аңғарында құрған династиялық монархия болды.

Тарих

Сянбей мемлекетінің ыдырауынан кейін, көшпелі тайпаларды олардың қағаны Муронг Туюхун (慕容吐谷渾) басқарды. Муронг Туюхун – Бұрынғы Янның атасы Муронг Хуйдің үлкен ағасы және Муронг Сяньбейдің шаньюйі Муронг Шегуидің (慕容涉歸) үлкен ұлы. Ол халқын Ляодун түбегіндегі бастапқы қоныстарынан Инь таулары аймағына көшірді, 307 және 313 жылдар аралығында Сары өзенді кесіп өтіп, қазіргі Цинхайдың шығыс бөлігіне жеткізді. Туюхун империясы 284 жылы Цян тайпалары деп аталатын жергілікті халықтарды бағындыру арқылы құрылды. Олардың құрамында 100-ден астам әртүрлі және нашар ұйымдасқан тайпалар болды, олар бір-біріне де, ешқандай билікке де бағынбады. 317 жылы Туюхун Гансу провинциясының Линься қаласында қайтыс болғаннан кейін, оның алпыс ұлы Батыс Цинь (385-430) және Ся (407-431) мемлекеттерін жеңіп, империяны одан әрі кеңейтті. Цинхай, Туфа, Цифу және Хаолян Сяньбейлері оларға қосылды. Олар астанасын Цинхай көлінің батысына көшірді. Осы Сяньбей тайпалары Туюхун империясының ядросын құрады және ең гүлденген кезеңінде саны 3,3 миллионға жетті. Олар батысқа қарай кең ауқымды әскери жорықтар жасады, Шыңжаңдағы Хотанға, сондай-ақ Кашмир және Ауғанстан шекараларына жетті. Цинхай, Гансу, Нинся, Солтүстік Сычуань, Шығыс Шэньси, Оңтүстік Шыңжаң және Тибеттің көп бөлігін қамтитын алып империя құрды. Бұл империя шығыстан батысқа дейін 1500 километрге, солтүстіктен оңтүстікке дейін 1000 километрге созылды. Олар тарих бойында алғаш рет Ішкі Азияның бір бөлігін біріктірді, Жібек жолының оңтүстік тармағын дамытып, шығыс және батыс аймақтары арасындағы мәдени алмасуды ынталандырды. Тибет империясы оны жойғанға дейін үш жарым ғасырдан астам уақыт бойы солтүстік-батыс аймақтарына үстемдік етті. Туюхун империясы тәуелсіз мемлекет ретінде болды және қытай тарихнамасында дәстүрлі түрде ортодоксалды династия деп есептелмеді.

Тан және Тибет империялары арасындағы қақтығыс

Тан әулетінің басында Туйхунь империясы біртіндеп құлдырап, Тан мен Тибет империясы арасындағы қақтығысқа ілігіп кетті. Туйхун шығыс пен батыстың арасындағы маңызды сауда жолдарын бақылағандықтан, империя Танның шабуылдауының тікелей нысанасына айналды. Тибет империясы Сонгцен Гампо басшылығымен тибеттіктерді біріктіріп, солтүстікке қарай кеңейіп, Туйхунь империясына тікелей қауіп төндірді. 634 жылы Орталық Тибеттегі Ярлунг патшалығының тағына отырғаннан кейін, ол Цинхай көлінің жанында Туйхунды жеңіп, Тан елшісін қабылдады. Тибет императоры Тан ханшайымына үйленуді сұрады, бірақ одан бас тартты. 635-636 жылдары Тан императоры Тайцзонг тибет әскерін жеңді; осы жорықтан кейін император Тайцзонг Сонгцен Гампоға Тан ханшайымын беруге келісті. Тибет императоры Туйхунның Танға үйленуіне қарсы екенін айтып, 200 000 әскерін шабуылға жіберді. Туйхун әскерлері Цинхайға шегінді, ал тибеттіктер шығысқа қарай тангут халқына шабуыл жасап, оңтүстік Гансуға жетті. Тан үкіметі соғысуға әскер жіберді. Тибеттіктер кері шегінгенмен, Туйхунь империясы оңтүстік Гансудағы аумағының көп бөлігін тибеттіктерге жоғалтты. Туйхунь үкіметі Тан мен Тибет жақтастары арасында бөлінді, соңғылары күшейіп, Тибетпен бірлесіп, басып алуға көмектесті. Тан генерал Сюэ Ренгуиді 100 000 әскермен Дафеичуаньға (қазіргі Гонхэ округі, Цинхай) Тибетке қарсы күресуге жіберді. Олар Даян мен тибеттіктердің басшылығымен 200 000 әскердің жасаған шабуылында талқандалып қалды. Тибет империясы Туйхунның барлық аумағын басып алды.

Құралуы

Патшалық құлағаннан кейін туюхун халқы екіге бөлінді. Муронг Нуохебо бастаған олар, Қылиан тауларының шығыс жағында, Қытайдың орталық аймақтарына көшіп кетті. Ал қалғандары Тибет империясының билігінде қалды. Осы кезеңде сяньбэйлер Қытайдың солтүстік-батысынан орталық және шығыс бөліктеріне дейін кең жайылған аумақта үлкен диаспораны бастан өткерді, ең көп шоғырланғандары Ордос айналымының жанындағы Инь тауының маңында болды. 946 жылы шатуо Лю Чжиюань, ең жоғарғы сяньбэй басшысы Бай Чэнфуды өлтіруге сөз байласты, оның жылқыларының шұңқыры күмістен жасалған деген хабар бар еді. Тоналған байлықпен, оның ішінде көптеген мүліктер мен мыңдаған жақсы жылқылармен Лю кейінгі Ханьды (947-950) құрды. Оқиға орталық басшылықты жойды және сяньбэйлерге туюхун патшалығын қайта құру мүмкіндігін бермеді, бірақ кейіннен олар моңғолдар жойған Батыс Ся (1038-1227) патшалығын құрды.

Тіл

Александр Вовин (2015) жойылып кеткен туюхун тілін парамонголь тілі деп санайды, яғни туюхун тілі монғол тілдерімен бір туыс топқа жатады, бірақ протомонғол тілінен тікелей туындамаған. Хитан тілі де парамонголь тілі болып табылады.

Мәдениет

518 жылы қытайлық саяхатшы монах Сонгюн осы аймаққа келген кезде, халықтың жазба тілі болғанын байқады, бұл Тибет тібі үшін жазу жасап Үндістаннан оралған Тхонми Самботадан жүз жылға жуық бұрын болған оқиға.