Кіріспе

Спартандық жауынгер аристократы

Спартиат (Spartiátēs) немесе Гомоиос (көпше түрі – Homoioi, "теңдес") – ежелгі Грек Спарта қала-мемлекетінің толық құқықты азамат еркектердің элитасы. Спартиаттар толық азаматтыққа ие болғандықтан, заңмен жұмыс істеуге тыйым салынған және Спарта қоғамының басқа әлеуметтік топтарымен қамтамасыз етілген. Спарталық еркектер жас кезінен-ақ соғысқа дайындалып, қорқынышсыз жауынгерлерге айналдыру мақсатында қатал сынақтардан өтті. Олар шайқаста Грекиядағы ең мыкты сарбаздар ретінде танымал болды, ал Спартаның гоплит әскерлерінің күші классикалық дәуірдің көп бөлігінде Грециядағы үстемдікке қол жеткізуге мүмкіндік берді. Басқа қала-мемлекеттер Спартаға шабуыл жасауға тартынды, тіпті ол өзінің гүлдену кезеңінде бар болғаны 8000 спартиаттық әскерді жинаса да. Олардың сарбаздары осындай беделге ие болды.

Спарта қоғамының құрылымы

Спартаның классикалық қоғамы бірнеше касталарға қатаң бөлінді, олардың әрқайсысына белгілі міндеттер мен жеңілдіктер берілді. Олардың арасындағы ең кішісі, бірақ ең көп билікке және еркіндікке ие болғаны – спартиат элитасы. Спартиаттар қол жұмысынан босатылып, мемлекетті басқару құқығына ие болды. Спартиялық ер адамдар әрдайым әскери қақтығысқа дайындалуға міндетті болды. Спартиялықтардан өзге, Laconia-дағы кіші қала-мемлекеттердің азаматтары – perioeci, яғни "жайында тұратындар" болды. Олар Спартаға бағынышты болды (осы бағыныштылық үстемдік білдіргені әлі де даулы), аймақтың көп бөлігіндегі сауда-саттықпен айналысты, себебі спартиаттарға коммерциялық қызметпен айналысуға тыйым салынған еді. Тағы да гипомейондар, яғни "төмендегілер" болды, бұл, мүмкін, бірақ нақты емес, әлеуметтік статусын жоғалтқан спартиаттар еді. Спартан қоғамының ең төменгі кастасы – халоттар, жерге байланған және Спартан мемлекетінің меншігі деп есептелген бағынышты халық. Б.з.б. 5 ғасырдың соңында және одан кейін, қоғамда neodamodeis, яғни "жаңадан келгендер" деген жаңа топ пайда болды, олар босатылған халоттардан құралған болуы мүмкін.

Шығу тегі

Классикалық мәліметтер бойынша, Спарта Конституциясын ұлы заң шығарушы Ликург жасаған. Ол Архаикалық кезеңнің басында, шамамен б.з.д. 770 жылдары Спарта конституциясын жазған делінеді. Ликургтың нақты тарихи тұлға болған-болмағанын анықтау мүмкін емес. Дегенмен, Архаикалық кезеңнің соңында Спарта қоғамының үлгісі монархиялық жүйеден элиталық жауынгерлер класының аристократиясына ауысқандығы белгілі. Бұл өзгеріс, көне дәуірдегі ақсүйектердің басты күш болған Қараңғы дәуірдегі соғыстан классикалық дәуірдегі гоплиттер соғысына өтумен байланысты болуы мүмкін. Осы өзгерістер шамасында Спарта көршілес Месения мемлекетін жаулап алды. Осылайша алынған салыстырмалы түрде үлкен аумақ пен бағындырылған халық гелотаж жүйесінің негізін қалады және ықтимал бүлікші Мессендіктерді бақылауда ұстау үшін үлкен әскери күштердің болуын қажет етті. Спартиялықтар тұрақты түрде қаруланған билеуші классқа айналып, гелоттардың еңбегімен күн көріп, үнемі күрес арқылы бүліктердің алдын алды.

Өмір сүру салты

Біздің заманымыздан бұрынғы 6 және 5 ғасырларда Спарта жүйесі өркендеген шағына келді. 555 жылы Спарта Тегеяны жеңіп, оны өзінің одақтасы болуға мәжбүр етті. Б.з.д. 544 жылы Спарта Аргосты жеңіп, Пелопоннестегі ең беделді күшке айналды. 150 жылдан астам Спарта Грекияның құрлықтағы үстем державасы болды, оның әскерінің ядросын спартиат гоплиттері құрады. Қаланың әлеуметтік құрылымын сақтау үшін, классикалық дәуірде бірнеше рет болған гелоттардың көтерілісіне тойтарыс беретін күштің болуы қажет еді. Спартиялық жастардың әскери жарамдылығын қамтамасыз ету үшін, олар жеті жастан отыз жасқа дейін әскери оқудан (агоге) өтті, бұл толыққанды азаматтыққа ие болу шағы. Осы жастан бастап, соғысқа қабілетсіз болғанша, олар казармаларда тұрып, отбасыларына (кейін әйелдеріне) тек жасырын түрде ғана баратын. Спарталық әйелдер де дене шынықтырумен айналысып, сақталған, себебі спарталықтар мықты және дені сау ата-аналардың мықты және дені сау балаларды дүниеге әкелетініне сенді. Спартиялықтардан әскери батырлықтың үлгісін ұстану күтілді, мысалы, Тиртейдің өлеңдерінде айтылғандай, ол шайқаста қаза тапқандарды мақтап, қашқандарды жерден-жерге тепті. Әр спартиат еркегіне жер учаскесі берілді, оны гелоттар жұмыс істеп өңдеді. Ол өзі еңбек етпегендіктен, осы арқылы табыс табатын. Осы табыстың басты мақсаты – барлық спартиаттардың міндетті түрде мүше болып табылатын қоғамдық тамақтандыру орындарының жарнасын төлеу болды. Осы жарнаны төлей алмаған спартиаттар өз сыныбынан төмендетілді. Саяси тұрғыдан алғанда, спартиат еркектері әскерлік жиналысты құрады, ол патшалардан кейін Спартаның ең қуатты билеушілерін – ефорларды сайлап тағайындады. Спартиялықтар криптеяның, яғни құпия полицияның бастауы болды, ол кісі өлтіру және ұрлау сияқты шаралар арқылы гелоттар арасында көтеріліс тудыруға тырысты.

Спартиаттардың құлдырауы

Б.з.д. V ғасырдың соңы мен IV ғасырдың басында Спартия класы, бірнеше себептерге байланысты, Спартияның әскери қабілетімен бірге біртіндеп азайды. Бірінші себеп – Спартаның б.з.д. V ғасырдың ортасынан бастап қатысқан, жиілей түскен соғыстардың салдарынан болған шығындар. Спартиялықтардың кеш үйленуіне байланысты туу көрсеткіші төмен болды, ал кластан шығын болғандарды толықтыру қиынға соқты. Бұл мәселені одан әрі ушықтырған нәрсе – әртүрлі себептермен, мысалы, шайқаста көрсеткен батылсыздық немесе сесития мүшелігі үшін төлем жасауға шамасы келмеуі салдарынан Спартия мәртебесінен айырылу мүмкіндігі. Соңғысы күннен-күнге қатаңдап бара жатты; Спартада сауда белсенділігі дами бастағанда, кейбір спартиялықтар өзінің табысын қамтамасыз ететін жерлерін сататын. Конституцияда Спартия мәртебесіне көтерілу ережесі болмағандықтан, Спартиялықтардың саны біртіндеп кеміп кетті. Б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай Спартиялықтардың саны күрт азайды, бірақ Спарта Грекияның көп бөлігіндегі ықпалын сақтап қалды. Соңында, б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасында Теба әскері Спартия әскерін күйретіп, 700 спартиялықтың арасында 400-ін өлтірді, Спартияның әскери күшін жойды. 370 жылы Теба әскері Мессенияны азат етті, бұл элоттарды босатып, Спартия әлеуметтік жүйесінің негізін құлатты. Спартия мемлекеті ешқашан бұрынғы қуатын қайта қалпына келтірмеді, ал III ғасырдың соңына қарай Спартия әскері Грециядағы басқа әскерлерден айырықша басымдылыққа ие болған жоқ.