Кіріспе

Радио және теледидар Марксистік-Лениншіл Еуразиялық елде. Кеңес Одағындағы радио және телехабар тарату Кеңес мемлекетінің меншігінде болды, қатаң бақылауда ұсталып, Кеңес цензурасына тап болды. Спутниктер мен SECAM технологиясының дамуы арқасында, ақпарат пен ойын-сауық таратудың басты арнасы ретінде бақыланатын хабар тарату жүзеге асырылды. Кеңес Одағының бақылауымен, азаматтарға берілетін ақпаратқа цензура мен шектеулер қойылып, ортақ мәдениет пен социалистік идеалдар сақталды. КСРО Телевизия және радио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Гостелерадио СССР [Lang ru] немесе жай ғана Гостелерадио [Lang ru]), Кеңес Одағының хабар тарату саласындағы басқару органы, телеарналар мен радиостансалардың жұмысын үйлестірді. Осы саяси пропаганда мен соғыс кезеңінде, көп және кең тараған халықты бақылауда ұстау үшін цензура және қоғамдық сөзді шектеу шаралары қолданылды. Кеңес Одағы "тілді қателетуге" жол бермеді.

Телерадио хабарларын тарату проблемалары

Аумағы, географиясы, уақыты және цензура радиохабар таратудың дамуына көптеген қиындықтар тудырды. Кеңес Одағының үлкен аумағы бірнеше мәселені шешуді қажет етті. Біріншісі – географиялық ерекшеліктер: Совет Одағының еуропалық бөлігі Шығыс Еуропаның әдеттегі аймағына жатты. Ең жақсы жылдары КСРО-ға 22 403 414 шаршы километр жер көлемі тиесілі болды. Сонымен қатар, Урал таулары, шығыстағы тайга және далалар да бар еді. Тағы бір мәселе – уақыт айырмашылығы: Кеңес Одағы 11 түрлі уақыт белдеуін қамтыды, сондықтан Мәскеуде сағат 18:00-де көрсетілген бағдарлама Фрунзеде (Қырғызстанда) сағат 18:00-де басқаша болар еді. Халық та біркелкі орналаспаған, басым көпшілігі Урал тауларының батысында тұрды. Бұған қоса, Кеңес Одағы өзінің хабарларын Варшава шартының басқа мемлекеттеріне де жіберіп тұрды. Әр аймақтың экономикалық және мәдени ерекшеліктері әртүрлі болды. Ауыл шаруашылығымен айналысатын және өнеркәсіптік аймақтар да болды, олардың әрқайсысына радиохабар тарату қызметтерінен жеке спутниктік жүйелер қажет болды. Осылайша, кеңестік теледидар мен радио жоғарыда аталған қиындықтарды жеңу және бағдарламаларды Шығыс блогына жеткізу үшін ерекше шешімдер табуға мәжбүр болды.

Шолу

Мәдени және көркем өнердің барлық құралдары орталықтандырылған бақылауда болғандықтан, және барлық медиада бір ресми мақұлданған әдістемемен өндірілген туындылармен, Кеңес басшылығы нарықты өзінің өнімдерімен толық қанықтыруға қолайлы жағдайға ие болды. Бұл өнімнің мәні күрделі және қамтушы болды, және ол жаңа өркениет нысаны ретінде ұсынылды. Мінез-құлықтағы түбегейлі өзгерістер мен кеңістіктің масштабты түрленуі үшін, халық басшылықтың идеологиясын (мақсаттары мен көзқарасын) өздерінің-ақ деп қабылдауға тарту және жұмылдыру қажет болды. Үкіметтік органға тиесілі радио және телеарналар дұрыс ақпарат пен насихат таратылып, сол көзқарас сақталуын қамтамасыз етті.

Радио хабарларын тарату

Кеңес отандық радиостанциялары қысқа толқын, орта толқын, ұзақ толқын және ВГФ жиіліктерінде хабар таратты, алайда көптеген станциялар орта және ұзақ толқындарда жұмыс істеді. Радиостанциялардың орналасқан жерлері де, FM, орта толқын, ұзақ толқын немесе қысқа толқын станцияларының жиіліктері де жарияланбады, сондықтан тыңдаушылар жиіліктерін есте сақтауға мәжбүр болды.

Теледидар

Кеңес Одағы SECAM D (VHF) және K (UHF) (сонымен қатар CIS SECAM деп те аталады) жүйелерін пайдаланды. Кеңес Одағы OIRT VHF жолағын ("R" арналары, R1-ден R12-ге дейін) және пан-еуропалық/африкалық UHF жолағын да қолданды. SECAM (Sequential Color with Memory) жүйесі 1956 жылы енгізілді. Кеңес Одағының қатысуы NIR институты арқылы басталды, оны Научно-исследовательский ғылыми-зерттеу институты жүзеге асырды. Бастапқыда гамма түзетуіне ұқсас процесс қолданылатын сызықтық емес және осы процестен бас тартатын SECAM IV стандарттары пайдаланылды.

Үйге қызмет көрсету

Ұлттық төрт радио арнасы болды. Біріншісі – "Барлықодақтық бірінші бағдарлама". Ол жалпыұлттық маңызы бар хабарларды, сондай-ақ әр республикадағы жергілікті хабарларды таратуға арналған еді. Екінші арна "Радио Маяк" (орыс тілінде "Радио Маяк") деп аталды және ол кеңес мәдениетінің "маяғы" болуға ұмтылған музыка мен сөздік ойын-сауық арнасы болды, сияқты Ұлыбританиядағы BBC Radio 2 немесе Австралиядағы Radio National. Ал Барлықодақтық үшінші бағдарлама "Радио Жастар" және "Радио Орфей" бағдарламаларын ұсынды.

Сыртқы қызметтер

Қысқа толқынды тыңдаған көптеген адам Радио Мәскеумен таныс, ол – басты советтік қысқа толқын радиостанциясы. Дегенмен, бұл толық картина емес. Совет радиосында «Бейбітшілік және прогресс» радиостанциясы да болды, ол ресми түрде «Советтік қоғамдық пікірдің дауысы» деп аталды. Көптеген республикалардың да сыртқы хабар тарату қызметтері болды, олар Радио Мәскеудің таратушылары арқылы жүзеге асырылды. Радио Мәскеу өз серіктес мемлекеттерінен басқа радиостанцияларды, мысалы, Ауғанстан радиосын да таратып тұрды.

Ұлттық телеарналар

Жалпы алғанда, Кеңес Одағының Орталық теледидарының бірыңғай бренді астында бес арна (сол кезде Еуропалық дәстүр бойынша "бағдарламалар" деп аталатын) болды. Бірінші арна (1-ші бағдарлама) – басты арна еді. Республикалар оны пайдалану үшін ең қолайлы болды (төмендегі "Аймақтық қызметтер" бөлімін қараңыз). Басқа арналар: Бүкілодақтық бағдарлама (екінші арна), Мәскеу бағдарламасы (көбінесе Мәскеуге бағытталған үшінші арна), Төртінші бағдарлама (төртінші арна) және "Ленинград бағдарламасы" (Ленинград көрермендеріне арналған бесінші арна) болды.

Теледидар бағдарламалары

Соңғы онжылдыққа дейін сабын опералары мен түпнұсқа актерлік құрамы бар телесериалдар сирек кездесетін; оның ең танымал мысалы – "Жазғы он жеті сәт", ол тез арада культты фильмге айналды. Онда нацистік Германиядағы кеңестік супер шпион Штирлицтің ерліктері көрсетілген, ол көптеген әзілдерге (орыс юморын қараңыз) шабыт берді. Бірақ, кейінгі жылдары Батыстан (АҚШ, Бразилия және т.б.) көптеген сабын опералары әкелінді, сондай-ақ жергілікті актерлермен бірнеше детективтік сериалдар түсірілді.

Кеңес бағдарламалары

Осы кезеңде мемлекет бағдарламалар, фильмдер және анимациялар арқылы азаматтарын соғыс кезінде әкелінген батыс идеяларынан алшақтатты және совет мәдениетіне қайта бағытталды. 1949 жылы "Шет елдің даусы" сияқты, батыс мәдениетін жағымсыз бейнелейтін және ескі Ресейдің идеяларын қайталайтын қысқа анимациялық фильмдер көрсетілді. Атап айтқанда, бұл фильм американдық джазды сынап, оны сойқының дауысына теңеді. Джаз бен сойқының музыкалық қабілетсіздігін салыстыру арқылы, совет музыкасындағыдай нағыз өнердің жоқ екені, ал американдық музыканың тек көз бойлау үшін ғана екені, ал оған ешқандай талант қажет емес екені көрсетілді. Әлемде фильмдердің жарыққа шығуымен, қызықты американдық фильмдерге ешқандай бәсекелес болған жоқ, сондықтан Кеңес мемлекетінің барлық топтарының азаматтары оларға қызығушылық танытты. Осы кезеңде сыртқы әсерлер одаққа ықпал ете бастады. Бастапқыда совет фильмдері батыс фильмдеріне қарсы болды. Олардың құрылуының басты мақсаты социалистік идеалдар мен мәдениетті сақтау болды. Көптеген фильмдер осы социалистік құндылықтарды деректі фильмдер мен қызықты сюжеттер мен трюктар арқылы фактілерге негізделген фильмдерде бейнеледі.

Аймақтық қызметтер

Ұлттық радио және телеарналардан өзге, әрбір КСР және АССР-де өз мемлекеттік радио және телекомпаниясы немесе мемлекеттік радио және телехабар тарату комитеті болды, бірақ басқа өңірлерге де аймақтық мемлекеттік радио және телехабар тарату компаниялары/комитеттеріне рұқсат берілді. Мысалы, Чечен-Ингуш АССР-ін қарастырсақ, кеңестік радио және теледидар жүйесінде үлкен икемділік болғанын көруге болады. КСРО-ның басқа да аймақтарындағыдай, төрт ұлттық телеарна, "Маяк" радиосы, "Бірінші және үшінші жалпыодақтық бағдарламалар" және (тиісті тарату құралдары болған жағдайда) "Мәскеу радиосы" Чечен-Ингуш Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының телерадиокомпаниясы немесе Радио және телехабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитет арқылы таратылатын. Дегенмен, "Бірінші бағдарламада" (телевизия) және "Бірінші жалпыодақтық бағдарламада" (радио) Компания/Комитетке ресми "Бірінші бағдарламаның"/ "Бірінші жалпыодақтық бағдарламаның" кестесімен қатар аймақтық бағдарламаларды таратуға рұқсат берілді. Әкімшілік бөліністің саяси мәртебесіне байланысты Компания/Комитет аймақтық бағдарламаларды орыс тілінде немесе жергілікті тілдерде тарататын. Чечен-Ингуш АССР-інің жағдайында аймақтық бағдарламалар орыс, чечен және ингуш тілдерінде таратылатын. Компания/Комитет өз тарату аймағы үшін қосымша арналарды да таратуға құқылы болды. Мұндай жағдайларда көбінесе КСР/АССР-дің негізгі тіліндегі арнайы атауы бар екінші бағдарлама болып табылатын. Басқа аудандарда да жергілікті бағдарламалар болды, ал Мәскеу және Ленинград сияқты қалаларда тек кешкі уақытта және FM арнасында ғана таратылатын арнайы бағдарламалар болды.

Спутниктік қызметтер

Канаданың АНИК спутниктік жүйесі мен АҚШ-тың спутниктік жүйесінен басқа, Кеңес Одағы әлемдегі ең ірі жергілікті спутниктік жүйеге ие болды. Кеңес Одағы 11 уақыт белдеуін қамту үшін бағдарламалардың уақытын өзгертетін болды. Бұл Кеңес Одағының географиялық және уақыт белдеулеріне қатысты мәселелерін шешудің бірнеше жолын қамтыды:

"Кесте. Ұлттық телеарналар күнінің тек бір бөлігінде ғана эфирде болды. Бұл елдің барлық аймағына арналарды таратуды жеңілдетті. Мысалы, Төртінші бағдарлама 1300-1740 GMT аралығында эфирге шықты. Бұл Төртінші бағдарламаның спутник арқылы таратылуын оңайлатты. Уақытты жылжыту. Бұл – Кеңес теледидарының бағдарламалық қызметінің негізгі бөлігі. Бағдарламалардың уақытын жылжыту арқасында Кеңес Одағы және кеңес теледидарының сигналдарын тарататын елдер (Варшава шартының қатысушы елдері сияқты) өздерінің уақыт белдеулерінде бағдарламалар таратуға мүмкіндік алды."

Уақыт ауысу желісі

Совет Одағында уақытты жылжытудың екі түрі болды. Біріншісі, "Барлықодақтық бірінші" бағдарламасы мен "Бірінші бағдарлама" (телевизия) үшін қолданылды. Жеңілдік үшін, бұл жүйе "Радио/ТВ Орбита" жүйесі деп аталады (олардың уақыты жылжытылғандағы бірінші бағдарламаларының нұсқаларымен аталған). Қалған барлық ұлттық телеарналар ("Барлықодақтық", Мәскеу, Төртінші, Ленинград және Алтыншы бағдарламалар), сондай-ақ "Маяк" радиосы мен Үшінші бағдарлама "Қос бағдарлама" күрделі уақытты жылжыту форматын пайдаланды.

Жерсеріктер

Кеңес Одағы халықаралық технологиялық, саяси, мәдени және ғылыми зерттеулерге бастап берген ұлы ғарыш жарысын ұйымдастырды. Кеңес Одағының ішкі спутниктік жүйесі "Орбита" деп белгілі болды, 1990 жылы 90 "Орбита" спутнигі болды, олар 900 негізгі хабар таратушы және 4000-нан астам релелік станцияларды бағдарламамен қамтамасыз етті. Ең танымал кеңестік спутниктер – "Молния" спутниктері, ал басқа спутниктер тобы – "Горизонт", "Экран" және "Стационар" спутниктері. Тиісті жабдықтармен, TVRO спутниктік теледидары бар Кеңес Одағынан тыс адамдар кеңестік телеарналарды қабылдай алатын. 1970 жылдан бері Ресей Ресей ғарыш теледидары жүйесі пайдаланатын жаңа геостационарлық орбиталық "Горизонт" спутниктерін іске қосып келеді. Ескі үлгілер тозығы жеткенде және жаңа технологиялар пайда болғанда жаңа спутниктер орбитаға жіберіледі. "Космическая Связь" мемлекеттік кәсіпорны арқылы спутниктердің үздіксіз күтіп-ұсталуы, сондай-ақ тексеру, цензура және басқару жұмыстары жүргізілді. Өрбу шағында, АҚШ-пен бәсекелесіп, Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасы жаңа жетістіктер мен технологияларды дамытуға ұмтылып, ғарыш жарысына әкелді.

ITAR-TASS телеарнасы

Кеңес Одағының радио және телехабарларын 1991 жылға дейін ТАСС деп танылатын Кеңес Одағының Телеграф агенттігі дерлік толық қамтамасыз етті. Император Николай II билігі тұсында алғашқы хабар тарату жүйесі 1904 жылы құрылды және 1925 жылы ТАСС агенттігіне айналды. ТАСС бүгінге дейін сақталып, Ресейдің Ақпараттық телеграф агенттігі (ITAR TASS) болып қайта құрылды. Ол Мәскеудегі Иосиф Сталин заманында салынған ғимаратта орналасқан, оның негізгі кіреберісінің үстінде бас рельеф мүсіні бар. Дегенмен, кино және баспасөз саласындағы ұқсас ұйымдар сияқты, ол да Кеңес Одағының тарауынан кейін қиындықтарға тап болды. ITAR қазір ішкі жаңалықтарды таратумен, ал ТАСС әлемдік жаңалықтар мен шетелдегі оқиғалар туралы хабарлайды.

Кеңестік одақтан кейінгі радио хабар тарату

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен бірге хабар тарату кеңістігі де өзгерді. Бірыңғай радио және теледидар хабарларын тарату жүйесінің орнына, енді әр ел үшін жеке-жеке бірнеше жүйе бар. Бұл өзгеріс ең айқын республикалардың өзінде көрінеді. Төменде республикалардағы теледидар жүйесіндегі өзгерістердің толық емес тізімі, әліпбилік тәртіппен келтірілген: