Соломон Лозовский: Советский революционер және сталиндік репрессияның құрбаны

Кіріспе

Кеңес революционері (1878–1952)

Соломон Абрамович Лозовский (Соломон Абрамович Лозовский, туысқандық тегі: Дридзо Дридзо, 1878–1952) – көрнекті коммунист және большевик революционері, Кеңес үкіметінде жоғары лауазымды қызметкер, оның ішінде Кеңес Одағының Бүкілодақтық Сауда Одақтар Орталық Кеңесінің Президиумының мүшесі, Коммунистік партия Орталық Комитетінің мүшесі, Жоғарғы Кеңестің депутаты, сыртқы істер халық комиссарының орынбасары және Кеңес Ақпарат бюросының (Совинформбюро) басшысы болған. Ол сонымен қатар Жоғары партия мектебінің Халықаралық қатынастар кафедрасын басқарды. Лозовский 1952 жылы еврей антифашистік комитетінің тағы он үш мүшесімен бірге «Ақындардың қырғынының түні» деп белгілі болған оқиғада өлім жазасына кесілді. Ол Сталиннің бұйрығымен өлтірілген ең соңғы және ең ескі Большевик болды.

Өмірбаян

1878 жылы Ресей империясындағы Украинаның Екатеринослав губерниясында еврей отбасында (мүмкін, сефардтар ұрпағынан) дүниеге келген ол өмірінің соңына таман сот барысында: "Әкем еврей тілінің мұғалімі болған. Ол Талмудты білген, еврей тілінде өлеңдер жазған. Әкем мені еврейше оқуға, дұға оқуға және орысша оқуға үйретті. Анам сауатсыз болған." деді. 11 жасында мектепті тастап, 20 жасында білімін аяқтау үшін армияда екі жыл қызмет етті (1901-1903), 1901 жылы Екатеринославта Ресей әлеуметтік-демократиялық еңбек партиясына (РСДРП) қосылды. Ол екі жыл бойы теміржолшыларды ұйымдастырды. Сол кездегі жер асты қозғалысының мүшелеріне тән, ол "Лозовский" (Украинаның Харьков қаласының жанындағы Лозовая қаласынан) деген псевдонимді қабылдады. 1903 жылы тамызда Санкт-Петербургке көшіп барды, бірақ келгеннен кейін көп ұзамай тұтқындалып, бір жыл бойы сотсыз түрмеде ұсталды, кейін Қазанға жер аударылды. 1904 жылы қарашада ол қуғын-сүргін кезінде РСДРП-да болған бөліну туралы біліп, большевиктерге қосылды. Ол 1905 жылы қазан айында Қазан полиция бекетіне рейдке қатысқаны үшін тұтқындалды, үш аптадан кейін босатылды, желтоқсан айында Санкт-Петербургте қайтадан тұтқындалды, содан кейін Харьковқа қашып кеткеннен кейін екі рет тез арада тұтқындалды. Ол 1906 жылдың шілдесінен 1908 жылдың мамырына дейін түрмеде болды, бірақ Иркутскке жер аударылған кезде қашып кетті. 1908-1917 жылдары Парижде болды, әр түрлі уақытта орыс эмигранттары үшін жұмыспен қамту бюросын, электршілерге арналған ересектер мектебін, нан пісірушілер кооперативін және гаражды басқарды. Осы уақыт ішінде ол большевиктердің көрнекті "келісушісі" болды, ол РСДРП-ның барлық фракцияларын, соның ішінде меньшевиктерді біріктіргісі келді, бұл оны Ленинмен қақтығысқа әкелді. 1914 жылы ол большевиктерден кетіп қалды немесе қуылды, ал оның ең жақын саяси байланыстары француз социалистік партиясының сол жақ қанатымен болды. 1917 жылы маусымда Ресейге оралғаннан кейін ол большевиктерге қосылды. Партияға қайта қосылғаннан кейін де Лозовский орталық кәсіподақ кеңесінің хатшысы ретінде тәуелсіз лауазымын сақтады, ал 1917 жылы 17 қарашада большевиктік революциядан он күн өткен соң жеке кредосын жариялады, әрқайсысы "Мен партияның тәртіптері атынан үнсіз бола алмаймын" деп басталатын мәлімдемелер тізімі. Әр мәлімдемес эмбриональды диктатураның бір аспектісіне қарсы наразылық білдірді – ресми заңсыздық, ерікті түрде тұтқындау, әскери міндеттілік, бір партиялық билік және т.б. Ол большевиктердің басқа социалистік партиялармен коалиция құруын қалаған және Ресейдің Конституциялық жиналысын таратуға және кейін Германиямен бейбітшілік шартына қол қоюға қарсы наразылық білдірген. 1918 жылы 11 қаңтарда ол Ресей Коммунистік партиясынан шығарылған алғашқы көрнекті мүше болды. Ол кәсіподақтардың орталық кеңесінен шығарылды, бірақ тоқыма жұмысшылары одағының хатшысы болып қабылданды. Ол кішкентай Халықаралық социал-демократиялық партияға қосылып, оған басшылық етті. 1919 жылы қаңтарда кәсіподақ конгресінде сөйлеп, кәсіподақ тәуелсіздігінің басуына наразылық білдіргісі келгенде, коммунистер оны айқайлап тастады. 1919 жылы желтоқсанда ол большевиктер партиясына қайта қосылды және партияның бағытын ешқашан жария түрде күмәнге ұшыратпады. 1920 жылы шілдеде Мәскеудегі коммунистік билік Қызыл Халықаралық Еңбек Одағын (Profintern) құру туралы шешім қабылдағанда, Лозовскийдің француз кәсіподақ қозғалысындағы тәжірибесі оны, батыстан келген кәсіподақ өкілдерінің арасында сәйкес келмейтін тұлға болса да, оны бас хатшы ретінде анық таңдады. Виктор Серж оны "әлеуметтік белсенділер арасындағы біршама қатал мектеп мұғалімі ретінде еске алды, олардың саяси көкжиегі өздерінің жұмысшы сыныптық аудандарынан тыс жерде емес еді". Сонымен қатар, ол Кеңес кәсіподақтарының Орталық кеңесінде және Коминтерннің атқарушы құрамында өз міндетін атқарды. Михаил Томский және басқа да кәсіподақ басшылары Иосиф Сталин бастаған мәжбүрлі индустрияландыруға қарсылық білдірген кезде, Лозовский кеңестің жалғыз мүшесі болды, ол Сталинді сынсыз қолдады. Ол Германияда Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін партиялық желіге бірдей адал болды, сол кезде (1930-шы жылдардың басында) коммунистер социал-демократтарды "социал-фашистер" деп айыптап отырды. Оның балалары да дәл солай сенімді сталиншіл болды. Оның үлкен қызы Ескі большевик Глеб Кржановскийдің отбасын күзетуге тағайындалды, ал кіші қызы Вера Дридзо Владимир Лениннің жесірі Надежда Крупскаяны күзетуге тағайындалды, сонда "Крупская Ленин туралы немесе партия туралы жазған әрбір жолы Вера Соломоновнаның қатаң тексеруінен өтуі керек еді". Крупская оны "менің жандармым" деп атады. Соломон Лозовскийдің немересі Владимир Шамберг Георгий Маленковтың қызы Воля Маленковаға үйленді (бірақ 1949 жылдың қаңтарында Маленков оны одан ажырасуға мәжбүр етті). Profintern 1937 жылы таратылды, коммунистік саясат фашизмге қарсы бірыңғай майданды жақтауға өзгерген кезде, Лозовский Сыртқы істер халық комиссарының орынбасары болып тағайындалды, ол алыс Шығыс және Скандинавияны басқаруға міндеттелді. 1939 жылдан 1949 жылға дейін ол Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық комитетінің ең үлкен мүшесі болды. Ұлы Отан соғысы (1941-1945) кезінде ол Совинформбюро төрағасының орынбасары болып қызмет етті, ол советтік майданнан шетелдік баспасөзге ақпарат ағынын басқаруға міндеттелді. Осы салада ол Мәскеудегі шетелдік тілшілерге таныс болды, олардың бірі оны "тегіс, әлемдік мәдениетке ие, шашыратылған киімдерімен (ол) бұрынғы бульварлық адам сияқты көрінеді, оны Наполитен террасасында la belle epoque кезінде көруге болар еді" деп сипаттады. 1941 жылы, шетелдік жаңалықтарда неміс әскерлері бинокльмен Мәскеуді көре алатыны туралы естігенде, Лозовский атақты түрде: "Немістер, әрине, Мәскеуді көреді, бірақ соғыс тұтқындары ретінде" деді. Ол сонымен қатар Совинформбюро құрамында ұйымдастырылған еврей антифашистік комитетінің мүшесі болды, ол халықаралық қоғамдық пікірді ықпал етуге және соғыс науқанына, әсіресе одақтас елдердегі еврейлер арасында саяси және материалдық қолдау ұйымдастыруға тырысты. 1945 жылдан 1948 жылға дейін Совинформбюро төрағасы болды. 1943 жылы актер Соломон Михоэлс және басқалар КСРО шегінде еврей отанын құруды ұсынуды бастады. Лозовский ең жақсы орын Қырым екенін кеңес берді және 1944 жылдың ақпанында Михоэлске Кремльге жазбаша шақыру жобасын жасауға көмектесті. Израиль мемлекеті жарияланғаннан кейін (1948 жылдың 14 мамыры) Сталин бұл әңгімені еврейлердің қастандығы ретінде түсіндіріп, Лозовскийді бас күйлік ретінде сот процесін ұйымдастыруды бұйырды. Ол 1949 жылдың 26 қаңтарында тұтқындалды және азапталды. Өте қиын жағдайға қарамастан және 70 жылдан асып кеткеніне қарамастан, Лозовский кінәсін мойындаған жоқ немесе басқаларды айыптаған жоқ. Жабық сот процесі екі жарым айға созылды (1952 жылдың мамырынан шілдесіне дейін), сол кезде Лозовскийдің куәлігі "Сталиннің соттарындағы барлық қадір-қасиет пен батылдықтың ең тамаша және қозғалтқыш сөйлеуі ретінде осы қараңғылықтан жарқырады". Оның сотты жою шеберлігі судья Александр Александрович Чепцовты сот процесін екі рет бір аптаға тоқтатып, тергеуді қайта ашуға шақыруға мәжбүр етті – Сталин жылдарында басқа ешқандай саяси сотта болмаған нәрсе. Өкімді орындау туралы нұсқауын орындағаннан кейін де, 1952 жылдың 18 шілдесінде Чепцов Сталинге кешірім туралы үндеуді жіберді, ол қабылданбады. Лозовский 1952 жылдың 12 тамызында еврей антифашистік комитетінің басқа 13 мүшесімен бірге, Ақындардың қырғыны ретінде белгілі оқиғада атылып өлтірілді. Сот процесінің стенографиялық мәліметтері 1994 жылы ғана жарияланды, және де өте өңделген түрінде. Құжаттар жарияланғаннан кейін, оның басқа да мәліметтері де шықты...

Born in 1878 in the Yekaterinoslav Governorate of Ukraine in the Russian Empire to a Jewish family (of possibly Sephardic lineage) he said at his trial near the end of his life that "my father was a Hebrew teacher. He knew Talmud and wrote poetry in Hebrew. My mother was illiterate. My father taught me to read Hebrew, to pray, and to read Russian." Having left school at 11, he returned to complete his education at the age of 20, served two years in the army (1901–1903), and joined the Russian Social Democratic Labour Party (RSDLP) in Yekaterinoslav in 1901. He spent two years organising railway workers. As was common for members of the underground movements of the time, he adopted a pseudonym, "Lozovsky" (from the town Lozovaya, near Kharkov, Ukraine). He moved to Saint Petersburg in August 1903, but was arrested soon after his arrival, and held in prison without trial for a year, before being exiled to Kazan. While in exile, in November 1904, he learnt about the split in the RSDLP, and joined the Bolsheviks. He was arrested in October 1905 for taking part in a raid on Kazan police station, released after three weeks, re arrested in Saint Petersburg in December, then arrested twice in quick succession after escaping to Kharkov. He was in prison from July 1906 to May 1908, but escaaped during deportation to Irkutsk. He spent the period from 1908 to 1917 in Paris, where at different times he ran an employment bureau for Russian émigrés, an adult school for electricians, a bakers' co operative, and a garage. During this time he was a prominent Bolshevik "conciliator", who wanted to reunite all factions of the RSDLP, including the Mensheviks an approach which brought him into conflict with Lenin. By 1914 he had either left or been expelled by the Bolsheviks, and his closest political links were with the left wing of the French Socialist Party. He rejoined the Bolsheviks in June 1917, after his return to Russia. Even after rejoining the party, Lozovsky retained an independent position as secretary of the central trade union council, and on 17 November 1917, ten days after the Bolshevik revolution, published a personal credo, a series of statements each beginning "I cannot, in the name of party discipline stay silent " Each statement was a protest against an aspect of the embryonic dictatorship official lawlessness, arbitrary arrests, conscription, one party rule etc. He wanted the Bolsheviks to form a coalition with other socialist parties, and protested at the dissolution of the Russian Constituent Assembly and, later, against the decision to sign a peace treaty with Germany. On 11 January 1918, he became the first prominent member to be expelled from the Russian Communist Party. He was removed from the central council of trade unions, but taken on as secretary of the textile workers' union. He joined and led the tiny International Social Democratic Party. When he tried to speak at the trade union congress in January 1919, to protest at the stifling of union independence, the communists shouted him down. He rejoined the Bolshevik Party in December 1919, and never publicly questioned the party line again. When, in July 1920, the communist authorities in Moscow decided to create the Red International Labour Union (Profintern), Lozovsky's experience in the French trade union movement made him the obvious choice for general secretary, even if he cut an incongruous figure among the trade union representatives from the west. Victor Serge remembered him as having "the air of a slightly fastidious schoolmaster amidst his world wide assortment of trade union militants whose political horizons did not extend very far beyond their own working class districts at home". He also held ex officio positions on the Central Council of the Soviet trade unions and in the executive of the Comintern. When Mikhail Tomsky and other union leaders came out in opposition to the forced industrialisation drive inaugurated by Josif Stalin, Lozovsky was the only member of the council to support Stalin uncritically. He was equally loyal to the party line after the rise of Adolf Hitler in Germany, at a time (early 1930s) when the communists were denouncing the social democrats as "social fascists". His children were equally reliable Stalinists. His older daughter was assigned to keep watch over the family of the Old Bolshevik Gleb Krzhizhanovsky, and his younger daughter, Vera Dridzo, was appointed to guard Nadezhda Krupskaya, the widow of Vladimir Lenin, so that "every line Krupskaya wrote about Lenin or the party had to pass through the fine sieve of Vera Solomonovna's vigilance". Krupskaya called her "my gendarme". Solomon Lozovsky's grandson, Vladimir Shamberg, married Volya Malenkova, daughter of Georgy Malenkov (but was forced by Malenkov to divorce her in January 1949). The Profintern was wound up in 1937, when the communist policy changed to advocating a united front against fascism, and Lozovsky was appointed Deputy People's Commissar for Foreign Affairs, tasked with handling the Far East and Scandinavia. From 1939 to 1949 he was the oldest member of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union. During World War II (Great Patriotic War of 1941–1945) he served as the vice chairman of Sovinformburo, tasked with handling all the information flow from the Soviet battlefronts to the foreign press. In this capacity, he became a familiar figure to Western correspondents based in Moscow, one of whom wrote that "with a smooth, cosmopolitan veneer and with his barbiche and carefully cut clothes, (he) looked rather like an old boulevardier, whom one could well imagine on the terrace of the Napolitain during la belle epoque". In 1941, upon being told of foreign news reports that German soldiers could see Moscow with their binoculars, Lozovsky famously retorted: "the Germans would undoubtedly see Moscow, but as prisoners of war." He was also a member of the Jewish Anti Fascist Committee, organised as a part of Sovinformburo, which sought to influence international public opinion and to organise political and material support for the war campaign, especially amongst Jews in Allied countries. From 1945 to 1948 chaired the Sovinformburo. In 1943, the actor Solomon Mikhoels and others began pushing for the formation of a Jewish homeland within the borders of the Soviet Union. Lozovsky advised that the best location would be Crimea, and helped Mikhoels draft a written appeal to the Kremlin in February 1944. After the proclamation of the state of Israel (14 May 1948), Stalin interpreted this talk as a Jewish conspiracy, and ordered the police to organise a show trial, with Lozovsky as the main defendant. He was arrested on 26 January 1949, and tortured. Despite incredible pressure and despite being over 70 years old, Lozovsky never admitted guilt or accused others. The closed trial lasted for two and a half months (May to July 1952),
during which Lozovsky's testimony shone "out of this primordial darkness as the most remarkable and moving oration of dignity and courage in all of Stalin's trials." The skill with which he destroyed the prosecution caused the judge, Чепцов, Александр Александрович, to interrupt the trial for a week, twice, to ensure and appeal for the investigation to be reopened something that never happened in any other political trial during the Stalin years. Even after he had carried out his instruction to return a verdict of guilty, on 18 July 1952, Cheptsov refused to order that the death sentences be carried out immediately, he forwarded an appeal for clemency to Stalin, which was rejected. Lozovsky was executed on 12 August 1952, together with thirteen other members of Jewish Anti Fascist Committee, in an event known as the Night of the Murdered Poets. The stenographic report of the trial was published only in 1994 and then only in a highly edited form. Following the release of the documents, it also emerged that Nikita Khrushchev issued a posthumous pardon to Lozovsky and to all executed members of the Jewish Anti Fascist committee,
stating that the trials were conducted in "flagrant violations of the law".