Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Бұл бет Линней сипаттаған Cassia tora туралы. Кейінгі авторлар көбінесе бұл таксономды Senna obtusifolia-ға қолданды. Сенна тора (алғаш Линней Кассия тора деп сипаттаған) – Fabaceae тұқымдасы мен Caesalpinioideae қосымша тұқымдасына жататын өсімдік түрі. Оның атауы сингал тіліндегі "тора" (තෝර) деген сөзден шыққан. Бұл өсімдік тропиктің көп бөлігінде өсіп, көп жерде арамшөп саналады. Оның туған жері Орталық Америка. Оның ең көп таралған ағылшынша атауы – серпалы сенна немесе серпалы жабайы сезімтал өсімдік. Басқа да кең таралған атаулары: серпалы бұршақ, тора, кофе бұршағы және иіссіз кассия. Оны көбінесе қытай сеннасымен немесе серпалы бұршақпен, Senna obtusifolia-мен шатастырады.
Сипаттама
Сенна тора – бір жылдық, иіс шығаратын шөптесін өсімдік. Өсімдік биікке дейін өсе алады және кезектесіп орналасқан қанатты жапырақтарынан тұрады, олардың жапырақшалары көбінесе үш қарама-қарсы жұптан тұрады, сопақша келген және ұшы дөңгелек. Жапырақтары 3–4,5 сантиметрге дейін жетеді. Жас сабақтарында ерекше иісті жапырақтары болады. Гүлдері жапырақ қойнауларында жұптармен орналасқан, бес күлтелі және ақшыл сары түсті. Аталықтары әртүрлі ұзындықта болады. Бұршақтары жартылай жалпақ немесе төрт қырлы, 10–15 см ұзындықта және айқас пішіндес, сондықтан оны «айқас бұршақ» деп атайды. Бір бұршақта 30–50 дәнек болады.
Өсу жағдайлары
Сенна тора бір жылдық арамшөп саналады, өте стресске төзімді және оңай өсіріледі. Үндістанда бұл өсімдік жаңбырлы маусымдағы далалық арамшөп ретінде кездеседі, ал гүлдеудің әдеттегі уақыты қазаннан ақпанға дейінгі кезеңде, муссонды жаңбырдан кейін болады. Сенна тора теңіз деңгейінен 1800 метрге дейінгі құрғақ топырақта өседі. Тұқымы жиырма жылға дейін тірі қалуы мүмкін. Жаңбырдан кейін бір шаршы метрге 1000-ға дейін өсімдіктер шығуы мүмкін. Тұқым піскеннен кейін жиналып, күнде кептіріледі. Оңтүстік Азияда ол әдетте шілде-қазан айларындағы құрғақ маусымда қурап қалады.
Жәндіктер мен аурулар
Оңтүстік Тынық мұхитындағы Вануату аралында Senna tora өсімдігіне Stegasta variana деп аталатын, gelechiid тұқымдас көбелектің жапырақ жейтін күйреуі шамалы зиян келтіреді.
Қолданылуы
Сенна-Тораның көптеген пайдалы қасиеттері бар. Өсімдіктің толық құрамы, тамырлары, жапырақтары және тұқымдары дәстүрлі үнді және Оңтүстік Азия медицинасында кеңінен қолданылып келеді. Өсімдік пен тұқымдар жеуге жарамды. Жас жапырақтарын көкөніс ретінде пісіруге болады, ал қуырылған тұқымдар кофеге орнына қолданылады. Шри-Ланкада гүлдер тағамға қосылады. Ол органикалық шаруашылықтарда табиғи жәндіктерге қарсы күресу құралы ретінде, сондай-ақ жануарларға арналған тамақ өнеркәсібінде жиі қолданылатын ұнтақ түрінде пайдаланылады. Ол тау-кен және басқа да өнеркәсіптік салаларда қолданылатын гуар қоймасымен араластырылады. Тұқымдары мен жапырақтары тері ауруларын емдеу үшін қолданылады, ал тұқымдары іш қатуды жеңілдетуге пайдаланылуы мүмкін. Сенна-Торадан шай дайындалады. Корея Республикасында бұл өсімдік адамның көру қабілетін жақсартады деп саналады. Бұл шай өзінің дәмі мен кофе иісіне байланысты "кофе шайы" деп аталады. Сенна-Тораның сыртқы құрамында микробқа қарсы және паразиттерге қарсы қасиеттері болғандықтан, ол тері ауруларына, мысалы, мәйіс, теңіз қызылы, қышыма және псориазға, сондай-ақ жылан шағуларға емдеу үшін қолданылады. Өсімдіктің басқа да емдік құралы – жапырақтарынан жасалған артритке қарсы балсам.
Экономика
Сенна тора (КТ-шыбық) галактиоманнандары (полисахаридтің бір түрі), тиісті өңдеуден және химиялық дериватизациядан (химиялық затты ұқсас құрылымдағы өнімге түрлендіруден) өткен соң, тоқыма өнеркәсібі үшін саранча бұршақ шыбығынан гөрі жақсартылған және экономикалық тұрғыдан тиімді қоюлағыш ретінде қолданылуы мүмкін, себебі саранча бұршақ шыбығының қазіргі бағасы жоғары (18 доллар/кг) және оның қолжетімділігі шектеулі. Үндістандағы CT-шыбығын өңдеумен айналысатын көптеген зауыттар Гуджарат штатында орналасқан, себебі бұршақ көршілес штаттарда кең таралған. Алайда, бұршақтарды көкөніс ретінде және тұқымдарын мал азығы ретінде кеңінен пайдалану CT-шыбығы өнеркәсібі үшін шикізат құнын арттыруда. Елдегі жалпы белгіленген қуаты – 0,2 миллион тонна жарықтар үшін және 59 000 тонна – Сенна тора тұқымдарынан жасалған ұнтақ үшін. Өнеркәсіптегі қуаттылықты пайдалану соңғы үш жылда шамамен 70 пайызды құрады. Ішкі тұтынудан басқа, қазір халықаралық стандартқа сай кассия ұнтағының көптеген елдерге экспортталуы байқалады. Олардың ішінде Америка Құрама Штаттары, Австралия, Германия, Франция, Испания, Дания, Италия, Нидерланды, Бельгия, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания, Сингапур және Жапония бар. Экспорт құны соңғы бес жылда үнемі өсіп келеді. Экспорт бойынша толық мәліметтер көрсеткендей, Жапония мен Ұлыбритания тұрақты түрде тауар алады, ал Америка Құрама Штаттарындағы нарық өзгеріп отырады. Дегенмен, экспорттың өсу қарқыны көлем мен құн арасындағы айырмашылықты анық көрсетеді, бұл бірлік бағаның төмендеуіне алып келеді.
Өсіру
Тұқымдарды ерте көктемнен жаздың басына дейін жылы суға 2-3 сағатқа малдандырып, содан соң жылы жылыжайда немесе үйдегі құмыраға себіңіз. Тұқым 23°C температурада 1-12 апта ішінде көшеді. Сенна-Тораны қайта отырғызуға болады.
Тіршілік ету ортасы
Сенна-тора әлемнің көптеген аймақтарында таралған. Ол Ауғанстан, Үндістан, Нигерия, Қытай, Пәкістан, Мьянма, Непал және Бутанның кейбір бөліктерінде көптеп өседі. Гималайда, Непальде 1400 метр биіктікте де өсіріледі және өңделеді. Ол Үндістанның барлық аймақтарында, Шри-Ланкада, Батыс Қытайда және тропиктік аймақтарда, әсіресе орманды және тайпалық жерлерде кездеседі. Жаңа Каледонияда бұл өсімдік жаугершік деп есептеледі.