Кіріспе

Қоғамдық мүддедегі журналистика
Әуесқойлар жасаған журналистика

Азаматтық журналистика (кейде халық журналистикасы деп те аталады) – журналистиканы демократиялық процеске енгізу идеясы. Бұқаралық ақпарат құралдары халықты ақпараттандырумен ғана шектелмей, азаматтарды қосып, қоғамдық пікір қалыптасуына көмектеседі. Азаматтық журналистика қозғалысы журналистер мен олардың аудиториясын саяси және әлеуметтік процестердегі бақылаушылар емес, қатысушылар деп қарауға бағытталған. Осы қозғалыс оқырмандар мен қоғам мүшелерін процестің белсенді қатысушылары ретінде қарастыруды көздейді.

Соңғы жылдары азаматтық журналистика

Жақында азаматтық журналистика қоғамның дамуында маңызды рөл атқарды. Бұл, азаматтық журналистиканың қылмыстық әділет жүйесін реформалау, қоғамды жақсарту, кәсіби біліктілікті арттыру және сөз бостандығын және технологиялық инфрақұрылымды дамытуты қолдайтын институттарды күшейту қажеттілігін мойындауға бағытталған, жан-жақты тәсілді қабылдауымен байланысты. Атап айтқанда, азаматтық журналистика демократиялық өткелдерді жеделдетуге, экономикалық өсімді ынталандыруға, халық денсаулығын сақтау кампанияларын жүргізуге және саясаткерлердің жауапкершілігін арттыруға көмектесу арқылы елдердің дамуына үлкен үлес қосты. Мысалы, 2012 жылы көптеген журналистер Қытайдағы Apple компаниясының жұмыс жағдайларын жария етті. Көптеген адамдар азаматтық журналистердің саясаткерлер мен корпорацияларды бақылауда ұстауы – олардың ең маңызды функцияларының бірі деп санайды. Бұдан өзге, азаматтық журналистика саяси күн тәртібін қалыптастыруға көмектеседі және саяси шешімдерді анықтауға әсер ете алады.

Азаматтық журналистиканың дамуы

Азаматтық журналистика уақыт өте келе қарқынды дамып келеді. Азаматтық журналистиканың болашағы белгісіз болып көрінеді. Дегенмен, ол жеке меншікке тиесілі, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарынан тұрады деп болжанады. Азаматтық журналистиканың саясатта кеңінен қолданылған алғашқы мысалы – 2008 жылғы Барак Обаманың президенттік науқаны. Әлем интернет арқылы тығыз байланысқа түскен сайын, азаматтық журналистика да солай дамиды. Интернетке қолжетімділік бұрынғыдан да жоғары болғандықтан, адамдар азаматтық журналистиканың БАҚ өкілдерімен оңайрақ қарым-қатынас жасай алады, осы арқылы мол ақпаратқа ие болады. Алайда, ақпараттың осылай кеңінен таралуы және қолжетімділігі журналистік адалдыққа күдік тудыратын этикалық мәселелерді көтеріп отыр. Азаматтық журналистикадағы этикалық мәселелерге қатысты алақандар тартысып, пікірлер қарама-қайшы болып келеді, себебі ол тез поляризациялануы мүмкін. Бұл пікірталастар азаматтық журналистика қауымдастығын толғандырып, журналистикаға қатысты көзқарастарын қайта қарауға итермелейді. Соңғы жылдары кейбір адамдар Facebook сияқты ірі медиа-конгломераттардың этикасына және азаматтық журналистикадағы олардың рөліне күмән білдірді. Көптеген адамдар этикалық журналистикаға қатысты ұсыныстар жасады, мысалы, этикалық лоббилеудің қағидалары сынды, бірақ заң әлі де нақты шешімге келген жоқ. Интернет азаматтық журналистикаға үлкен әсер ететіндіктен, әлеуметтік желілер де оның дамуына үлкен үлес қоса бастады. Азаматтық журналистиканың болашағы цифрлық кеңістікке қарай жылжуда, өйткені көптеген БАҚ дәстүрлі форматтан бас тартып жатыр. Мысалы, 2013 жылғы Бостон марафонындағы жарылыстан кейін дәстүрлі жаңалықтар арналары оқиғаны жариялау үшін әлеуметтік желілердегі бейнелерге, суреттерге және пікірлерге көп сүйенді. Сол сияқты, әлеуметтік желілердегі азаматтық журналистикаға қатысты этикалық мәселелер де туындап отыр, себебі қазіргі заңдарымыз деректердің құпиялылығы, цензура және өзге де қазіргі тақырыптарға қатысты жаңа мәселелерді шешуге толықтай дайын емес.

Мақсаттар

Азаматтық немесе қоғамдық журналистиканың мақсаты – қоғамның журналистермен және жаңалықтармен байланыста қалуына жағдай жасау, демократиялық құндылықтарды қайта жаңғырту және жұртшылықтың журналистерге деген сенімін қалпына келтіру. Қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдарындағы «жалған жаңалықтардың» және жақпарулы хабарлаудың кең таралғандығы адамдардың журналистер мен ақпарат көздеріне деген сенімін жалпы алғанда азайтуға алып келді. Азаматтық журналистиканы қолдаушылар бұл философияның жеке адамдарға шешім қабылдау және саяси саланың кең аумағында белсенділік танытуға мүмкіндік беретініне сенімді. Сары журналистиканың және бұқаралық ақпарат құралдарында резонанс құратын іздеу жүйесінің алгоритмдерінің артуын ескере отырып, азаматтық журналистика жаңалықтарды қабылдау процесінде өзгерістер жасауға болатын ерекше орынға ие болуда. Соңғы кезде жаңалықтарды жариялаушылардың этикасы мен мазмұны саяси бағыттылығы үшін күшті бақылауға алынуда. Азаматтық журналистика баспагерлердің рөлін ақпарат таратудан ақпаратты іріктеуге ауыстырады. Азаматтық журналистиканың негізгі принциптерінің бірі – баспасөзді қоғамдық мәселелерді талқылауға арналған аламат етіп құру – баспагерге интернетте кеңінен қолжетімді халықаралық мәселелер туралы ақпарат таратудың орнына, жергілікті деңгейдегі қатысуды ынталандыруға мүмкіндік береді.

Қарым-қатынас ұғымдары

Азаматтық журналистика – кәсіби журналист емес, әлеуметтік желілер мен түрлі блог жазбалары арқылы ақпарат жеткізетін адамдар жүргізетін журналистиканың бір түрі. Соңғы кезде азаматтық журналистиканың әлемдік әсері артып келеді, бірақ азамат журналистерінің нақты, тәжірибелі журналистердей сенімділігіне қатысты алаңдаушылықтар сақталып тұр. Азаматтық журналистердің мақсаты – азаматтық белсенділікті арттыру, бұл азаматтық журналистиканың да мақсатына ұқсас. Азаматтық журналистер аккредиттелген журналистерге қарағанда көбінесе ықпалдырақ болуы мүмкін, бірақ олардың хабарларын халыққа жеткізуге қабілетті құралдары бар.

Саяси журналистика

Саяси журналистика осыған ұқсас ұғым, оның төрт негізгі тірегі бар: саясатты стратегиялық ойын ретінде бейнелеу, қақтығысты көрсету және бұқаралық ақпарат құралдарының негативтігі, фактілерге негізделген жаңалықтарға қарсы интерпретациялық жаңалықтар және саяси немесе партиялық бағыттылық. Бұл төрт тірек – идеологияның тұтас бөлігі. Саяси журналистика азаматтық журналистикамен тығыз байланысты, себебі ол бұқаралық ақпарат құралдарын демократияландыруға және сайлау процесіне қатысуға бағытталған қозғалыс. Саяси журналистиканың бірінші тірегі – саясатты стратегиялық ойын ретінде бейнелеу, саясатты демократиялық сайлаудың ғана қарапайым процесі ретінде қарастыруға болмайды. Жеңіске жету үшін ойынды тиімді ойнау қажет. Азаматтық және саяси журналистика саясатты стратегиялық ойын ретінде қарастырып, демократиялық сайлаудың табысты өтуіне септігін тигізуге арналған құралдар. Бұл негізінен олардың екеуі де сайлаушыларды өз пікірлерін білдіруге ынталандырады, соның арқасында саясаткерлер халықтың нақты тілегін көрсетеді. Екінші тірек – қақтығысты көрсету және бұқаралық ақпарат құралдарының негативтігі, себебі бұқаралық ақпарат құралдарында берілген ақпарат көбінесе бұрмаланып немесе жалған болуы мүмкін. Саяси журналистика осы мәселені шешуге мүмкіндік береді және мүдделердің қақтығысын болдырмайды. Үшінші тірек – интерпретациялық және фактілерге негізделген жаңалықтардың айырмасы. Көбінесе ақпаратты ұсыну толығымен бейтарап болмайды және белгілі бір бағыттылыққа ие болады. Бұқаралық ақпарат құралдары белгілі бір жаңалықтың салдары мен мәнін көрерменнің өзіне түсіндіруге қалдыруы мүмкін. Осыған байланысты, интерпретациялық журналистика немесе интерпретациялық хабарлау ұғымы бар, ол журналистен жаңалық оқиғасына қатысты негізгі фактілерден асып, оқиғаны терең талдауға немесе жан-жақты жабуға талап етеді. Соңғы тірек – саяси немесе партиялық бағыттылық, ол белгілі бір жағдайларда басқа тіректермен де байланысты. Саяси немесе партиялық бағыттылық – жаңалықтарды немесе жалпы саяси оқиғаларды бейтараптықпен жарияламау. Көбінесе саясаткерлер сөйлегенде, олардың пікірлері бір жақты болады, ал естігендеріне сену-сенбеуді әр адам өзі шешеді. Саяси және азаматтық журналистика бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамның демократиялық процеске қатысуына және ашықтықты арттыруға мүмкіндік береді.

Негізгі қағидалар

Дэвид К. Перридің "Азаматтық журналистиканың тамыры" кітабына сәйкес, азаматтық журналистиканы қолданушылар – 1990 жылдардың басында бұл қозғалыстың ең қарқынды өсімін көргендер – әрқашан қоғамдық журналистиканың негізгі принциптерін сақтаған:

"Газеттерді және журналистерді қоғамдық өмірге белсенді қатысушылар ретінде енгізуге тырысу, оларды сырттан бақылаушылар ретінде қарастырмау." "Газетті қоғамдық мәселелерді талқылауға арналған аламатқа айналдыру." "Қарапайым адамдар үшін маңызды мәселелерге, оқиғаларға және проблемаларға басымдық беру." "Қоғам мүшелері арасындағы талқылаулар мен пікірсайыстар арқылы қоғамдық пікірді ескеру." "Журналистиканы әлеуметтік капиталды арттыру құралы ретінде пайдалану."

Құрылымы

Журналистикалық жобалар көбінесе жаңалықтар қызметіндегі бірнеше белсенді мүшелермен жасалады және әдетте газеттердің пікір бөлімімен байланысты. Мұндай жобалар ұйымдастырылған қалалық жиналыстар мен ересектерге арналған білім беру бағдарламалары түрінде кездеседі. Қоғамдық журналистика желісі былай түсіндіреді: "Журналистика мен демократия жаңалықтар, ақпарат және идеялар еркін ағынмен қамтамасыз етілгенде, жаңалықтар барлық қауымдастықтың өмірі мен мәдениетінің толыққанды көрінісін бергенде, азаматтардың пікір алмасуына мүмкіндік жасалғанда және олар қолдау тапқанда, жаңалықтар адамдарға саяси тұтынушылар ғана емес, саяси қатысушылар ретінде әрекет етуге көмектескенде тиімді жұмыс істейді."

Кейс-студиялар

Азаматтық дауыстар жобасы – Филадельфияның көпүрлі қаласында азаматтық әңгімелерді ынталандыруға бір газеттің жасаған әрекеті. Азаматтық дауыстар 1999 жылы, афроамерикалық демократ пен ақ нәсілді республикашылдың арасындағы аса тартысты сайлау кезінде іске қосылды. Азаматтық дауыстар Ұлттық мәселелер форумының үлгісімен жасалды және саяси аренада жиі ескерілмейтін азшылықтардың даусын күшейтуді мақсат етті. Қала бойынша форумдар өткізіліп, азаматтардың ең маңызды мәселелерін – жұмыс орындары, тұрғын үйлер, қоғамдық қауіпсіздік және қалалық әкімшілікті реформалауды талқылауға жағдай жасалды. Азаматтық дауыстарға қатысушылардың мақалалары The Philadelphia Inquirer газетінің пікірлер беттерінде жарияланды, ал редакциялық алқа науқанды бес негізгі мәселе аясында жариялады. Азаматтық дауыстар жобасы сайлауға қатысу деңгейін көтермесе де, журналистерге қалалық саяси мәселелерді жариялауға жаңа көзқарас ұсынды. Front Porch Forum 1994 жылы Сиэтлде Seattle Times газеті, KUOW FM радиостанциясы және Pew Center for Civic Journalism орталығының бірлескен күш-жігерімен құрылды. Front Porch Forum-ның мақсаты – азаматтардың алаңдаушылықтарына назар аударатын жаңалықтар арқылы қоғамды нығайту, азаматтық қатысуды ынталандыру, қоғамдық пікір алмасуды жақсарту және азаматтарды, үміткерлерді және журналистерді қоғамдық өмірмен қайта байланыстыру. 5 жарым жыл бойы Seattle Times және KUOW FM Сиэтл тұрғындарына әсер ететін мәселелерді көрсетіп, оқырмандардың белсенді қатысуын ынталандырды. Қоғамдық журналистикадағы сындық ойлау: "Қоғамдық журналистикадағы қоғамдық әңгіме қатаң және жасалма болды. Қоғамдық журналистика келісім мен сыпайылыққа үлкен мән берді, әлеуметтік қозғалыстарға орын қалдырмады және қоғамдық өмірдің қарапайым, орта тапқа тән түсінігімен келісімге келді."